SƏmayə MƏMMƏD qızı mustafayeva şƏhla müZƏFFƏR qızı qurbanova z əRİFƏ ŞAMİL qızı cavadova



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə13/23
tarix24.04.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   23

Eyzenhauer doktrinası və ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasəti.  
1956-
cı  il  Süveyş  böhranından  sonra  ABŞ-ın  Yaxın  Şərq 
siyas
əti daha da fəallaşdı. 
 
1957-
ci  ilin  yanvarın  5-də  ABŞ  prezidenti D. Eyzenhauer 
Yaxın  və  Orta  Şərq ölkələrində  Birləşmiş  Ştatların  siyasəti 
haqqında  xüsusi  məktubla konqresə  müraciət etdi. Euzenhauerin 
bu m
əktubu Sovet İttifaqının və beynəlxalq kommunizmin təcavü-
zün
ə  qarşı  yönəldilmişdi.  Bu  regionda  böhranlı  vəziyyətin oldu-
ğunu,  həmin dövrdə  dünyada  neft  ehtiyatlarının  2/3-sinin burada 
yerl
əşməsini və  Yaxın  Şərqin Avropa, Asiya və  Afrika  arasında 
qapı  rolu  oynamasını  və  üç səmavi  dinin  yarandığı  yer  olduğunu 

 
142 
qiym
ətləndirən prezident lazım olan vaxtda Yaxın və Orta Şərqdə 
ABŞ hərbi qüvvələrini tətbiq etməyə icazə verilməsini konqresdən 
xahiş etdi.  
  
Doktrinanın məzmunu aşağıdakı kimi idi:  
D. Eyzenhaur 1957 – 
ci ilin yanvarın 5 –də konqresə göndər-
diyi m
əktubda göstərirdi ki, “Hər  hansı  bir  ölkə  digər dövlət 
t
ərəfindən hər  hansı  bir  təcavüzə  məruz  qalarsa,  o  ABŞ  –  ın 
iqtisadi v
ə  hərbi köməyindən istifadə  edə  bilər”.  Eyzenhauer öz 
doktri
nasında Sovet təhlükəsini xüsusilə qeyd edirdi.  O, göstərirdi 
ki beyn
əlxalq kommunizmin nəzarət etdiyi istənilən millət öz ərazi 
bütövlüyünü v
ə  siyasi müstəqilliyini təmin etmək üçün hərbi 
yardıma ehtiyac hiss edərsə ABŞ, ona kömək etməyə hazırdır.   
  Qlobal siyasi s
əpkidə  Doktrina  irimiqyaslı  hərbi müna-
qişələrə  cavab olaraq irəli  sürülmüşdü.    Bu  SSRİ  –  nin  Süveyş 
böhranı  ilə  əlaqədar olaraq Misirə  soxulmaq cəhdinin  qarşısının 
alınmasına yönəldilmişdi.  Böyük Britaniya və Fransanın uğursuz-
luğu nəticəsində regiona ağalıqda bir boşluq yaranmışdı.  Ona görə 
d
ə  prezident  regionda  ABŞ  –  ın  təsirinin gücləndirilməsini vacib 
hesab edirdi.  V
əziyyəti mürəkkəbləşdirən amillərdən biri Misir 
lideri  Kamal  Əbdül  Nasirin  SSRİ    ilə  ABŞ  –  ın  maraqlarının 
toqquşmasına imkan yaradan mövqeyi idi.  Kamal Əbdül Nasir bu 
dövrd
ə  kömək  aldığı  üçün  “müsbət bitərəf” mövqedə  dururdu.  
Eyzenhauer Konqres
ə  göndərdiyi məktubda  yazırdı  ki,  “mən 
m
əktubumda ölkədəki vəziyyət  haqqında  ümumi  beynəlxalq 
şəraitin xülasəsini verirəm.  Bütün dünya ümid bəsləyir ki, biz 
azadlığı təmin etməyi ilk növbədə öz şəxsi işimiz hesab etməliyik.  
Orta  Şərqdə  vəziyyətin xeyli mürəkkəbləşdiyini  ilk  növbədə  mən 
siz
ə  izah etmək istəyirəm.    İlk  növbədə  xatırlatmaq  istəyirəm ki, 
bizim 
əsas milli məqsədimiz beynəlxalq  işlərdə  bütün dünyada 
sülhü t
əmin etməkdir.  Bu sülh hüquqa əsaslanmalıdır.    Bu  sülh 
dün
yanın bütün xalqlarını əhatə etməli və möhkəm olmalıdır.  Həm 
d
ə  bu böyük və  ya kiçikliyindən  asılı  olmayaraq  dünyanın  bütün 
dövl
ətlərinə  aid edilməlidir.   Sülh proqramının  əsas hissələrindən 
biri dövl
ətlərin bir – birinə inamı və qarşılıqlı etibarıdır. Bu inam 
bahalı silahlarla yaradılmış hamiləlikdən qurtarmağın əsas yoludur.  
Bizim hökum
ətimiz bu məqsədə çatmaq üçün yorulmaz iş aparır, 

 
143 
lakin biz o zaman müv
əffəqiyyət qazana biləcəyik iki, bütün 
dövl
ətlərdə  sülhün  mövcudluğu  ilə  bizim səylərimizin birləşməsi 
t
əmin edilsin.   
I.
Orta  Şərqdə  vəziyyət öz mürəkkəb və  uzun tarixində  ən 
k
əskin nöqtəsinə çatmışdır.  Son onilliklərdə əksər dövlətlər burada 
tam öz idar
ələrini təmin etməyi  bacarmamışlar.    Başqa  dövlətlər 
regionda 
əhəmiyyətli  nüfuz  qazansalar  da,  ancaq  onların  təhlükə-
sizliyi ilk növb
ədə  güclərin nə  dərəcədə  olması  ilə  müəyyən 
edilirdi. Birinci Dünya müharib
əsindən sonra bu ölkələrdə özünüi-
dar
əyə  və müstəqilliyə doğru inkişaf müşahidə edilməyə başladı.  
Hadis
ələrin belə  gedişini  ABŞ  alqışladı.  Bizim ölkəmiz Orta 
Şərqin bütün dövlətlərinin tam suverenliyini, müstəqilliyini dəstək-
l
əyir.  Müstəqilliyə  təkamül yolu ilə  nail olmaq sülh prosesinin 
əsasında dayanır.  Ancaq regionda tez – tez həyəcanlar baş verir. 
Daim  qarşılıqlı  etimadsızlıq  və  qorxu sərhədlərin  pozulması  ilə 
müşahidə olunur.  Bu isə gərginliyi artırır.  Orta Şərqin müəyyən 
ərazilərində  qeyri-sabit  şərait  yaradır.    Tamamilə  bu  yaxınlarda 
orada h
ərbi əməliyyatlar başlamış, Qərbi Avropa dövlətlərinin işə 
qarışması ilə nəticələnmişdir.  Həmin Avropa dövlətlərinin region-
da t
əsiri güclü olsa da, hadisələrin gedişi indi onların nüfuzunun bu 
regionda aşağı düşdüyünü göstərdi.  1956 – cı ilin oktyabr ayında 
İsrailin  Misirə  hücumu  zamanı  bu  ölkələrlə  Ərəb ölkələri  arasın-
dakı ziddiyyətlər bir daha aşkar olundu.  Bu qeyri-sabitliyin hökm 
sürm
əsindən və  dərinləşməsindən beynəlxalq kommunizm hər an 
faydalana bil
ər.  
II.  Rusiya hökum
əti çoxdan öz ağalığını orta şərqdə bərqərar 
etm
əyə cəhd edir.  Bu həm Çarizm dövründə olmuş və həm də bol-
şeviklərin dövründə  davam edir. Onun səbəbini tapmaq çətin 
deyildir.    Rusiyanın  təhlükəsizliyini heç nə  qorxutmur.  Heç kim 
Rusiya 
əleyhinə  təcavüz  üçün  Orta  Şərqdən bir meydan kimi 
istifad
ə etmək fikrində deyildir.  ABŞ–da da belə bir fikir qətiyyən 
olmamışdır.    SSRİ  –  nin  şərqdən  -  ABŞ  tərəfdən təhlükəsi üçün 
heç bir 
əsas yoxdur.  Mən bunu tam ciddi və qətiyyətlə elan edi-
r
əm.  Rusiyanın öz xüsusi iqtisadi maraqları onu  bu regiona diqqət 
yetirm
əyə  sövq  edir.    Rusiya  Süveyş  kanalından,  demək olar ki, 
istifad
ə etmir və ondan asılı deyildir.  1955- ci il kanaldan keçən 

 
144 
yükl
ərin cəmi 1%-i SRRİ – nin yüklərinin payına düşürdü.  Regio-
nun 
əsas təbii sərvəti  olan  neft  ehtiyatlarına  SSRİ  –  nin  ehtiyacı 
yoxdur.    İş  ondadır  ki,  SSRİ  özü  ən böyük neft ixrac edən 
ölk
ələrdən biridir.  Buradan belə bir nəticə çıxır ki, Rusiyanın bu 
regiona  marağı  sırf  siyasi  xarakter  daşıyır.    Onun  bütün  dünyanı 
kommunistl
əşdirmək  haqqında  plan  elan  etdiyini  əsas götürsək, 
onun  Orta  Şərqə  ağalığa  nail  olmaqla  nəyə  ümid  etdiyini  aydın 
etm
ək  olar.    Bu  region  kontinentin  şərq  yarımkürəsinin kəsişdiyi 
bir nöqt
ədə yerləşir.  Süveyş kanalı Asiya və Avropa dövlətlərinə 
bütün ticar
ətlərini aparmaq imkanını verir.  Bunun üçün vacib şərt 
is
ə  onların  hərtərəfli  inkişafını,  çiçəklənən  iqtisadiyyatını  dəstək-
l
əmək üçün tədbirlərin görülməsidir.   
III. 
Orta Şərq özünü Avrasiya və Avropa üçün darvaza kimi 
t
əqdim edir.  Bu ərazidə  dünya neft ehtiyatlarının  2/  3  hissəsi 
yerl
əşir.  bu region Avropa, Asiya, Afrikanın bir çox dövlətlərinin 
neft
ə olan tələbatını ödəyir.  Xüsusilə Avropanın bir çox ölkələri 
üçün  Orta  Şərq həm  onların  neftə  olan tələbatını  ödəyir,  həmdə 
onlar üçün n
əqliyyat  yoludur.    Bu  fakt  Süveyş  kanalı  və  neft 
k
əmərləri bir müddətə bağlandıqda bir daha sübut edildi.  Belə olan 
t
əqdirdə  alternativ nəqliyyat  yolları  və  neft mənbələri axtarmaq 
z
ərurəti  meydana  çıxır.    Lakin  bunlar  yaxın  gələcək üçün hələ 
mümkün deyildir.  Bütün bunlar is
ə  Orta  Şərqin  çox mühüm 
əhəmiyyət kəsb etdiyini bir daha yəqin  edir.    Əgər bu regionun 
dövl
ətləri öz müstəqilliklərini itirsələr,  əgər  onların  üzərində  yad 
gücl
ərin  dominatlığı  təmin edilərsə,  azadlığa  münasibətə  düşmən 
əhval  –  ruhiyyə  bu region və  bir  sıra  başqa  azad  dövlətlər üçün 
faci
ə  yaradar.    İqtisadi  həyat  da  aşağı  səviyyəyə  düşər.    Əgər 
Marşal  planı  və  NATO olmasa idi, təhlükə  Qərbi Avropanı  da 
əhatə edəcəkdi.  Asiya və Afrikanın müstəqil dövlətləri üçün ciddi 
t
əhlükə yaranmış olardı.  Orta Şərqdə də onlar iqtisadiyyatlarının 
asılı  olduğu  bazarlarını  itirmiş  olardı.    Bu  ABŞ  üçün  də, onun 
iqtisadiyyatı üçün də gələcəkdə xoşagəlməz hallara səbəb ola bilər.  
Başqa amillər də vardır ki, bunlar maddi səbəblərdən irəli gəlmir.  
Orta  Şərq üç mühüm dinin -  islam, xristian və  yəhudi dinlərinin 
meydana g
əldiyi mərkəzdir.  Məkkə  və  Yerusəlim o qədər də 
böyük  şəhərlər  deyildir.    Lakin  bu  şəhərlər dini rəmz daşıyırlar.  

 
145 
Heç bir despot hökum
ət  onları  dini  baxışlarından  məhrum edə 
bilm
əz.    Əlbəttə,  Orta  Şərqin bu müqəddəs yerləri ateist 
materializm  dünya  görüşünü  əsas götürən  quruluşun  zülmünü 
götürm
əz və rədd edər.  Doğrudur beynəlxalq kommunizm öz əsas 
m
əqsədini pərdələməyə çalışaraq dünyaya xeyirxah məqsədlə təsir 
göst
ərmək istədiyini bildirir.  SSRİ cəlbedici cümlələrlə öz siyasi, 
iqtisadi v
ə hərbi köməyini əsirgəmədiyini bildirir.  Lakin istənilən 
azad dövl
ət sistemin obyektidir.  Onun maska altında gizləndiyini 
aşkara  çıxarmaq  üçün  adi  bir  müdriklik  kifayətdir.  Estoniya, 
Latviya v
ə Litvanı xatırlayın.  Sovet ittifaqı 1939 – cu ildə bu döv-
l
ətlərlə qarşılıqlı yardım haqqında müqavilə bağladı.  O zaman bu 
dövl
ətlər hələ müstəqil idilər.  SSRİ xarici işlər naziri 1939 – cu 
ilin oktyabr
ında Ali Sovetin  növbədənkənar  birinci  sessiyasında 
öz müraci
ətində  bütün dinləyicilərə  təntənəli surətdə  bildirdi ki, 
“biz  d
əqiq və  diqqətlə  bu pakta əməl edəcəyik, elan edirik ki, 
Pribaltika Respublikaları haqqında bütün mənasız danışıqlar bizim 
ümumi  düşmənlərimizin və  bütün antisovet fitnəkarların 
maraqlarını  ifadə  edir”.  Lakin 1940 –  cı  ildə  Pribaltika 
Respublikaları  zorla  SSRİ  –  yə  birləşdirildi.    Şərqi  Avropanın 
satellit dövl
ətləri üzərində  güclü Sovet nəzarəti davam edir, 
halbuki 
İkinci dünya müharibəsi  zamanı  təntənəli surətdə  başqa 
v
ədlər  verilmişdir.  Stalinin  ölümü  bu  taktikanı  dəyişdirmək 
ümidini  doğrultdu.    1955  –  ci ildə  Varşava  Müqaviləsi Təşkilatı 
yaradıldı.  Onun  prinsipi  onların  müstəqilliyinə  və  suverenliyinə 
hörm
ət və  daxili  işlərinə  qarışmamaq  olsa,  SSRİ  yenə  satellit 
ölk
ələr üzərində  öz nəzarətini  davam  etdirdi.    Biz  Macarıstana 
kobud silahlı müdaxilənin şahidi olduq.  Macar faciəsi nəticəsində 
dünyanın  Sovet  vədlərinə  olan  inamı  sarsıldı.  Beynəlxalq 
kom
munizm  keçmiş  müvəffəqiyyətlərini  qorumağa  çalışır.    Biz 
sad
ə və mübahisəyə ehtiyacı olmayan faktlarla qarşılaşırıq: 1)Orta 
Şərq həmişə Rusiya üçün özünü cəlbedici şəkildə təqdim edir.  Bu 
gün is
ə  o, beynəlxalq kommunizm üçün daha çox arzu edilən 
mükafat kimidir.  2)Sovet hökum
əti arzu edilən məqsədinə çatmaq 
üçün mübariz
əsini nümayiş etdirməkdə davam edir.  3)Orta Şərqin 
müst
əqil dövlətləri  əlavə  müdafiəyə  ehtiyac hiss edirlər, onlar 
müst
əqil dövlət kimi qalmağa çalışırlar.    

 
146 
IV.  M
ənim sizə ifadə etdiyim bütün bu vəziyyət ABŞ – ın 
qarşısında böyük məsuliyyət qoyur.  Biz nümayiş etdirdik ki, Orta 
Şərqin dövlətlərinin müstəqilliyi,  toxunulmazlığı  pozulmaz 
qalmalıdır  və  beynəlxalq miqyasda hər  hansı  bir  təcavüzə  məruz 
qala bilm
əz.  Bu prinsipə  biz sadiqik,  buna  heç  bir  şübhə  də  ola 
bilm
əz.  Tarix sübut edir ki, dövlətin öz prinsipindən üz döndər-
m
əsi onu necə amansız sınaqlara məruz qoyur.  Təkcə Orta Şərqdə 
deyil,  ABŞ  digər adamlar üzərində  də  siyasi və  iqtisadi  ağalığa 
çalışmır.  Bizim  arzumuz  dünyada  quldarlıq  deyil,  azad  mühit 
yaratmaqdır.  Bu dövrdə Orta Şərqin hamısı olmasa da, xeyli döv-
l
ətləri beynəlxalq kommunizmdən gələn təhlükəni anlayaraq ABŞ 
– 
la daha sıx əlaqəni alqışlayırlar.  Onlar özləri üçün BMT – nin 
müs
əqillik, iqtisadi uğurlar və mənəvi yüksəliş məqsədini reallaş-
dırmağa çalışırdılar.  Əgər Orta Şərq əvvəlki Qərblə Şərq arasında 
əlaqələndirici halqa rolunu yerinə yetirirsə, əgər onun geniş iqtisadi 
resursları öz xalqına məxsusdursa, əgər onun mədəniyyəti, dini və 
başqa  adət  -  ənənələri  öz  xalqına  xidmət edirsə,  onda  ABŞ  bu 
azadlıqsevən dövlətlərin müstəqilliyini müdafiə  etməyə  hazır 
olduğunu bildirməlidir.   
V.    Bu  şəraitdə  mən konqresə  əməkdaşlıq  üçün  müraciət 
etm
əyi vacib hesab etdim.  Ancaq belə bir əməkdaşlıq əsasında biz 
t
əcavüzü dəf etmək üçün bütün vacib işləri görə bilərik.  Azadlıq 
uğrunda igidlik və inam göstərə bilərik.  Nəticədə isə ciddi təhlükə 
qarşısında azad dünya qoya bilərik.  Əvvəllər ABŞ Orta Şərqə aid 
bir sıra prezident bəyanatları vermişdir.  Bu və ya digər dərəcədə 
beyn
əlxalq kommunizmdən irəli gələn mürəkkəbləşən qeyri – 
müyy
ən situasiya və  təhlükənin  artması  məni  inandırır  ki,  kon-
qresin v
ə icra hakimiyyəti başçılarının birgə fəaliyyəti ilə ABŞ – ın 
prinsipial siyas
əti öz ifadəsini  tapmalıdır.    Həm də  bizim qətiy-
y
ətimiz bu qaydada rəsmiləşməlidir ki, onda heç bir şübhəyə əsas 
qalmasın.  Bizim sözümüz əməlimizlə möhkəmləndirilməlidir.   
VI. M
ənim məsləhət görülən təkliflərim  aşağıdakı  fərq-
l
əndirici cəhətləri özündə  birləşdirməlidir.  Birinci, bu hərəkətin 
n
əticəsində  ABŞ  Orta  Şərqin istənilən dövlətinə  və  dövlətlər 
qrupuna köm
ək etmək hüququ əldə  edir.  Bu isə  onların  iqtisadi 
qüdr
ətinin  inkişafına,  milli  müstəqilliyinin  qorunmasına  yönəl-

 
147 
dilmişdir.  İkincisi, bu  hərəkətin nəticəsində icraedici hakimiyyət 
başçıları bu regionda hərbi kömək və bu köməyi istənilən dövlət və 
dövl
ətlər arzu edən qrupu ilə əməkdaşlıq, proqramını reallaşdırmaq 
üçün s
əlahiyyət alacaqlar. Üçüncü, bu hərəkət nəticəsində 
beyn
əlxalq kommunizmin nəzarət etdiyi hər  hansı  dövlətin  açıq 
silahlı təcavüzü zamanı Orta Şərq regionuna daxil olan dövlətlərin 
ərazi bütövlüyünü və siyasi müstəqilliyini təmin etmək məqsədilə 
ABŞ  –  ın  silahlı  qüvvələrindən istifadə  edilə  bilər.  Bu formada 
köm
ək və  əməkdaşlığa  ABŞ  tərəfindən sanksiya veriləcək.  Bu 
t
ədbirlər BMT –  nin nizamnaməsinə  daxil  edilmiş  ABŞ  –  ın 
müqavil
ə  öhdəliyi  əsasında  BMT  –  nin zəmanəti  əsasında  həyata 
keçirilm
əlidir.  Silahlı hücum zamanı bu tədbirlər yenə də BMT TŞ 
– 
nın nəzarəti altında olmalıdır.  Dördüncü, iqtisadi və hərbi müda-
fi
ə məqsədilə 1954 – cü ildə qəbul edilmiş qarşılıqlı təhlükəsizlik 
haq
qında  Qanuna  və  ona  edilmiş  əlavədə  göstərilmiş  müəyyən 
m
əhdudiyyətlərdən asılı olmayaraq istifadə edilmək üçün konqres 
v
əsait  ayırsın.    Təklif edilən  qanunvericilik  aktına  yenidən  baxıl-
malı, cari ilin 30 iyununa qədər bu məsələ həll edilməlidir.  Mən 
bel
ə  hesab edirəm ki, hələlik bu məqsədə  200 milyon dollar pul 
ayrılsın,  1958  və  1959  –  cu illərin növbəti qanun layihələrində 
regionun tam istifad
əsi üçün əlavə vəsaitlər ayrılsın və bu konqres 
t
ərəfindən təsdiq edilsin.   
VII.  Bu proqram Orta Şərqin bütün problemlərini həll etmir.  
Bu regiona aid bütün siyasi q
ərarlar burada öz əksini  tapmır.  
F
ələstin və İsraillə ərəb dövlətləri arasında qarşılıqlı münasibətlər 
problemi qalmaqda davam edir.  Ərəb qaçqınlarının taleyi məsələsi 
d
ə öz həllini tapmışdır.  Süveyş kanalının gələcək statusu məsələsi 
d
ə gündəmdədir.  Bu çətinliklər dünya kommunizmini tamamilə bu 
t
əhlükədən bir qədər  uzaq  olduğuna  görə  daha da kəskinləşdirir.  
M
ənim təklif etdiyim bu layihə bu problemlərin hamısının həllini 
n
əzərdə  tutmur. Bu məsələlərlə  BMT məşğul  olur  və  biz onu 
d
əstəkləyirik.  ABŞ dəqiq elan etmişdi ki, (həmçinin dövlət katibi 
Dallesin 1955 –  ci il 25 avqust tarixli müraci
əti də bunu nəzərdə 
tuturdu) biz 
əsas problem olan Fələstin probleminin həllində BMT 
–  y
ə hərtərəfli kömək göstərməyə hazırıq.  Təklif edilən proqram 
əsasən kommunist təcavüzünə  qarşı  dura  bilmək üçün tərtib 

 
148 
edilmişdir.    Son  dərəcə  vacibdir ki, region həm xarici, həm də 
düşmən qüvvələrə  qarşı,  kifayət qədər hərbi güclə  doldurulsun.  
bununla h
əm də  regionun müstəqil dövlətlərinin özünü müdafiə 
qabiliyy
əti gücləndirilsin.  Bu həmçinin  enerji  artımına  da  səbəb 
olar.  M
ən artıq gedim ki, biz həm də regionun bu dövlətlərinin və 
ya dövl
ətlər qrupunun güclənməsi  işində  iqtisadi köməyimizi 
əsirgəməməliyik.    Hansı  dövlətlərin hökumətləri kənar təsirlərə 
müqavim
ət göstərərək qətiyyətlə  öz müstəqilliklərini  saxlamağa 
çalışırlar,  biz  onları  dəstəkləyirik.  Bu kommunist təhlükəsindən 
qorunmağın ən yaxşı təminatıdır.  Təkcə sözlər kifayət deyildir.   
VIII.  Regionun ist
ənilən dövlətinin siyasi müstəqillik və 
ərazi bütövlüyünün müdafiəsində  ABŞ  silahlı  Qüvvələrindən 
köm
ək üçün istifadə  edilməsində  prezidentin səlahiyyətlərinin 
qadağan  edilməsi məsələsinə  təkrar müraciət  etmək üçün icazə 
ist
əyirəm.  Əgər hücuma məruz qalan dövlət arzu etməsə, bu səla-
hiyy
ətdən istifadə edilməyəcək.  Mən ümid edirəm ki, heç vaxt bu 
s
əlahiyyətlərdən istifadə  etmək  lazım  gəlməyəcək. Böyük və  ya 
kiçikliyind
ən asılı olmayaraq bütün dövlətlərin müstəqilliklərinə və 
hüquqlarına  bizim  dərin hörmətimizi bildirmək və  azadlığın 
müdafi
əsində  milli birliyimizi yenidən  nümayiş  etdirməyimizin 
zamanı  gəldi.    Biz  zorakılıq  deyil,  sülh  istəyirik.  Biz indi bütün 
gücümüzü bu m
əqsədə  həsr etməliyik, bizim qətiyyətimiz və 
bütövlüyümüz buna imkan ver
əcək. Qlobal siyasi kontekstdə 
doktrina SSRİ-nin Suveyş böhranından (1956-cı ilin iyulun 26-da 
Misir  prezidenti  Camal  Əbdul  Nasirin  Suveyş  kanalını  milliləş-
dirm
əsindən  sonra  ona  qarşı  İsrail,  İngiltərə  və  Fransadan ibarət 
koalisiyanın müharibə aparması) istifadə etməklə gələcəkdə Misirə 
müdaxil
ə  etməklə  yaranacaq  qlobal  münaqişəyə  (SSRİ  tərəfindən 
yaradılmış)  cavab  kimi  hazırlanmışdı.  Fransa  və  İngiltərənin bu 
regionda uğursuz siyasətindən sonra yaranan “vakuumu” (boşluq) 
Eyzenhauerin fikrinc
ə, məhz  ABŞ  doldurmalıdır.  Mövcud  vəziy-
y
əti qəlizləşdirən əsas amillərdən bir isə Misir prezidentinin “Sü-
veyş böhranı” zamanı və ondan sonra “müsbət(+)neytralitet” siya-
s
ətindən istifadə etməklə “soyuq müharibə” də SSRİ-nin siyasətini 
d
əstəkləməklə bərabər onu ABŞ-a qarşı qoymaq idi.  

 
149 
  “Sovet kommunizmi”nd
ən  Yaxın  Şərq ölkələrini “xilas 
etm
ək”  adı  ilə  Eyzenhauer konqresdən 3 istiqamətdə  hərəkət 
etm
əyə razılıq verilməsini xahiş etmişdi:  
1)“milli müst
əqilliyi qorumaq üçün iqtisadiyyatın  inkişaf 
etdirilm
əsində” ərəb ölkələri ilə əməkdaşlıq etmək; 
2)”h
ərbi güc və  əməkdaşlıq  sahəsində  proqram  hazırlamaq” 
(Yaxın Şərq siyasətində)   
3)Yaxın  Şərq ölkələrinin “ siyasi müstəqilliyini və  ərazi 
bütövlüyünü  qorumaq”  üçün  ABŞ  hərbi qüvvələrindən istifadə 
etm
ək  
“Eyzenhauer doktrinası” SSRİ-yə hərbi təzyiq göstərmək və 
Dalles  diplomatiyasının  əsasını  təşkil  edən “mühasirə” (bu diplo-
matiya  SSRİ-nin sərhədlərinə  yaxın  ərazilərdə  ona  qarşı  hərbi 
bloklar  yaratmağı  nəzərdə  tuturdu) siyasətini reallaşdırmaq  üçün 
bir vasit
ə  idi. Bundan əlavə  bu  doktrina  bu  regionda  ABŞ-ın 
siyas
ətinə  maneə  olan “neytralizm baryeri”  ni  aradan  qaldırmaq 
öhd
əçiliyini də öz üzərinə götürmüşdü.  
ABŞ  konqresi Eyzenhauerin məktubunu müzakirə etdikdən 
sonra 1957-ci ilin ma
rt ayında məktubda öz əksini tapan məsələləri 
bu regionda yerin
ə yetirmək üçün dövlət büdcəsindən 200 milyon 
dollar v
əsait  ayırdı.  Bu  vəsait  əsasən  bu  reginda  sosial  genişlən-
m
əyə  və  təcavüzkarlara  qarşı  (İngiltərə, Fransa və  İsrail)  baş 
qaldıran milli hərəkata qarşı yönəldilmişdi.  
Eyzenhauerin bu m
əktubu sonra onu göndərənin adı ilə adla-
naraq r
əsmi ədəbiyyatlarda “Eyzenhauer doktrinası” kimi tanındı. 
Lakin  bu  doktrina  bu  regionda  xoş  qarşılanmadı.  İlk  olaraq  buna 
etiraz bildir
ən Yaxın Şərq ölkələrindən Misir və Suriya oldu.  
ABŞ  hələ  1955-ci ildə  Suriyada  baş  verən hərbi  çevrilişlər 
seriyasında sonda özünü Ərəb Sosialist İntibah Partiyası adlandıran 
(Baas partiyası) hakimiyyətə gəlməsini bilirdi. Bu partiyanın təşkil 
etdiyi hökum
ətə  kommunistlər daxil olmuşdu.  Misirə  qarşı  üçlər 
ittifaqının  müdaxiləsi  zamanı  isə  Suriya bu üç dövlətlə  (Fransa, 
İngiltərə, İsrail) diplomatik əlaqələri kəsib elan etmişdi ki, o Misirə 
könüllü d
əstələr göndərməklə Misirə köməklik edəcəkdir.  
ABŞ  isə  bunun  qarşılığında  Suriyanı  “beynəlxalq kom-
munizmin  bazası”  adlandırdı  ABŞ  1957-ci ilin avqustunda yerli 

 
150 
amerikanp
ərəst qüvvələrdən istifadə  edərək Dəməşqdə  siyasi 
çevriliş etməyə cəhd etdi. Lakin bu çevriliş baş tutmadı. Belə olan 
t
əqdirdə  ABŞ  Suriyanın  timsalında  bu  regiona  hərbi müdaxilə 
t
əşkil  etməyə  çalışdı.  Hücuma  dəstək vermək üçün isə  Aralıq 
d
ənizində  olan  ABŞ-ın  6-cı  hərbi  donanması  Suriya  sahillərinə 
doğru  hərəkətə  gətirildi. Müdaxilə  təhlükəsi  SSRİ-nin məsələyə 
qarışması nəticəsində aradan qalxdı.  
1957-ci i
lin oktyabrın 19-da SSRİ elan etdi ki, Suriyaya hər 
hansı  bir  müdaxilə  təşkil  edilərsə, o, BMT-nin bəyannaməsi və 
özünün t
əhlükəsizliyini təmin etmək  prizmasından  çıxış  edərək 
t
əcavüzün qurbanına hərtərəfli yardım etmək üçün lazımı tədbirlər 
gör
əcəkdir. Moskva artıq rəsmi şəkildə Türkiyənin Suriyaya qoşun 
yeritm
əsinə  cavab  olaraq  Suriyaya  yardım  edəcəyini bildirdi. 
Bununla b
ərabər SSRİ Qafqaz sərhədi boyu öz ordusunu cəmləş-
dirdi. Bundan sonra Türkiy
ə öz ordusunu sərhəddən çəkdi.  
Suriyaya  qarşı  çevrilmiş  imperialist xarakterli təhlükə  onu 
Misir il
ə yaxınlaşdırdı.  1958-ci ilin fevralın 1-də Suriya və Misiri 
birl
əşdirən  Birləşmiş  Ərəb  Respublikası  yaradıldı  ki,  onun  ilk 
prezidenti  Misir  prezidenti  Camal  Əbdül  Nasir  oldu.  Bu  respub-
likaya Misir v
ə Suriyanın torpaqları daxil idi.  Məhz bundan sonra 
bütün 
ərəb ölkələrində  milli-azadlıq  hərəkatları  güclənməyə 
başladı. Livanda “Eyzenhauer doktrinası”nı qəbul etmiş prezident 
Şumana qarşı xalq etiraz dalğaları başlandı.  
Ən mühüm tarixi hadisə isə o dövrdə Yaxın Şərq ərazisində 
1958-ci ilin iyulun 14-d
ə İraqda olmuş inqilab idi. Başda 44 yaşlı 
briqada  generalı  Əbdül  Kərim Qasem olmaqla vətənpərvər zabit-
l
ərdən ibarət olan “azad zabitlər” xalqın köməkliyi ilə hərbi çevriliş 
ed
ərək ölkədə olan monarxiyanı devirdi. Kral II Feysəl və ingilis 
agenti  olan  baş  nazir  Nuri  Səid  öldürüldü.  İraq  respublika  elan 
olundu v
ə  onun ilk prezidenti elə  general Qasem oldu. Qasem 
prezident seçildikd
ən sonra İraqın Bağdad paktından çıxdığını elan 
etdi. Ölk
ədən  ingilis  qoşunlarını  çıxardıqdan  sonra  SSRİ  ilə 
dostluq v
ə qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında müqavilə bağladı. Bu isə 
Q
ərbin  İraqda  eləcə  də  Yaxın  Şərq regionunda həm siyasi nüfu-
zuna h
əm də  neft sahəsində  olan monopoliyaya böyük təhlükə 
tör
ədirdi.  

 
151 
Buna cavab olaraq ABŞ İngiltərə ilə birgə Yaxın Şərqə hərbi 
müdaxil
ə  etməyə  qərar verdilər. 1958-ci ilin iyulun 15-də  Livan 
sahill
ərinə ABŞ-ın 6-cı hərbi donanmasının gəmiləri yan aldılar və 
quruya h
ərbi-dəniz süvari ordusu çıxarıldı. Həmin ilin iyulun 17-də 
is
ə  ingilis hava desant qüvvələri  İordaniyanın  paytaxtı  olan 
Amman şəhərini tutdu. İngilis-amerikan təcavüzkar bloku Livan və 
İordaniya  ərazisindən  İraqa  müdaxilə  etmək üçün istifadə  etmək 
niyy
ətində idi.  
Lakin  SSRİ-nin yenə  də  məsələyə  müdaxilə  etməsi  onları 
İraqda inqilabı devirməyə və Suriyada amerikansayağı hakimiyyət 
t
əşkil  etməyə  imkan vermədi. Hələ  iyulun 16-da  SSRİ  rəsmi 
şəkildə  İraq  respublikasını  tanıdığını  elan  etmişdi.  Sovet  İttifaqı 
d
ərhal  Livandan  ABŞ  ordusunun  və  İordaniyadan  ingilis  ordu-
sunun  çıxarılmasını  tələb etməklə  bərabər,  SSRİ,  ABŞ,  İngiltərə, 
Fransa v
ə Hindisdanın iştirakı ilə Yaxın Şərq məsələsinin tənzim-
l
ənməsinə dair konfransın çağrılmasının təklif etdi. Türkiyədə baş 
ver
ən hadisələrlə  əlaqədar olaraq Suriya sərhədində  yenidən öz 
ordusunu c
əmləşdirdi.  Lakin  SSRİ  Türkiyəni  ciddi  şəkildə 
x
əbərdarlıq etdikdən sonra Türkiyə öz fikrindən əl çəkdi.  
ABŞ tərəfi SSRİ-nin bu təklifini qəbul etmədi. Belə olduqda 
SSRİ-nin müraciəti  əsasında  BMT-nin  Baş  Məclisinin fövqəladə 
sessiyası  çağırıldı.  Məclis  Yaxın  Şərqdə  baş  verən  prosesləri 
müzakir
ə edərək yekunda Livan və İordaniyadan tez bir zamanda 
ingilis v
ə  amerikan  ordusunun  çıxarılması  haqqında  qərar qəbul 
etdi. ABŞ və İngiltərə uzun müddət konfransın işini uzatsalar da, 
sonda öz h
ərbi qüvvələrini  regiondan  çıxarmağa  başladılar. 
Bundan sonra Livan hökum
əti  “Eyzenhauer  doktrinası”  na 
qoşulmaqdan imtina etdiyini bildirdi və SSRİ ilə yaxınlaşdı. Məhz 
SSRİ-nin maddi və mənəvi dayağı nəticəsində ABŞ buna qarşı hər 
hansı  tədbir görmədi.  Bundan  sonra  Livanın  ardınca  İraq  da  bu 
doktrinadan imtina etdiyini r
əsmi şəkildə bildirdi.  
Bel
əliklə,  Misirə  “3-lər təcavüzü” kimi bu doktrina da 
müv
əffəqiyyətsizliyə  düçar  oldu.  Lakin  ABŞ  özünün  Yaxın  Şərq 
siyas
ətindən  əl çəkmirdi  1959-cu  il  martın  24-də  İraq  Bağdad 
paktından çıxmasını elan etdi. Paktın digər üzvləri olan İngiltərə, 
Türkiy
ə, Pakistan və  İran  1959  –cu ilin iyulun 25-də  SENTO 

 
152 
(M
ərkəzi Müqavilə  Təşkilatı)  adlanan hərbi blok təşkil  etdilər. 
Onun 
baş  qərargahı  Bağdaddan  Ankaraya  köçürüldü.  Bu  hərbi 
blokun vasit
əsi ilə  ABŞ  bu  bloka  daxil olan ölkələrin  ərazisində 
g
ələcəkdə,  lazım  gələrsə,  hərbi-strateji tədbirlər  planı  həyata 
keçirm
əyi  və  bu  ərazilərdən “soyuq müharibə”  və  Yaxın  Şərq 
siyas
əti ilə  əlaqədar olaraq bir plasdarm (meydan) kimi istifadə 
etm
əyi planlaşdırdı.  
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə