Üç dağ qoynunda yatan Tarovlum Kitab, dünyasını dəyişmiş tarovluların



Yüklə 7.55 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/44
tarix31.01.2017
ölçüsü7.55 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44

 
Vətən
 
yalnız
 
torpaqları
 
üstündə
 
gəzmək,
 
qayğısız
 
ömür
 
sürmək
 
üçün
  bir 
məkan
  deyildir.  Biz 
vətənimizlə
 

rur 
duy
duğumuz
 kimi, 
həm
 

 onu 
böyük
 
məhəbbətlə
 sev
məli
 

  onun 
qarşısında
 
özümüzü
  borclu  san
malıyıq.
  Biz 
hər
 
an  onun 
keşiyində
 
sayıq
 
durmalı,
 
canımızla,
 
qanımızla
 
onu 
müdafiə
 
etməyə
 
hazır
 
olmalıyıq
. 

El
şad Eyvazov_____________________
______________________ 
 
 
22
  
Qubadlı
 
haqqında
 tarixi m
ə
lumat 
 
 
 
 
 
Qubadlı
  rayonu  Az
ə
rbaycan 
Respublikasının
  c
ə
nub 
q
ə
rbind
ə
 yerl
əşir.
 Min doqquz 
yüz
 otuzuncu ild
ə
 
yaradılan
 
rayon 
ə
razisi s
ə
kkiz 
yüz
 iki min kvadrat kilometrdir. Q
ə
rb-
d
ə
n Erm
ə
nistan R
espublikası
 il
ə
 y
üz
 iyirmi kilometr, 
ş
imal-
dan 
Laçın

şə
rqd
ə
n C
əbrayıl,
 c
ə
nubdan Z
ə
ngilan rayonla-

  il
ə
  h
ə
ms
ə
rh
ə
ddir. 
Ə
halisi 
işğal
  olunan  zaman  otuz  min 
üç
 
yüz
 iyirmi 
üç
 n
ə
f
ə
r olub. Hal-
hazırda
 is
ə
 otuz 
dörd
 min 
n
ə
f
ə
rdir. 
Ə
hali 
ə
sas
ə
n  az
ərbaycanlı
lardan  ibar
ə
tdir.  Qu-
bad

 
dağlıq
  v
ə
 
dağə
t
ə
yi  rayondur.  H
ə
k
ə
ri  v
ə
  B
ərgüşad
 
vadisind
ə
  yerl
əşə
n  k
ə
ndl
ə
rin 
ə
halisi 
münbit
  torpaqlardan 
ə
kin
çilik
 m
ə
qs
ə
dil
ə
 istifad
ə
 edib. Burada q
ə
dim zamanlar-
dan 
başlayaraq
 
taxılçılıq

çəltikçilik

heyvandarlıq
  kimi  t
ə
-
s
ərrüfa
t  sah
ə
l
ə
ri 
ə
halinin 
ə
sas  m
əşğuliyyə
ti  olub.  Rayon 
ə
razisinin 
ə

hündür
  yeri  d
ə
niz  s
ə
viyy
ə
sind
ə
n  iki  min  on 
metr 
yüksə
klikd
ə
  olan 
Topağac
  zirv
ə
sidir. 
Dağə
t
ə
yi  zona 
olduğu
 
üçün
 
geniş
 
örüş
  otlaq  sah
ə
si  hey
vandarlığın
  inki-
şafına
 imkan verib. Mal-heyvan 
naxırları
, qoyun-
keçi
 
sürü
-
l
ə
ri, at 
ilxıları
 binai-q
ə
dimd
ə
n q
ubadlılar
 ara

nda z
ə
nginlik 
r
ə
mzi 
sayılıb

Ötə

ə
srin iyirminci ill
ə
rind
ə
 Az
ə
rbaycan tor-
paqları
  olan  Z
ə
ng
ə
zurun  bir  hiss
ə
sinin  Erm
ə
nistana  ve-

___________________
________Üç dağ qoynunda yatan T
arovlum 
 
 
23
  
rilm
ə
si sonralar 
Qubadlı
 rayonunun iqtisadi 
inkişafını
 z
ə
if-
l
ə
dib.  Bu  proses  Az
ə
rbaycan 
ə
halisinin  bir  hiss
ə
sini  Z
ə
n-
g
ə
zurun yayla
qlarından
 da m
ə
hrum edib. Bu amil rayonda 
hey
vandarlığı
n z
ə
ifl
ə
m
ə
sin
ə
 s
ə
b
ə
b ol
muş

qoyunçulu
q ki-
mi h
ə
yati 
ə
h
ə
miyy
ə
ti olan bir t
ə
s
ərrüfatın
 az qala l
əğv
 edil-
m
ə
sin
ə
 g
ə
tirib 
çıxarmışdır.
 
Güman
  edir
ə
m  ki, 
«Qubadlı»
  toponiminin  m
ənası
  v
ə
 
m
ə
n
şə
yi oxucular 
üçü

xüsusi
 maraq 
doğur
acaq. Ona 

-
r
ə
  d
ə
 bu bar
ə
d
ə
, az  da  olsa, 
imkanım
  daxilind
ə
 m
ə
lumat 
verm
ə
y
ə
 
çalışacağam.
 
Qubadlının
 
işğalı
 
ə
r
ə
f
ə
sind
ə
 rayo-
na 
çox
 
yaxın
 yerd
ə
, Ha
cılı
 k
ə
ndi 
yaxınlığında
 arxeoloji qa-
zıntılar
 
zamanı
  Sasani 
şahı
 
Qubadın
  (488-531) 
adından
 
z
ə
bt 
edilmış
 alt
mışa
 q
ə
d
ə

gümüş
 sikk
ə
 
nümunə
l
ə
ri t
apıl
-
mışdır.
  D
ə
fin
ə
nin 
küpün
 
hündürlüyü
  on  santimetr 
yarım,
 
otu
racağın
 diametri is
ə
 
altı
 santimetr 
yarım
 
olmuşdur


-
mizmat M. Seyf
ə
ddinin verdiyi m
ə
lumata 
görə
 bu sikk
ə
l
ə

521-522-ci  ill
ə
rd
ə
  k
ə
sildiyi  bildirilir.  Ona  g
ö
r
ə
  d
ə
  Qubad

 
adının
 m
ənşə
yinin tarixi m
ə
nb
ə
l
ə
r
ə
 
ə
sas
ə
n I Quba
dın
 
adı
 
il
ə
 
bağlı
  olsa  da 
yaşayış
  m
ə
sk
ə
ni  kimi  daha  da  q
ə
dim 
dövr
l
ə
r
ə
 gedib 
çıxir.
 Bu 
mülahizə
 il
ə
 
bağlı
, professor 
İrşad
 
M
ə
mm
ə
dovun dediyi kimi, 
Qubadlı
 
ə
vv
ə
ll
ə
r Az
ə
r
baycanı

şimalında
 
mövcud
  olan 
Albaniyanın
  t
ə
rkibind
ə
 
olmuşdur.
 

r-Araz m
ə
d
ə
niyy
ə
tinin 
ə
n parlaq 

mun
ə
l
ə
ri B
ərgüşad
-
H
ə
k
ə
ri 
çayları
 
arasında
 boy 
atıb
 ucal
mış
 maddi m
ə
d
ə
niy-
y
ə

nümunə
l
ə
ridir. 
Tarixi  qaynaqlarda 
Qubadlının
  q
ə
dim 
türklə
rin 
yaşayış
 
m
ə
sk
ə
nl
ə
rind
ə

olduğu
 
dönə
-
dönə
 
vurğulanıb.
  Rayonun 
ə
razisind
ə
  bu 
günümü
z
ə
  q
ə
d
ə
r  g
ə
lib 
çıxmış
  abid
ə
l
ə
r  d
ə
 
tarixi  m
ə
nb
ə
  kimi  bu 
faktı
 
ə
yani 
şə
kild
ə
  t
ə
sdiql
ə
yir.  Buna 
baxmayaraq 
Qubadlı
 
adının
 
yaranması
  v
ə
 
etimologiyası
 
il
ə
 
bağlı
 bir 
neçə
 f
ə
rziyy
ə
 
vardır.
 B
ə
zi m
ə
lumatlara 
ə
sas
ə

h
ə
min  ad  Q
ubadlı
 
tür
b
ə
sinin 
adından
 
yaranıb.
  Lakin  h
ə
-
min 

rb
ə
 n
ə
 vaxt, nec
ə
 meydana g
ə
lib v
ə
 h
ə
min ad hara-
dan 
götürülüb
 kimi bir 
çox
 suallar h
ə
l
ə
 d
ə
 
öz
 elmi 
cavabını
 

El
şad Eyvazov_____________________
______________________ 
 
 
24
  
göz
l
ə
yir.  B
ə
zi  f
ə
rziyy
ə
l
ə
r
ə
 
görə
 
Qubadlı
 
adı
  Sa
sanı
 
şahı
 
Q
ubadı

adından
 
alınmadır.
 Lakin bu f
ə
rziyy
ə
l
ə

ö
zunu o 
q
ə
d
ə
r d
ə
 
doğrultmur.
 
Ç
unki Sasani 

lal
ə
sinin hakimiyy
ə
ti 
dövründə
 hu
nların
 
şimaldan
 yol alan 
yürüşlə
rinin 
qarşısını
 
almaq m
ə
qs
ə
di il
ə
 onlar t
ə
r
ə
find
ə
n tikil
ə
n bir 
sıra
 qalalar, 

cümlə
d
ə
n, 
möhtəşə
m  D
ə
rb
ə
nd 
qalası
  imperiya 
hökm
-
darl
arının
 
adı
 il
ə
 
tanınmadığı
 halda, XX 
ə
sr
ə
 q
ə
d
ə
r balaca 
bir 
yaşayış
  m
ə
sk
ə
ni  olan  Qu
badlının
 
İran
 
şahının
 
adı
  il
ə
 
ba
ğ
l
ı
 
tanınması
 
ağlabatan
 deyil.  
«Qubadlı»
 
sözünə
  q
ə
dim  Mesopatomiya
nın
  mixi  ya

-
lar
ın
da rast g
ə
linir. Az
ə
rbaycan 
Respublikası
 
ə
razisind
ə
ki 
«
Qubad
lı»
 toponominin v
ə
 iki 
çayarası
 
«Qubadlı»
 
şə
h
ə
ri-
nin 
adındakı
 eynilik 
onların
 eyni
köklü
 
olduğunu
 
söylə
m
ə
y
ə
 
ə
sas  verir.  Tarixi  m
ə
nb
ə
l
ə
rd
ə
n  m
ə
lumdur  ki, 
Qubadlı
  ra-
yonun daxil 
olduğu
 Z
ə
ng
ə
zur q
ə
za
sının
 
ə
razisi 
Xürrə
mil
ə

h
ə
r
əkatının
 
ə
sas  m
ə
rk
ə
zl
ə
rind
ə
n  biri 
olmuşdur.
  Bab
ə
kin 
başçılıq
  etdiyi 
qoşunların
 
ə
sas  hiss
ə
si 
türk
 
tayfalarından
 
toplanmışdı
. Bu 
Qubadlı
 
ə
halisinin 
türk
 
ə
silli 
olduğunu
 

-
but ed
ə

danılmaz
 faktorlardan biridir. 
M.V.V
ə
liyev 
(Baharlının)
 
yazdığına
 
görə
  I 
Şah
  Abbas 
dövründə
 
şahsevə

tayfalarına
  tezlikl
ə
 
Türkiyə
d
ə
n  g
ə
l
ə

iki  t
ə
r
ə
k
ə
m
ə
-s
ə
lcuqlu  n
ə
sli  d
ə
 
qoşuldu.
  Bunlar  b
ə
kdili  v
ə
 
ipol

  n
ə
sill
ə
ri  idi.  B
ə
kdili  n
ə
slind
ə
n  d
ə
  sonra  Cilovlu, 
Ça
-
xar

 v
ə
 
Kobadlı
 
oymaqları
 
yarandı.
 M
ə
lumatdan 
aydın
 ol-
du
ğu
 kimi, burada yad edil
ə

bütün
 tayfalar 
türk
 
«
-
lı/
-li/-lu
»
 
m
ə
nsubiyy
ə

şəkilçisi
 il
ə
 istifad
ə
 
olunmaqdadır.
  H
ə
l
ə
 indi-
y
ə
 q
ə
d
ə
r B
ərgüşad
 toponimi tamamil
ə
 d
ə
qiq izah olunma-
yıb.
  
XIX 
ə
srin  50-ci  ill
ə
rin
ə
  aid 
ə
d
ə
biyyatda 
Naxçıvanda
 
m
ə
s
kunlaşmış
  b
ərgüşad
 
adlı
 
türkdilli
 
tayfanın
 
adı
 
çə
kilir. 
Bu  tayfa 
adını
  B
ərgüşad
 
zonasından
 
alıb.
  S
ə
f
ə
vi 
dövrün
-
d
ə
  b
ərgüşad
 
qızılbaş
 
tayfalarının
  t
ə
rkibin
ə
  daxil  idi.  Orta 
ə
srl
ə
rd
ə
  B
ərgüşad
 
mahalı
  Araza 
tökülə
n  H
ə
k
ə
ri 
çayı
  il
ə
 
B
ə
r
güşadçay
 
arasındakı
 
ə
razini 
ə
hat
ə
 
etmişdi
r.  Bir 
çox
 

___________________
________Üç dağ qoynunda yatan T
arovlum 
 
 
25
  
t
ə
d
qiqatçılara
 
görə
,  birinci  komponenti  t
əşkil
  ed
ə

«
b
ə
r-
gü»
 
sözü
  q
ə
dim 
türk
  m
ənşə
li  b
ə
rq 
tayfasının
 
adındandır.
 
Çin
giz 
xanın
 
oğlu
 
Çuçinin
 1207-ci ild
ə
 q
ə
rb
ə
 
doğru
 
yürüşü
 
zamanı
 
başqa
  tayfalarla 
yanaşı
  b
ərgü
 
tayfasının
  torpaq-
larını
 
tutması
  f
aktı
  tarixd
ə
n  m
ə
lumdur. 
İran
 
tarixçisi
  F
ə
x-
r
ə
ddin 
Mübarəkşah
  (XII)  58 
türk
 
tayfası
 
arasında
  b
ərgü
 
tay
fasının
  da 
adını
 
çə
kib.  F
ə
zlullah  R
əşidə
ddin  (XIII 
ə
sr) 
bu etnonimi b
ərküt
 (b
ərgülə
r) kimi qeyd
ə
 
almışdır.
 T
ə
dqi-
qat
çıların
  fikrin
ə
 
görə
,  b
ərgülə
r  monqol 
işğalından
  xeyli 
ə
vv
ə
l  Az
ə
rbaycanda  m
əskunlaşmışlar.
  Toponimin  t
ə
rki-
bind
ə
ki 
şadsat
 
sözü
  is
ə
  bir 
növ
  c
ə
mlik  bildirir.  B
ərgüşad
 
dağları,
 B
ərgüşad
 
çayı,
 B
ərgüşad
 
çökə
yi toponiml
ə
ri "b
ə
r-

l
ə
rin 
dağı",
 "b
ərgülə
rin 
çayı",
 "b
ərgülə
rin 
çökə
yi" m
ə
na-
sındadır.
  XV 
ə
sr  Az
ə
rbaycan 
şairi
  B
ə
dr 
Şirvaninin
 
ə
s
ə
r-
l
ə
rind
ə
  d
ə
  B
ərgüşad
 
coğrafi
 
adı
 
çə
kilir.  G
ə
nc  t
ədqiqatçı
 
R.Əlizadə
nin 
araşdırmalarında
  da 
göstə
rildiyi  kimi,  Qu-
bad
lılar
  antropoloji 
baxımdan
  Kaspi  (X
ə
z
ə
r  v
ə
  ya 
Oğuz)
 
v
ə
  Anadolu  tipl
ə
rinin 
populyasiyası
  olmaqla 
yanaşı
  mon-
qoloidl
ə
rin 
ə
n  q
ə
dim 
sütunlarından
  biri 
sayılan
  poleosibir 
tipin
ə
  d
ə
  b
ə
nz
ə
yirl
ə
r.  V.V.Bunakin 
müə
yy
ə
nl
əşdirdiyi
 
ön
 
Asiyada v
ə
 Balkanlarda 
formalaşan
 Qafqaz-Balkan irqinin 
Kaspi (X
ə
z
ə
r) tipinin-antropoloq v
ə
 etnoqraf K.K,M
ə
mm
ə
-
dov  arxeoloji,  poleoantropoloji  v
ə
  dig
ə
r  praktiki  d
ə
lill
ə
r
ə
 
söy
k
ə
n
ə
r
ə
k bu tipi 
Oğuz
 irqi 
adlandırmağı
 t
ə
klif edir, b
ə
zi 
xüsusiyyə
tl
ə
ri 
(başın
 
yarması
-dolixokefali) orta boy 
Şimali
 
Qafqaz  tipin
ə
  nisb
ə
t
ə
n  b
ə
d
ə
nin  daha 
çox
  piyl
ə
nm
ə
y
ə
 
meylliyi, 3-

 
tük
 
örtüyünə
 
görə
 
dünyada
 ilk yerl
ə
rd
ə
n biri-
ni tut
ması,
 
saçın
 r
ə
ngi 
(tünd
 v
ə
 qara v
ə
.s) 
qubadlılar
 
üçün
 
s
ə
ciyy
ə
vidir. 
Qubadlıların
  m
ə
nsub 
olduğu
 
Oğuz
  tipinin 
monqoloidlik 
xüsusiyyə
tl
ə
ri Qafqaz_Balkan irqinin dig
ə
r ti-
pin
ə
  nisb
ə
t
ə
n  daha 
çoxdur.
  Bel
ə
likl
ə
,  t
ədqiqatçıların
  r
ə
yi-
n
ə
 
görə
 
Qubadlı
 
ə
halisi etnik t
ə
rkibin
ə
 
görə
 q
ə
dim 
türk
l
ə
-
rin 
Oğuz
 tipin
ə
 m
ə
nsubdur.  

El
şad Eyvazov_____________________
______________________ 
 
 
26
  
Qubadlı
  v
ə
  onun 
ətrafında
  yerl
əşə
n  k
ə
ndl
ə
r  h
ə
l
ə
  XVIII 
ə
srd
ə
 
Qarabağ
 inzibati 
ə
razisin
ə
 daxil idi. Sonralar Z
ə
ng
ə
-
zur 
mahalına
 daxil olan 
Qubadlı
 1868-ci ild
ə
 Yelizavetpol 
quberniyası
 yaranandan sonra Z
ə
ng
ə
zurun t
ə
rkibin
ə
 daxil 
ol
muşdur.
  Az
ərbaycanın
  Z
ə
ng
ə
zur  v
ə
 
Göyçə
 
ə
razil
ə
ri 
XVII-XVIII 
ə
srl
ə
rd
ə
 
çox
 t
əcavüzlə
r
ə
 m
ə
ruz 
qalmışlar.
 Z
ə
n-
g
ə
zurda 
İran,
 
Türkiyə
 v
ə
 
Rusiyanın
 
maraqları
 
qarşı
la
şmış
-
dır.
 
Xanlıqların
 d
övründə
 Z
ə
ng
ə
zur 
ə
razisinin 
ə
ks
ə
r hiss
ə
-
si 
ə
vv
ə
l  T
ə
briz 
xanlığının
  t
ə
rkibind
ə
  olub. 
İndiki
  Qubad

-
nın
  bir  hiss
ə
si

Malt
ə
p
ə
d
ə
n  c
ə
nuba  q
ə
d
ə
r  olan  hiss
ə
  Qa-
ra
dağ
 
xanlığının
 tabeliyind
ə
 olub. 
Qubadlı,
 Qafan 
ə
razil
ə
-
rind
ə
  XVII-XVIII 
ə
srl
ə
rd
ə
  S
ə
f
ə
vil
ə
r,  T
ə
briz, 
Qarabağ
  xan-
lıqlarının
 
yaratdıqları
  bir 
neçə
 
ə
razi  idar
ə
etm
ə
 
xanlıqları
-
b
ə
ylikl
ə
ri 
olmuşdur.
 Tarixd
ə
 B
ərgüşad
 
mahalı
 kimi 
tanınan
 
ha
zırkı
 
Qubadlı
  rayonu  XVIII 
ə
srin 
ortalarına
  q
ə
d
ə
r  Z
ə
n-
g
ə
zur 
mahalının
 t
ə
rkibind
ə
 C
ə
nubi Az
ə
rbaycan 
dövlə
tinin 
Qara
dağ
 
xanlığına
  inzibati 
ə
razi  vahidi  kimi  tabe 
olmuş
-
dur.  Lakin  sonradan 
Qarabağ
 
xanı
  P
ə
nah
ə
li 
xanın
  say
ə
-
sind
ə
 Z
ə
ng
ə
zurun 
ayrılmaz
 qismi kimi 
Qarabağ
 
xanlığının
 
idar
əçiliyinə
 
verilmişdir.
  
 
 

___________________
________Üç dağ qoynunda yatan T
arovlum 
 
 
27
  
 
Qubadlı
  rayonunun 
ə
razisini  q
ə
-
dim 
oğuz
 
türk
  yurdu  ol
duğunu
,  onun 
çoxsaylı
  tarixi  abid
ə
l
ə
ri, 
yaşayış
 
m
ə
sk
ə
nl
ə
ri 
sübut
  edir.  Rayonda  orta 
ə
srl
ə

dövründə
 
inşa
 
edilmiş
 memar-
lıq
  abid
ə
l
ə
ri 
dövrümüzə
  q
ə
d
ə
r  g
ə
lib 
çıxmışdır.
 
Qubadlıda
  uzaq  v
ə
  ya
xın
 
keçmişimizlə
 s
ə
sl
əşə
n bir 
çox
 abid
ə
-
l
ə
r m
ə
lumdur:  
 IV 
ə
sr;  Gavur  d
ə
r
ə
sind
ə
ki  ma
ğa
-
ra

iqam
ə
tgah.  

ə
sr; 
Muradxanlı
 k
ə
ndind
ə
ki
»Qalalı»qalası.
 

ə
sr; 
Alıquluuşağı
 k
ə
ndind
ə
ki 
Göy
 qala abid
ə
l
ə
ri. 
VI 
ə
sr; M
ə
zr
ə
 k
ə
ndind
ə
ki Alban kils
ə
si. 
XIV 
ə
sr; M
ə
zr
ə
 k
ə
ndind
ə
ki M
ə
b
ə
d.  
XIV 
ə
sr; 
Yazı
 
düzündə
ki 
«Cavanşir»qalası
.  
XV 
ə
sr; 
Daş
 qoyun 
fiqurları,
 
Sarıyataq
 k
ə
ndi. 
XV 
ə
sr; 
Daş
 qoyun fiquru, Mahmudlu k
ə
ndi. 
XІV
 
ə
sr; D
əmirçilə
r k
ə
ndind
ə
ki iki 
türbə

XVІI
 
ə
sr; 
«İmamzadə»
 
türbə
si, 
Gürcülü
 k
ə
ndi. 
XVІII
 
ə
sr, M
ə
scid, Boyun
ə
k
ə
r k
ə
ndi. 
XVIІI
 
ə
sr, M
ə
scid, 
Mollalı
 k
ə
ndi. 
XVIІІ
 
ə
sr; 
Türbə
, Xocamsax

 k
ə
ndi. 
XIX 
ə
sr; M
ə
scid, D
əmirçilə
r k
ə
ndi. 
XIX 
ə
sr; M
ə
scid, Mahruzlu k
ə
ndi. 
XIX 
ə
sr; 
Körpü,
 Mahmudlu k
ə
ndi. 
Tarixin  1867-ci  ilind
ə
 
Əliquluuşağı
  k
ə
ndind
ə
 
salınmış
 
«
Lal
ə
zar
»
 
körpusu,
 
Dondarlı
 k
ə
ndind
ə
ki m
ə
scid v
ə
 D
ə
mir-
çi
l
ə
r  k
ə
ndind
ə
ki  Ha

  B
ə
d
ə

körpusu
  XIX 
ə
srin 
yadigarı

daş
 tarixi kimi bu 
gün
 d
ə
 
öz
 
gözə
lliyini, 
öz
 m
əğrurluğunu

öz
 
müqə
dd
ə
sliyini itirm
ə
yib. Eyni zamanda, uzaq 
keçmişi
-
mizl
ə
 s
ə
sl
əşə

köhnə
 
sandıq
 v
ə
 
qoç
 q
ə
birl
ə
ri son 

nl
ə
r
ə
 
kimi  qorunurdu. Bu  tarixi  abid
ə
l
ə

Qubadlıda
  q
ə
dim 
dövr
-
l
ə
rd
ə

memarlıq
  v
ə
 inc
ə
s
ə
n
ə
tin 
yüksə

inkişaf
 etdiyind
ə

x
ə
b
ə
r verir. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə