Üç dağ qoynunda yatan Tarovlum Kitab, dünyasını dəyişmiş tarovluların



Yüklə 7.55 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/44
tarix31.01.2017
ölçüsü7.55 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   44

Alaquşdağı 

El
şad Eyvazov_____________________
______________________ 
 
 
46
  
Q
ə
dim tariximizd
ə
n  
Şə
ddadil
ər dövlə
ti 
 
IX-XI 
ə
srl
ə
rd
ə
 Az
ə
rbaycan xilaf
ə
t hakimiyy
ə
tind
ə
n azad 
olduqdan sonra 
müstə
qil feodal-
Şirvanşahlar,
 
Şə
ddadil
ə
r, 
Sacil
ə
r,  Salaril
ə
r,  R
ə
vvadil
ə
r,  sonralar  is
ə
  Atab
ə
yl
ə
r,  Qa-
raqoyunlular  v
ə
 
Ağqoyunlular
  d
ö
vl
ə
tl
ə
ri  meydana  g
ə
ldi. 
1994-

  ild
ə
  n
əşr
 
olunmuş
  "Az
ə
rbaycan  tarixi" 
kitabında
 
(redaktorları
 akademik. Ziya 
Bünyadov
 v
ə
 professor Y.Yu-
sifov bu feodal 
dövlə
tl
ə

haqqında
 m
ə
nb
ə
l
ə
r
ə
 
ə
saslanaraq 
m
ə
lumat 
verilmişdir.
 
Qırx
 il 
yaşamış
 
Salarilər
 
dövləti
 
təkcə
 
Azərbaycan
 

 
Qafqazdakı
  feodal 
dövlətlərlə
  deyil,  eyni 
zamanda 
bütün
 
Ön  Asiyada  formalaşan
 
nüfuzlu
 
dövlət
-
lərlə
 

 
müqayisə
 
olunmağa
 layiq idi. X 
əsrin
 ikinci 
ya
rısın
-
da
 
Azərbaycanda
  meydana 
gələn
 
müstəqil
  feodal 
dövlət
-
lərdən
 biri 

 
paytaxtı
 
Gəncə
 
şəhəri
 olan 
Şəddadilər
 
döv
-
ləti
 idi. Onun 
ərazisi
 
əsasən
 
Kür
 

 Araz 
çayları
 ara
sın
da-

 
torpaqları
 
əhatə
  edirdi. 
Şəddadilər
 
şimal
 
tərəfdən
 
Şəki
 

 Kaxetiya 
çarlığı

cənubd
an 
Rəvvadilər
 
dövləti
 
ilə
 
həm
-
sərhəd
 idi. 
Dövlətin
 
cənub
-
qərbində
 
yerləşən
 
Dəbil
 
şəhəri
 

 
Şəddadilərə
 tabe idi. 
Müəyyən
 
dövrlərdə
 
Şəki
 

 Kaxe-
tiya 
çarlığının
 
bəzi
 
əraziləri
 

  onlardan 
asılı
 
vəziyyətə
 
düşmüşdü.
 
Ərməniyənin
  xeyli 
hissəsi
 
Şəddadilərin
  haki-
miy
yəti
 
altında
 idi. Bu 
dövlətin
 
yaradıçısı
 hesab 
edilən
 

-
həmməd
 ibn 
Şəddad
 
mənşəcə
 
kürd
 
əsilli
 
dövlət
 xadimi idi. 
O, 
Dəbil
 
ətrafında
 
yaşamaqla
 siyasi 
fəaliyyətə
 X 
əsrin
 or-
ta
larında
 
başlamışdı.
 
Əslində,
 
Şəddadilər
 
dövləti
 Salari

-
rin 
dövründə
 

 
onların
 
ərazisində
 meydana 
gəlmişdi.
 Sa-
lari hakimi 
Mərzuban
 
əsirlikdə
 
qaldığı
 
beş
 il-948-953-
cü il
-
lər
 
müddətində
  onun 
varisləri
 
arasında
 
baş  verən  çəkiş
-
mələr
 
dövlət
i  xeyli 
zəiflə
tdi.  Ona  tabe  olan  feodallar 

 
əyan
lar 
arasında
 
müstəqilliyə
 meyllilik 
arzuları
 
güclənmə
-

 
başla
di. 
Belə
 feodallardan biri 

 
Məhəmməd
 ibn 
Şəd
-
dad idi. O, 
fürsətdən
 
istifadə
 
edərək
 
Dəbili
 tutdu 

 
özünü
 
mus
təqil
 
dövlət
 
başçısı
 elan 
etsə
 

 
möhkəmlənə
 
bilmədi.
 

___________________
________Üç dağ qoynunda yatan T
arovlum 
 
 
47
  
Mər
zuban 
əsirlikdən
  xilas  olduqdan  sonra 
hakimiyyətini
 
bər
pa  etdiyi  zaman 
Dəbil
 
Şəddadın
 
əlindən
 
çıxdı.
  Onun 
ölümündən
  sonra 
oğlanları
-
Fəzl
 

 
Ləşkəri
 
Gəncəyə
 
gəl
-
di
lər
 

 971-ci 
ildə
 Salari 
İbrahimin
 G
əncədəki
 naibini qo-
varaq  hakimiy
yəti
 
ələ
 
keçirdilər.
 

ha
ribədə
 
Əbülhəsən
 
Ləşkəriyə
 
gücü
 
çatmayan
  Salari 
hökmdarı
 
İbrahim
  ibn 
Mər
zuban onunla 
muqavilə
 
bağladı
 

 
Şəddadilər
 
dövlə
ti-
ni 
rəsmən
 
tanımağa
 
məcbur
 oldu. 971-ci 
ildən
 
Şəddadilər
 
dövləti
 
fəaliyyətə
 
başladı.
  Bu  hadi

 
Ləşkərinin
 
nüfuzunu
 
artırdı
 

 o az bir 
müddət
 
ərzində
 
Bərdəni,
 
Şəmkiri,
 
Ərmə
-
niyənin
 xeyli hi
ssəsini
 
öz
 
dövlətinə
 
birləşdirməklə
 
bərabər
 
hakim 
olduğu
 
ölkədə
 
əmin
-
amanlıq
 
yaratdı.
 
Səkkiz
 illik ha-
kimiyyəti
 
dövründə
 
Şəddadilər
 
dövləti
 
möhkəmləndiyindən
 
ə
razisi 

 
genişləndi.
 Onun varisi 
Fəzlin
 
dövründə
 Bey

-
qan 
Şəddadilər
 
dövlətinə
 
birləşdirildi.
 
Ağıllı
 bir 
dövlət
 xadi-
mi 

 
bacarıqlı
 diplomat olan 
Fəzl
 
dövlət
 
işlərini
 

ha
rətlə
 
idarə
  edirdi. 
Ərəb
 
tarixçisi
  ibn 
əl
-
Əsirin
 

luma
tına
 
görə,
 
"Kürd
 
Fəzli
n  1030-cu 
ildə
 
xəzərlər
 
üzərinə
 

cum  etdi. 
Onlardan 
çox
 adam 
qırdı,
 
əsi

götürdü
 

 onlardan 
böyük
 
miqdarda 

ni
mət
 
aldı".
 
Şəddadi
 
Fəzl
 
uğurlu
 xarici 
siyasətlə
 
yanaşı,
 
ölkənin
 da-
xili 
işləri
 
ilə
 
məşğul
 
olmağı
 da unutmur, 
sənətkarlığın,
 tica-

tin, 
mədəniyyətin
 
inkişafına
 
qayğı
 
göstərirdi.
  O, 
ticarət
 

 
hərbi
 
məqsədlə
  Araz 
çayı
 
üzərində
 
körpü
 
saldırdı.
 
Gəncədə
 
öz
 
adına
  pul 
kəsd
irdi.  Onun 
Şirvanşah
  Manu-
çöhrlə
,  (1027-1034),  qohum 
olmasına
  baxmayaraq, 
Şəd
-
da
dilərlə
 
Şirvanşahlar
 
arasındakı
  dostluq 

  qohumluq 
əlaqələri
  sabit  deyildi. 
Şəddadilər
  tez-tez 
Şirvanşahl
ar, 
Rəvvadilər
 

 
gürcü
 
hakimləri
 
ilə
 
müharibələr
 
aparırdı

Şəddadilərin
 
görkəmli
 
hakimlərindən
  olan 
Əbüləsvə

Şa
vurun 
dövründə
, (1050-1067), 
dövlət
 daha da 
möhkəm
-
ləndi.
 
Şavur
  iqtisadi,  ictimai 
həyatda
 

 
xüsusilə,
  orduda 
bir 
sıra
 
faydalı
  islahatlar  k
eçirərək
  G
ürcüstan
 

 
Şirvan
-
şah
larla 
müharibələri
ni  davam  etdirdi.  Alan 
tayfalarının,
 
qon
şu
 feodal 
dövlətlərin
 

 
xüsusilə,
 
şöhrəti
 
gündən
-
günə
 

El
şad Eyvazov_____________________
______________________ 
 
 
48
  
artmaqda  olan 
səlcuq
 
türkləri
 
basqınlarından
  qorunmaq 
üçün
 
tədbirlər
 
gördü.
 
Gəncənin
 
ətrafında
 
xəndək
 
qazdırıb
 
hasar 
çəkdirdi.
 Onun 
tapşırığı
 
ilə
 
Dəmirçi
 
İbrahim
 1063-

 
ildə
 
Gəncənin
 
dəmir
 
qapılarını
 
düzəltdi.
 
Həmin
  il 
Şirvana
 
bir 
neçə
 
yürüş
 
təşkil
 
edərək,
 onlardan 
qırx
 min dinar 
xəraç
 
aldı.
 Lakin siyasi 
vəziyyətin
 
dəyişməsi
 
ilə
 
əlaqədar
 olaraq 
Şa
vur 
hakimiyyə
tinin sonunda 
səlcuqların
 
vassallığını
 

-
bul 
etməyə
 
məcbur
 oldu. 
Şəddadilər
 
dövlətinin
 
axırıncı
 
əmiri
  olan  III 
Fəzl
in, 
(1074-1088), 
vassalı
 
olduğu
 
səlcuq
 sulta
nlığına
 
qarşı
 

-
bari
zəni
 davam 
etdirmək
 
istəyirdi.
 
Mənbələrin
 
məlumatın
-
dan 
aydın
 olur ki, Ya
xın
 

 Orta 
Şərqdə,
 
həmçinin,
 Zaqaf-
qaziyada 
güclü
 
dövlət
  yaradan 
Səlcuq
 
türkləri
 
Şəd
dadi

-
rin daxili 
müstəqilliyini
 
özləri
 
üçün
 
təhlükə
 hesab 
edirdilər.
 
Ona 
görə
 
də,
 
Səlcuq
 
sultanı
 
Məlikşah
 
öz
 
sərkərdəsi
  Bu-
ğanı
 
qoşunla
 
Gəncəyə
 
göndərdi.
 
Buğa
  1088-ci 
ildə
 
Gən
-
cəni
 tutdu 

 III 
Fəzl
inu 
əsir
 
götürərək
 
Bağdada
 
göndərdi.
 
O, 1091-ci 
ildə
 orada, 
əsirlikdə
 
öldü.
 
Beləliklə,
 1088-ci 
ildə
 
Şəddadilər
 
dövlətinin
 tarixi sona 
çatdı.
 
Hakimiyy
ə
td
ə
 olan 
hökmdarlar:
  
971-978 
Əbülhə
s
ə
n L
əşkə
ri 
978-985 M
ə
rzban ibn M
ə
h
ə
mm
ə

985-1030 F
ə
zl ibn M
ə
h
ə
mm
ə

1031-1034 
Əbülfə
th Musa ibn F
ə
zl 
1034-1049 
Əbülhə
s
ə

Ə
li L
əşkə
ri 
1049-1067 
Əbülə
sv
ə

Şavur
 
1067-1088 II F
ə
zl 
Xudafərin
 
körpüsü
  1027-ci 
ildə
 
Şəddadi
 
hökmdarı
 

-
həmməd
 
oğlu
 
Fəzl

(Fəzl
 ibn 
Məhəmməd)

tərəfindən
 
inşa
 
olunub.  Unikal 
memarlıq
 
abidəsi
  olan 
körpüdə
 
Azərbay
-
can 
memarlıq
 
məktəbinin
 
üslubu
 
izlənilməkdədir.
 
Ağa
 

-
həmməd
 
şah
  Qacar
ın
 
Azərbaycana
 
yürüşü
 
zamanı
  bir 
his
səsi
 
uçurulsa
  da,  sonradan 
bərpa
 
edilmişdir.
 
Təbii
  qa-
yalar 
üzərində
 
inşa
 
edilən
 
körpünün
 bir 
hissəsi
 
dövrümüzə
 
qədər
 
gəlib
 
çatıb.
 
Körpüdən
 bir 
qədər
 
aralı
 daha bir 
körpü
 

___________________
________Üç dağ qoynunda yatan T
arovlum 
 
 
49
  

 
vardır
  ki,  bu  da 
Xudafərin
 
adlanır.
 
İkinci
 
körpü
  on  bir 
tağ
dan 
ibarət
 
olmuş
 

 XIII 
əsrdə,
 Elxani
lər
 
dövründə
 
inşa
 
edilmişdir.
 
Hazırda
 
həmin
 
körpünün
 
yalnız
 
üç
 
aşırımı
  sa-
lamatdır.
 
Hər
 iki 
körpü
 
İpə
k yolunun 
üzərində
 
yerləşir.
  
Araz
ı
 
"möcüzəli
 
çay"
 
adlandıran
  Yaqut 
Həməvi
 
yazır:
 
"Aranda, Araz boyunca min 
şəhər
 var." C. Qiyasi 
isə
 qeyd 
edir  ki, 
şəhərlərin
 
sayı
 
şişirdilmiş
  olsa  da, 
Arazın
 
hər
  iki 
sahili 
əski
 
çağlardan
 
sıx
 yurdsalma 
şəbəkəsi
 
ilə
 
örtülmüş
-
dür.
 
Azərbaycanın
  bu  daxili 
çayının
 
coğrafi
  yeri 

 
elədi

ki,  o, 
ölkəni
 
qərbdən
 
şərqə
 
kəsərək
  iki 
hissəyə
 
bölür
.  Bu 
səbəblərə
 
görə
 

 
Arazın
 
üstündə
 
çoxlu
 
körpülər
 
inşa
 
edil
mişdir.
 
Arazın
  su 
səviyyəsi
 

 
yatağında
 
qayalıqların
 
çox
 
olması
 da, 
qədim
 
körpü
 tikintisi 
üçün
 
əlverişli
 idi. 
Araz 
üzərində
 
çoxlu
 
körpülər
 
atılsa
 da onlardan 
ən
 
bəl
-
lisi 
Xudafərin
 
körpüləridir.
 
Xudafərin
 
dərəsi
 Araz 
çayı
 yata-
ğında
 
ən
 
əlverişli
 
keçidlərdən
  biri 
olmuşdur.
 
Belə
  ki,  bu-
rada 
genişlənən
 
çay
 
yatağında
  iri 
qayalıq
 
sahələri
  var
dır.
 
Qədim
 
dövr
 

  orta 
əsrlərdə
 
həmin
 
keçidin
  kommunika-
siya  va
sitəsi
  olaraq 
necə
 
böyük
  rol 
oynadığına
 
qayalıqlar
 
üstündə
 
ucaldılan
 iki 
qədim
 
körpü
 
şahidlik
 edir. 
Körpülərin
 
bir
ləşdiyi
 
hər
  iki  sahil, 
gözəl
 
dağlıq
 
landşaftı
  olan  yerdir. 
Bu 
təbiət
 
abidəsinə
 
üzvi
 olaraq daxil 
edilmiş
 
körpülər
 insa-
nın
 
ətra

mühitlə
 
qarşılıqlı
 
münasibətinin
 
uğurlu
 
örnəyidir.
 
Bu 
səbəbdən
 
Xudafərin
 
dərəsi
 
təbiətin
 

  tarixin 
dəyərli
 
abidəsi
 
sayılmalıdır

Hər
  iki 
körpünün
 
özüllərinin
  antik 
dövrlə
 
bağlılığı
  ehti-
mal  edilir.    Bu 
körpülər
 
yüzillərcə
  transkontinental  yollar 
üstündə
 
yerləşib,
 
təkcə
 
ölkədaxili
 

 
ölkələrarası
  yollarda 
deyil, 
qitələrarası
 
qarşılıqlı
 
ilişgilərdə
 

 
yararlı
 
olmuşdur.
 
Müxtəlif
 
çağlarda
 
ayrı
-
ayrı
  xalq
ların
 

 
qüvvələrin
 
yerdə
-
yişməsini–miqrasiyasını
 
istiqamətləndirən
 
Xudafərin
 
kör
-
püləri
 
Azərbaycan
 
ellərinin
 
baş
 
köç
 yolunun
–hər
 il 
güney
-
dən
 Arana 

 
Qarabağa
 
gedən
 
güclü
 
mövsüm
 
axınlarının
 
da 
qovşağı
 
olmuşdur.
 

El
şad Eyvazov_____________________
______________________ 
 
 
50
  
Xudaf
ə
rin 
körpüsü
 
 
 

___________________
________Üç dağ qoynunda yatan T
arovlum 
 
 
51
  
 
Tarovlu k
ə
ndi XIX 
ə
srd
ə
 
 
Tarovlu k
ə
ndi C
ə
nubi Asiya 
ölkə
l
ə
ri il
ə
 
şimal
 
ə
razil
ə
rini 
birl
əş
dir
ə
n v
ə
 
mühüm
 iqtisadi 
ə
h
ə
miyy
ə
t k
ə
sb ed
ə
D
ə
v
ə
 
karvanı
  yolunun 
üstündə
  yerl
əşirdi.
  D
ə
v
ə
 
karvanı
  yolu 
C
ə
nubi Asiya 
ölkə
l
ə
ri il
ə
 
Şi
mal 
ölkə
l
ə
ri 
arasında
 
gediş
-g
ə
-
liş
 
münasibə
tl
ə
rinin v
ə
 ticar
ə
tin in
kişafında
 
böyük
 
ə
h
ə
miy-
y
ə
t
ə
 malik 
olmuşdur

D
ə
v
ə
 
karvanı
 yolunun sxemin
ə
 n
ə
z
ə
r salaq: 
On fevral, 1828-ci ild
ə
 
Türk
m
ə
n
çay
 
müqavilə
si il
ə
 Az
ə
r-
baycan  tor
paqları
  Rusiya  il
ə
 
İran
  ara
sın
da 
bölüşdü
r
üldü.
 
Türk
m
ə
n
çay
 

qavil
ə
sinin  on 
beşinci
  madd
ə
sin
ə
 
görə
 
ə
halinin 
İrandan
  c
ə
nubi  Qafqaza  h
ə
r
ə
k
ə
tin
ə
  icaz
ə
  verildi. 
Bununla  da 
Şimali
  Az
ə
rbaycan  tor
paqları
 
müs
t
ə
ml
ə
k
əçi
-
l
ə
rin 
köçürülmə
  obyektin
ə
 
çev
rildi.  N
ə
tic
ə
d
ə
  minl
ə
rl
ə
  er-
m
ə
ni ail
ə
si 
İran
dan 
Şimali
 Az
ə
rbaycan torpaqla
rına
 
köçü
-
rülə
r
ə

müa
sir  Az
ə
rbaycan  Respublika

 
ə
razil
ə
rind
ə
 
m
ə
s
kunlaşdırıldı
lar.  Bu 
müqavilə
  il
ə
 
dövlətçilik
 
ə
n
ə
n
ə
l
ə
-
rimiz
ə
 son qoyul
muş
 oldu. Tarix elml
ə
ri doktoru, professor 
F
ə
xr
ə
ddin  M
ə
mm
ə
dov 
«
Az
ə
rbaycan  tarixi
»
  ki
tabında
  ya-
zır:
 
«
1849-cu  ild
ə
 
İrə
van  quber
niyası
 
yaradıldı.
  Bununla 
da  Az
ə
rbay
canın
 
ə
razisinin 
bütövlüyü
  pozuldu. 
Ə
z
ə
li  tor-
paq
larımız
 
düşmə
nl
ə
r
ə
 verildi
»

1862

ci  ild
ə
  fevral 
ayının
  25-d
ə
  Yelizavetpol  quberni-
yası
 yara

landa Z
ə
ng
ə
zur q
ə
zas
ı
 da bu 
quberniyanın
 t
ə
r-
kibin
ə
  daxil  edildi.  Z
ə
ng
ə
zur  q
əzasının
 
ə
razisi  yeddi  tam 
yüzdə
 s
ə
ks
ə
n iki min kvadrat kilometr olmaqla, Yelizavet-
pol 
quberniyasının
 
ə


y
ü
k q
ə
za
larından
 biri idi. Bu q
ə
za 
İrə
van 
quberniyasının
 
Şə
rur, D
ə
r
ə
l
ə
y
ə
z, 
Naxçıvan
, Yeliza-
vetpol 
quberniyasının
  Cavan
şir,
 
Şuşa,
  C
əbrayıl
  q
ə
zala

-
nın
 
ə
hat
ə
sind
ə
, Araz 
çayı
 vasit
ə
sil
ə
 
İranla
 h
ə
ms
ə
rh
ə
d idi. 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə