Xalqımızda azadlıq, müstəqillik fikirlərini daha da gücləndirmiş oldu


AZƏRB AYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏ TĠ  PAR LAMENTĠNĠN  AÇILIġ I  MÜNAS ĠBƏTĠ  ĠLƏ  S ĠYAS Ġ



Yüklə 19,75 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə25/80
tarix31.01.2017
ölçüsü19,75 Mb.
#7086
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   80

 

AZƏRB AYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏ TĠ  PAR LAMENTĠNĠN  AÇILIġ I  MÜNAS ĠBƏTĠ  ĠLƏ  S ĠYAS Ġ 

AMNĠSTĠYA  HAQQINDA  QANUN  -  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətin in  fəaliyyətə  başlaması  münasibətilə  həyata 

keçirilmiş  hu manizm  aktı.  Bu   barədə  qanun  1918  il  dekabrın  7-də  Parlamentin  birinci  iclasında  qəbul  olunmuşdu. 

Amnistiya  keçirmək  məqsədilə Aslan bəy Qardaşov, Həmdu lla  Əfəndizadə, Ağa Zeynal  Tağıyev, Aslan bəy  Səfikürdski, 

S.Ağamalıoğlundan ibarət xüsusi heyət - "Əfvi-ü mu mi" ko missiyası yaradılmışdı.  Ko missiya dekabrın 11, 13, 17 və 25-də 

keçirdiyi  iclaslarda  "Azərbaycan  Cü mhuriyyəti  Parlamentinin  açılışı  münasibəti  ilə  siyasi  amnistiya  haqqında"  qanun 

layihəsini hazırlayaraq Parla mentin 1919 il yanvarın 8-də keçirilən 7-c i iclasın ın mü zakirəsinə vermişdi. Qanuna görə 1918 il 

dekabrın  7-nə  qədər  həbs  edilmiş  və  ölkədə  qüvvədə  olan  keçmiş  Rusiya  qanunlarının  həm  cinayət,  həm  də  mü lki 

məcə llələ rin in  bir  sıra  maddələri  ilə  təqsirli  b ilinən  şəxslə r  bağışlanırd ı.  Bu  qanuna  əsasən  həmin  il  dekabrın  7-nə  qədər 

törədilmiş və icraatda olan məh kəmə işlərinə də xitam verilird i. 

 

Əd: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar), c.l , B., 1998. 

 

AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURĠYYƏTĠ PARLAMENTĠNĠN     TƏSĠS     OLUNMAS I HAQQINDA 

QANUN - A zərbaycan Xalq Cü mhuriyyəti Pa rla ment inin yaradılmasın ın əsaslarını tə min edən mühüm hüquqi 

sənəd. Azarbaycan Milli Şurası tərəfindən 1918 il noyabrın 19-da qəbul edilmişdir. 

1918  il  iyun ayının  17-də  Gəncədə öz  fəaliyyətini dayandırmış A zərbaycan Milli Şurası həmin  il noyabrın  16-da 

Bakıda yenidən fəaliyyətə başladı. Cü mhuriyyət Höku mətin in sədri Fətəli xan  Xoyski Şuranın iclasında çıxış edərək bildirdi 

ki, Müəssislər Məclisin i çağırmaq üçün hazırlığa vaxt çatmad ığından Höku mət bu işi öz öhdəsinə götürməyi Milli  Şuradan 

xahiş edir. Milli Şu ranın  1918  il noyabrın 19-da Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadənin sədrliyi  ilə keçən  iclasında "Azərbaycan 

Məclisi-Məbusanının  təsisi  haqqında"  qanunun  layihəsi  müza kirə  o lundu.  Şuranın  mü za kirələ r  nəticəsində  qəbul  etdiyi 

qanunda  göstərilirdi  ki,  hələ  1917  ilin  sonlarında  Cənubi  Qafqazın  müsəlman  partiyalarından  ü mu mi  səsvermə  yolu   ilə 

Rusiya  Məclisi-müəssisanına  seçilmiş  14  nəfə r  nümayəndənin  siyahısı  seçkilərdə  iştira k  et miş  partiyaların  qa zandıqları 

səslərə müvafiq  olaraq genişləndirilərə k 44 nəfərə  çatdırılmışdı. Cənubi Qafqaz Mərkə zi Müsəlman Ko mitəsi Azə rbaycanda 

Məclisi-Müəssisan toplamağın  mü mkün olmad ığını nəzərə  ala raq bu məsələnin həllini Zaqafqa ziya seymində Azərbaycanı 

təmsil  et məkdə  görmüşdü.  Zaqafqaziya  seymi  və  Zaqafqa ziya  Cü mhuriyyəti  Höku mət i  öz  fəa liyyətinə  xita m  verd ikdə  

Seymdə ki  44  nəfər  müsəlman  deputat özlərini  Azə rbaycan  Milli  Şurası  elan  et miş  və  Azərbaycanın  idarəsini  ö z  üzə rinə  

götürmüşdü. 

Milli  Şuranın  qəbul etdiy i A zərbaycan Məclisi-Məbusanının (Parlamentinin) təsisi haqqında qanunda göstərilird i 

ki,  A zərbaycan  təkcə  azərbaycanlıla rla   məskun  olmadığ ından,Azərbaycan  Milli  Şurası  ö lkədə  yaşayan  bütün  millətləri 

təmsil  ed ir.  Digər  tərə fdən,  mü xtəlif  siyasi  part iyaların   nümayəndələri  ilə   bərabər,  Azə rbaycan  xa lqının   mü xtə lif 

təbəqələrinin də Pa rla mentdə təmsil olun ma larına böyük ehtiyac var. 

Milli  Şu ra  Azərbaycan  Parlamentini  120  nəfərdən  ibarət  formalaşdırmağı  qərara  aldı.  Göstərilən  qanuna  əsasən 

Parla mentə Azərbaycan Xa lq  Cü mhuriyyəti ə ra zisində yaşayan xalq ların sayı nəzə rə a lınaraq a zə rbaycanlıla rdan 80 nəfə r, 

ermənilərdən  21  nəfər,  ruslardan  10  nəfər,  yəhudilərdən  1  nəfər,  almanlardan  1  nəfər  nü mayəndə  göndərilmə li  id i.  M illi 

Şuranın qəbul etdiy i qanunda göstərilirdi ki, azlıq  təşkil edən millətlərin bütün nümayəndələri yeni nü mayəndələr olacaqdır. 

Müsəlmanlardan  isə  44  nəfər  Milli  Şura  üzvü  ü mu mi  səsvermə  yolu  ilə  seçildiklərindən  yeni  Parlamentin  tərkib inə  üzv  

daxil edilirlə r.  Qalan  36 nəfə r isə, əlavə nümayəndələr  kimi, A zərbaycanın ayrı-ayrı şəhər və qəzalarından göndəriləcə klə r. 

Qanunda sayları az o lduğuna görə nümayəndə seçmək səlahiyyətləri olmayan, lakin Cü mhuriyyət ərazisindəki digər azsaylı 

xalq lar arasında nisbətən çoxluq təşkil edən gürcü və polyak  milli ko mitələrin in hərəsindən 1 nü mayəndə göndərmələrinə 

razılıq  verilirdi.  Bundan  əlavə,  Parlamentə  Bakı  Həmkarlar  Təşkilatları  tərəfindən  3  nəfər,  Bakı  Neft  Sənayeçiləri 

İttifaqından  2  nəfər  nü mayəndənin  göndərilməsi  də  nəzərdə  tutulurdu.  Qanuna    qeydlərdə    Cü mhuriyyət    Parlamentində  

təmsil 


168 

 

olunacaq üzvlərin  müəyyən edilməsi qaydaları da əksin i tap mışdı.  Qeydlərə əsasən, Parlamentə daxil o lan  44 nəfər Milli 



Şura  üzvündən  ölən,  istefa  verən  və  ya  başqa səbəbdən  Parlamentdən  çıxan  nümayəndənin  yerinə  onun  mənsub  olduğu 

partiyanın  digər  nü mayəndəsi  daxil  olunurdu.  Bə lədiyyəsi  və  milli  ko mitəsi  olmayan  qəzala rdan  Parla mentə  nümayəndə 

kənd şuraların ın göndərdiyi nümayəndələrin ü mu mi ic lasında seçilirdi. 

Erməni,  rus  və  azlıqda  qalan  digər  millətlərdən  Pa rla mentə  nü mayəndələr  hə min  millətlərin  milli  şuraları  və  ya  

ko mitə ləri tərə findən göndərilird i. 

Şəhər nümayəndələrinin sənədləri şəhərlərin bələd iyyə rəisi, qəzalardan göndərilən lərinki barışıq  məh kəmələrinin  

sədri  və  ya  onun  müavini,  a zlıqda  qalan  millətlə rdən  isə  onların  Milli  Şurala rın ın  sədrləri  tə rəfindən  şəxsən  imza lan mış, 

müvafiq seçki protokolları və imza-möhürlə təsdiq olunmuş mandatla təmin ed ilməli idi. 

Parlamentin çağırılması  ilə əlaqədar Azərbaycan Milli Şurası adından onun sədri Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadənin  

imzası  ilə  1918  il  noyabrın  29-da  Azərbaycan  və  rus  dillərində  " Bütün  Azərbaycan  əhalisinə!"  müraciətnaməsi  dərc 

olunmuşdu. Müraciətnamədə deyilirdi:  "Vətəndaşlar!  Müharibə  və  inqilab  zamanının  fövqəladə əhvalını  nəzərə  alaraq 

tətil etmiş olan Azərbaycan Şurai-Millisi iqtizai-zaman ilə təkrar Azərbaycanın paytaxtı Bakıda toplandı. Şurai-Millinin 

ən əvvəl qəbul etdiyi qanun sırf Azərbaycan müsəlmanlarına məxsus olan Şurai-Millini milli bir şəkildən çıxarıb dövləti 

bir  şəkilə  salmaq  oldu.  Bu  ayın  19-da  qəbul  etdiyi  qanunnaməyə  görə  Şurai-Milli  dekabrın  3-nə  qədər  120  əzalıq  bir 

Məclisi-Məbusan  (parlament)  halına  gələcəkdir.  Bu  məclisə  azlıqda  qalan  millətlərdən  nümayəndələr  cəlb  olunduğu 

kimi məmləkətin vilayətlərindən də vəkillər çağırılmışdır. Bu surətlə yığılacaq məbusan irəlidə ümumi intixab üsulu ilə 

Azərbaycan  Məclisi-Müəssisani  yığışıncaya  qədər  yurdumuzun  sahibi  olacaq,onun  müqəddəratını  həll,  Hökumətini  

təşkil və mənafeyini müdafiə edəcək..." (ba x Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti). 

 

Əd.:  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyəti  (1918-1920).  Parlament  (stenoqrafik  hesabatlar),  c.l,  B.,  1998;  Paşayev  A.,  Açılmamış 

səhifələrin izi ilə, B., 2001;  Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика  (1918-1920). Законодательные акты (сборник документов), 

Б., 1998.  

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠ  PARLAMENTĠNĠN  MÜHAFĠZƏ  DƏSTƏS Ġ  A zərbaycan  Xalq  

Cü mhuriyyəti  Parlamentinin  mühafızəsini təmin edən dəstə. Parlamentin  1919  il  fevralın  18-də qəbul etdiyi qanuna əsasən 

yaradılmışdır.  Həmin  tarixdə  keçirilmiş  iclasda  büdcə-maliyyə  ko missiyasının  sədri  Abuzər  bəy  Rzayev  Parlamentin  

mühafizəsi  haqqında  qanun  layihəsini  mü zakirəyə  çıxarmış,  lay ihə  əsasında  qanun  qəbul  edilmişdir.  Qanuna  əsasən, 

Parlamentin  mühafızəsi  üçün  200  nəfərlik  dəstə  yaradılmalı,  onun  şəxsi  heyəti  Parlamentin   rəyasət  heyəti  tərəfindən 

formalaşdırılmalı və b ilavasitə rəyasət heyətinə tabe edilməli, dəstənin saxlan ılması üçün dövlət xəzinəsindən iki milyon iki 

yüz min manat vəsait ayrılmalı id i. 

 

Əd.:  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyəti  (1918-1920).  Parlament  (stenoqrafik  hesabatlar),  c.l,  B.,  1998;  Aзepбaйджанская 

Демократическая Pecnублика (1918-1920). Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998.  

 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠ  PARLAMENTĠNĠN  NĠZAMNAMƏSĠ  -  A zərbaycan  Xalq  

Cü mhuriyyəti  Parlamentinin  fəaliyyətini  nizamlayan  hüquqi  sənəd.  Parlament  fəaliyyətə  başladıqdan  sonra  Qara  bəy 

Qarabəyli başda olmaqla  Parla ment  Niza mna məsin i hazırlayan ko missiya yaradıldı.  Niza mna mə  lay ihəsi 1919  il  ma rtın 6-

da Parla mentin  20-c i ic lasında Q.  Qarabəyli tərəfindən mü zakirəyə təqdim olundu. O,  Niza mna mənin  8 fəsil (Parlamentin 



açılışı və onun üzvlərinin səlahiyyətlərinin yoxlanılması; vəzifəli şəxslərin Parlament tərəfindən 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


169 

 

seçilməsi;  Parlamentin  komissiyaları;  işlərin  Parlamentdə  icrası  qaydaları;  Parlamentin  ümumi  iclasının 



aparılması  qaydaları;  Parlament  üzvlərinin  şəxsi  vəziyyəti;  Parlamentin  rəyasət  heyəti;  Parlamentin  Nizamnaməsinə 

yenidən baxılması qaydaları) və 200 maddədən ibarət olması barədə məru zə etdi. 

 

 



 

 

Q.Qarabəyli  Parla mentin  Niza mna mə  layihəsini  ha zırlayarkən  Rusiya  Dövlət  duması  və  Zaqafqaziya  seyminin  



niza mna mə lə rindən  istifadə  olunduğunu  bildirdi  və  Niza mna mən in  rus  dilindəki  layihəsinin  o xunmasın ı  təklif  etdi. 

Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadə  isə  bunun  əleyhinə  çıxaraq,  Niza mna mə  lay ihəsinin  Azərbaycan  dilində  o xun ması  təklifini 

irə li  sürdü.  Q.Qa rabəyli  ö z  tə klifi  barədə  aydınlıq  yaradaraq  bildird i  ki,  Niza mna mən in  ruscadan  Azərbaycan  dilinə 

tərcüməsi  mü kə mmə l  deyildir.  Bu  təklif  nə zərə  almd ı  və  bundan sonra  Niza mna mə  layihəsi  Parla mentin  hə min  ic lasında, 

ardı isə 10  mart tarixli  iclasında fəsil-fəsil o xunub müzakirə olun muş, əlavə və dəyişikliklərlə qəbul edilmişdir.  Nizamnamə 

axırıncı  - üçüncü oxunuşda Parlamentin  martın  17-də  keçirilən  iclasında  mü zakirə olun madan yekdilliklə qəbul edilmişdir. 

Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  Pa rla menti  1920  il  apre lin  27-də  keç irilən  son  fövqəladə  iclasına  qədər  bu  Niza mna mə  

əsasında  fəaliyyət  göstərmişdir.  A zərbaycan  Xalq   Cü mhuriyyəti  Parlamenti  Nizamnaməsinin  tam  mətni  Parlamentin  

stenoqrafik hesabatlarının rus dilindəki cild ində dərc edilmişdir. 

 

Əd.: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar), c. 1, B., Aзepбaйджанская Демократическая 

Pecnублика (1918-1920). Парламент (стенографические отчеты),Б., 1998.  



 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏ TĠ  PARLAMENTĠNĠN  SƏDRĠ  -  A zərbaycan  Xalq  Cü mhu-

riyyətində  ali  nü mayəndəli,  qanunvericilik  orqanın  başçısı.  Azə rbaycan  Xalq   Cü mhuriyyəti  parla mentli  respublika  

olduğundan  Parlamentin  sədri,  eyni  zamanda,  dövlət  başçısı  funksiyasını  yerinə  yetirirdi.  A zərbaycan  Parlamentinin  na-

kazına (təlimatına) görə Parlamentin iclaslarına onun sədri, sədr olmadıqda əvvəlcə Həsən bəy Ağayev, sonra isə Məmməd  

Yusif  Cəfərov,  onlar  o lmadıqda  ikinci  müav in  Sultanməc id  Qənizadə  rəhbərlik  edirdilər.  Parla mentin  iclas  protokolların ı, 

qanun və qərarlarını sədr, o olmad ıqda, müavini və Parla ment iclaslarının katibləri imzalay ırdılar. Parla ment aparatında bütün 

işlərə  ü mu mi  rəhbərliy i  bilavasitə  sədr  və  onun  müavinləri  həyata  keçirirdilər.  Onlar  bu  işləri  Parlament  dəftərxanası, 

Parlament ko missiyaları və Parlamentdə yaradılmış digər quru mlar vasitəsilə həyata keçirirdilər. 

1918 il dekab rın  7-də açılan Azə rbaycan Parla mentinə, deputatların yekd il s əsi ilə, hə min dövrdə İstanbulda danı-

şıqlar  aparan  Əlimərdan  bəy  Topçubaşov  sədr  seçilmişdi.  1919  ilin  dekabrında  o,  yenidən  yekdil  səslə  ikinci  müddətə 

Parla mentin  sədri  seçilmişdir.  La kin  Paris  sülh  k onfransında  (1919-20)  A zərbaycan  nümayəndə  heyətinin  rəhbəri  təyin 

edildiyi  üçün  Əlimərdan  bəy  Topçubaşov  İstanbuldan birbaşa  Parisə  getmiş,  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  süqutuna 

qədər  vətənə  qayıda  bilmə miş  və  mühacirətdə  qalmışdı.  1918  il  dekabrın  7-dən  Parla mentin  işinə  rəhbərlik  Pa rla ment 

sədrinin  birinci  müavini  seçilmiş  Həsən  bəy  Ağayev  tərəfindən  həyata  keçirilmişdir.  1919  ilin  dekabrında  o,  yenidən 

Parla ment sədrinin b irinci müavin i seçilmiş, 1920 il fevralın 2-də istefa verənə qədər bu vəzifəni icra et mişdir. Bundan sonra 

Məmməd  Yusif  Cəfə rov  Parla ment  s ədrinin  birinc i  müavini  seçilmiş  və  Cü mhuriyyətin  süqutuna  qədər  Parla mentin  

iclaslarına sədrlik etmişdir. 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠ  TÜRK  MÜƏLLĠMLƏRĠNĠN  QURULTAYI  -  məktəb  islahatı 

sahəsində  əsaslı  məsələləri  ət raflı  mü zakirə   et mək,  la zımi 

təkliflər  ha zırlayaraq  Höku mətə  təqdim  et mək  məqsədilə 

çağırılmış  A zərbaycan  müəllimlərinin  ali  məclisi.  1919  il 

avqustun  20-də  Ba kı  rea lnı  məktəbin in  (indiki  Azə rbaycan 

Dövlət  İqtisad  Universitetinin   binası)  akt  zalında  açılmışdır 

(ba x  Azərbaycan müəllimlərinin birinci qurultayı). 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠNĠN 

DÖVLƏT  RƏMZLƏRĠ  -  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyə-

tinin  əsas  dövlət  atributları  -  Dövlət  bayrağı,  Dövlət  gerbi, 



Dövlət  himni  və  Dövlət  möhürü.  Azərbaycan  Xalq  Cü m-

huriyyəti  elan  ed ild iyi  gündən  dövlət  rə mzlə rin in  yaradıl-

masına  xüsusi diqqət verildi.  Ən  mühü m dövlət rəmzlərindən 

biri  kimi  Dövlət  bayrağın ın  qəbul  edilməsi  daha  tez  həyata 

keçirildi.  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  Höku məti  1918  il 

iyunun 21-də Dövlət bayrağı haqqında qərar qəbul etdi. Hə min 

qərara əsasən qırmızı  rəngli Dövlət bayrağı ü zərində ağ rəngli 

aypara və səkkizgüşəli u lduz təsvir o lun muşdu. Bu bayraq cüzi 

fərqlə  Osmanlı  imperiyas ının  bayrağına  bənzəyirdi.  La kin 

Azərbaycan  Xa lq  Cü mhuriyyəti  Höku mət i  noyabrın   9-da 

Dövlət bayrağının  təsvirini dəyiş məyi qərara ald ı. Yen i qərarla 

yaşıl,  qırmızı  və  mav i  rənglərdən,  ağ  aypara  və  səkkizguşəli 

ulduzdan ibarət olan milli  


170 

 

 



 

171 

 

bayraq  qəbul  edildi.  Cü mhuriyyətin  Dövlət  bayrağı  Aprel  işğalı  (1920)  nəticəsində  ləğv  edilsə  də,  A zərbaycan  xa lqının  



istiqlal mübarizəsində böyük ro l oynadı. 1988 ildə A zadlıq hərəkatı başlandıqda üçrəngli bayraq yenidən qaldırıldı. Bununla 

da  Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadənin  u zaqgörənliklə   dediyi  "Bir  kərə  yüksələn  bayraq  bir  daha  enmə z  "kəla mı  özünü 

doğrultdu. Bu tarixi akt Azərbaycan SSR rəhbərliyin in də fəaliyyətinə ciddi təsir göstərdi. 1990 il noyabrın 17-də Naxçıvan 

Muxtar  Respublikası  Ali  Məclisinin  Heydər  Əliyevin  sədrliy i  ilə  keçən  1-ci  sessiyasında  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  

üçrəngli  Dövlət  bayrağı  Naxçıvan  Mu xtar  Respublikasının  dövlət  bayrağı  kimi  qəbul  o lundu,  1990  il  noyabrın  29-da 

"Azərbaycan  SSR-in  adın ın  və  dövlət  bayrağının   dəyişdirilməsi  haqqında"  fərman  verildi  və  1991  il  fevralın  5-də  

qanunvericilik orqanı tərəfindən təsdiq olundu. Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında əsasnamə hazırlandı. 

Dövlət  bayrağı  haqqında  məsələ  Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiyasında  təsbit  edilmişdir.  Konstitusiyanın  23-cü  

maddəsinin  II  bəndində  göstərilir  ki,  "Azərbaycan  Respublikasının  Dövlət  bayrağı  bərabər  enli  üç  üfüqi  zolaqdan 

ibarətdir. Yuxarı zolaq mavi, orta zolaq qırmızı, aşağı zolaq yaşıl rəngdədir və qırmızı zolağın ortasında bayrağın hər iki 

üzündə ağ rəngli aypara və səkkizguşəli ulduz təsvir edilmişdir. Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti l:2-dir". 

Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  dövründə  Dövlət  bayrağı  ilə  birlikdə  Dövlət  gerbi,  Dövlət  möhürü  və  Dövlət  

himnin in rəs mi qaydada qəbul edilməsi sahəsində müəyyən tədbirlər görülmüşdü. Dövlət gerb i və Dövlət  möhürü haqqında 

ilk  dəfə  1919  il  ma rtın   23-də   müsabiqə  elan  o lun muşdu.  1920  il  yanvarın   30-da  Dövlət  bayrağı  istisna  olmaq la,  digər 

rə mzlə r  ü zrə  daha  əhatəli  müsabiqə  keçirmə k  qərara   alındı.  Dövlət  gerb inin  layihəsi  də  sifa riş  verild i.  A zərbaycan  SSR 

Cü mhuriyyət  Hö ku mətin in  bu  sahədəki  tədbirlərindən  imtina  etmiş,  ö z  gerbin i  qəbul  etmişdi.  A zərbaycan  müstəqilliyini 

bərpa edəndən (1991,18 oktyabr) sonra 

 

 



172 

 

dövlət gerbi haqqında yeni müsabiqə elan olundu. Müsabiqə komissiyasına daxil olan eskizlər Azərbaycan Respublikasının  



Milli Məc lisində geniş  mü za kirə ed ild i, la kin onlar qənaətbəxş hesab olunmadı.  Buna görə  də yu xarıda bəhs olunan gerb 

layihəsini  bərpa  et mə k  qəra ra  a lındı.  A zərbaycan  Xa lq  Cü mhuriyyəti  dövründə  hazırlanmış  gerb   lay ihəsi  rəssam 

R.Mə mmədov tərəfindən təkmilləşdirildi.  1993 il 19 yanvar tarixli Konstitusiya qanunu ilə   Dövlət gerb inin  rəngli və  ağ-

qara təsviri,  fevralın  23-də  isə  Əsasnaməsi təsdiq edildi. Əsasnamədə göstərilirdi ki, "Azərbaycan Respublikasının  Dövlət  

gerbi palıd budaqlarından və sünbüllərdən ibarət qövsün üzərində yerləşən Şərq qalxanın ın təsvirindən ibarətdir.  Qalxanın  

üstündə Azərbaycan Respublikası  Dövlət bayrağının  rəngləri fonunda səkkizguşəli u lduz, u lduzun  mərkəzində alov təsviri 

vardır. Azərbaycan Respublikası  Dövlət gerb inin  rəngli təsvirində uldu z ağ, alov qırmızı, palıd  yarpaqları yaşıl, sünbüllər 

sarı, habelə qalxanın düy mələri və palıd qozaları qızılıd ır". 

Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  dövründə  qeyd  olunan  müsabiqəyə  baxmayaraq,  Dövlət  himn i  də  rəsmən  qəbul 

edilmə mişdi.  La kin   hə min   dövrdə  bəstəkar  Üzeyir  Hacıbəylinin   "Azərbaycan  marşı"  məşhur  olmuşdur.  Bəstəkar  Aydın 

Əzimov  tərəfindən  böyük  xor  və  orkestr  üçün  aranjeman  edilmiş  "Azərbaycan  marşı"  (sözləri  Əh məd  Cavadındır)  Milli 

Məclisin  1992  il  27  may  tarixli  qərarı  ilə  Dövlət  himn i  kimi  qəbul  o lunmuşdur.  1993  il  ma rtın  2-də  A zərbaycan 

Respublikasının Dövlət himn i haqqında Əsasnamə təsdiq edilmişdir. 

Azərbaycan  Respublikasının  Pre zidenti  Heydər  Əliyev  dövlət  müstəqilliyin i  təcəssüm  etdirən  müqəddəs  atribut-

ların  vətəndaş  cəmiyyətinin  formalaş masında,  gənclərin  vətənpərvərlik  tərb iyəsində  rolunu  nəzərə  alaraq  1998  il  13  mart 

tarixli "Azə rbaycan Respublikasının dövlət atributla rın ın təbliğ i işinin gücləndirilməsi haqqında" sərəncam imzala mışdır. 

Azərbaycan  Cü mhuriyyətinin  digər  rə mzlə rin in,  o   cü mlədən  dövlət  möhürünün,  orden  və  medallarının   hazır-

lan masına  da  xüsusi  fikir  verilmişdir.  Müsabiqəyə  təqdim  o lunmuş  bəzi  eskizlər  A zərbaycan  Respublikası  Dövlət  Siyasi 

Partiyala r  və  İctimai  Hə rəkat lar  arxiv ində  indiyədək  saxlanılır.  Xalq  rəssamı  Mikayıl  Abdullayevin   yazdığ ına  görə, 

eskizlərin müə lliflə ri içərisində nəinki Bakıda, hətta Cənubi Qafqa zın d igər şəhərlərində yaşayıb yaradan rəssamla r da olub. 



 

Əd.:  Azərbaycan  Respublikasının  Konstitusiyası,  B.,  2002;  Aзepбaйджанская  Демократическая  Pecnублика  (1918-1920). 

Законодательные  акты (сборник документов),  Б., 1998.  Azərbaycanda  dövlətçilik  və  onun rəmzləri  (tərtibçisi  və  mətnin  müəllifı  Nailə 

Vəlixanlı), B., 2000; Əliyev İ., M əhərrəmov E., Azərbaycan Respublikasının Dövlət rəmzləri, B., 2000; M ərdanov M isir, Quliyev Əsgər

Azərbaycan Respublikasının dövlət rəmzləri, B., 2001. 



 

AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURĠYYƏTĠNĠN ERMƏNĠSTANDAKI   DĠPLOMATĠK   NÜMAYƏN- 

DƏLĠYĠ  -  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  Ermənistan  Respublikasında  fövqəladə  və  səlahiyyətli 

nümayəndəliyi.Nü mayəndəlik  iki  dövlət  arasında  diplomatik  münasibətlərin  tənzimlən məsində,  habelə  Ermənistan 

Respublikası  ərazisində  keçmiş  İrəvan  quberniyasının  türk-müsəlman   əhalisinin  mənafelərin in  müdafiə  o lun masında, 

onların  vəziyyətinin  öyrənilməsində,  ermən i  millətçilərin in  bölgədəki  etnik  təmizləmə-soyqırımı  siyasətinin,  qis mən  də 

olsa,  qarşısının  alın masında  mühüm  ro l  oynamışdır.  Azərbaycan  Xalq   Cü mhuriyyəti  Hö ku məti  səfir  vəzifəsinə  əvvəlcə 

Məmməd  Rza  Ve kilovun  namizədliyini  irəli  sürmüş,  la kin  məsələnin  həlli  obyektiv  və  subyektiv  səbəblər  üzündən 

yubandığından,  həmin  vəzifəyə  Höku mətin  1919  il  29  yanvar  tarixli  qərarı  ilə  A zərbaycan  Fövqəladə  Təhqiqat  Komis-

siyasının  (AFTK)  üzvü  Məmməd  xan  Təkinski  təyin  edilmişdir.  O,  tezliklə  İrəvana  gələrək,  səlahiyyətlərin in  icrasına 

başlamış  və  bu  vəzifədə  səmərəli  fəaliyyət  göstərmişdir.  Məmməd  xan  Təkinskinin  Azərbaycan  Höku mətinə  ünvanladığı 

mə lu matla rda  Ermən istanın  daşnak  hökumətinin  yiyələndiy i  Qə rbi  A zərbaycanda,  həmçin in  ələ  keç irməyə  can  atdığı 

Naxçıvan  mahalında  yerli  azərbaycanlı  əhaliyə  qarşı  törətdiyi  qanlı  cinayətlərdən  ətraflı  danışılır  və  bunların  qarşısını, 

qismən də olsa, a lmaq üçün zəru ri tədbirlə rin görü lməsi vacib sayılırdı. 

Məmməd  xan  Təkinskin in  səmərə li  d iplo mat ik  fəaliyyətindən  çox  narahat  olan  Ermənistan  hökuməti  mü xtəlif 

əsassız  bəhanələrlə  onun  geri  çağırılmasına  nail  olmuşdu.  Bundan  sonra  diplomatik  nü mayəndəliyə  Əbdürrəhim  bəy 

Haqverdiyev və  M. Mirbabayev,  1920  ilin  fevralında  isə  Teymur  bəy  Makinski  başçılıq  et mişlər.  Nü mayəndəlik  Aprel  işğa-

lından (1920) sonra,1920 ilin mayında ləğv edilmişdir. 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠNĠN  HƏRBĠ  ORDENLƏRĠNĠN,  MĠLLĠ  HĠMNĠNĠN,  GER-

BĠNĠN  VƏ  MÖHÜRÜN ÜN  HAZIRLANMASI  HAQ QINDA  QƏRAR  -  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  dövlət 

rə mzlə rin in  yaradılmasına  həsr  olun muş  mühüm  qəra r.  1920  il  yanvarın  30-da  Cü mhuriyyət  Höku məti  tərəfindən  qəbul 

edilmişdir. Qərar iki bənddən ibarət id i: birinci bənddə hərbi nazirə ordenlərin eskizlərinin, ikinci bənddə isə maarif nazirinə 

milli himn in, dövlət gerbinin və möhürünün layihələrinin hazırlan ması ilə bağlı o laraq müsabiqələr elan etmək tapşırılmışdı. 



AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠNĠN  XARĠCDƏKĠ  NÜMAYƏNDƏLĠKLƏRĠ  Azərbaycan  Xalq  

Cü mhuriyyəti  Höku mətini  xarici  dövlətlərdə  təmsil  edən  diplo matik  missiyalar.  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  

diplo matik  münasibətlər  yaratdığ ı  və  dostluq  müqaviləsi  bağladığı  ilk  dövlət  Osmanlı  imperiyası  o lmuşdur.  Azərbaycan 

Xalq  Cü mhuriyyəti Höku məti Os manlı imperiyası ilə geniş və hərtərəfli dip lo matik münasibətlər yarat maq üçün Əlimərdan 

bəy  Topçubaşovu  1918  ilin  avqus tunda  fövqəladə  elçi  və  səlahiyyətli  na zir  kimi  İstanbula  göndərmiş  və  ona  diplomatik 

nümayəndə  kimi  bütün  səlahiyyət və  hüquqlar  verilmişdi.  Əlimərdan  bəy  Topçubaşov  Azərbaycan nümayəndə  heyətinin 

başçısı kimi Paris sülh konfransına (1919-20) yola düşənə qədər, İstanbulda olduğu müddətdə, Os manlı sultanı, Os manlı 

dövlətinin baş 



173 

 

naziri, xarici işlər, əd liyyə, hərb i, maliyyə nazirləri ilə, həmçin in xarici dövlətlərin Türkiyədəki nü mayəndələri ilə görüşmüş, 



geniş diplomatik danışıqlar aparmış, beynəlxalq sülh  konfransına hazırlıqla bağlı  məsələləri  mü zakirə etmişdir.  Əlimərdan 

bəy  Topçubaşov  İstanbuldakı  Antanta  dövlətlərin in  diplo matik  nümayəndələrinə  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  adından 

me mo randum təqdim et mişdir. Cənubi  Qafqa zın hər üç  millət inin  mənafey inin ədalətlə nə zərə a lındığı bu  me morandu mun 

surətləri ermən i və gürcü nümayəndələrinə də təqdim o lunmuşdu. Əlimə rdan bəy Topçubaşovun rəhbərlik etdiy i  missiyaya 

Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti Xaric i İişlə r Na zirliyin in nü mayəndəsi Səlim bəy Behbudov, Əlimə rdan bəy Topçubaşovun 

iki katib i (Mustafa bəy Vəkilov və Rəşid bəy Topçubaşov) daxil id ilər. 

1918  ilin dekabrında A zərbaycan Xa lq  Cü mhuriyyəti Pa rla menti Paris sülh  konfransında iştira k et mək üçün ta m 

səlahiyyətli və geniş hüquqa ma lik olan nü mayəndə heyəti göndərmək haqqında qərar qəbul etdi.  Paris sülh konfransında 

aparılacaq   danışıqlar  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  üçün  həyati  əhəmiyyətə  malik  idi.  Odur  ki,  həmin   qərara  əsasən, 

Parla mentin sədri, görkə mli dövlət xadimi Əlimə rdan bəy Topçubaşov Paris ə göndəriləcək nü mayəndə heyətinə başçı təyin 

edildi.  Nü mayəndə  heyəti  aşağıdakı  tərkibdə  id i:  Əlimərdan  bəy  Topçubaşov  (sədr),  Məmməd  Həsən  Hacınski  (sədrin  

müavin i  -  "Müsavat"),  Əh məd  bəy  Ağayev  (üzv  -  b itərəf),  Əkbər  ağa  Şey xülislamov  (üzv  -"Hü mmət"),  Məmməd  

Məhərrə mov (müşavir-sosialist), Mir  Yaqub Mehdiyev (müşavir  - "İttihad"),  Ceyhun bəy Hacıbəyli  (müşavir  - "İttihad"). 

Nü mayəndə heyətinə katiblər, tərcü məçilər və heyət sədrinin şəxsi  katibi də daxil  idi.  Üç ay İstanbulda gözlədikdən sonra, 

nümayəndə heyətinin üzvləri (texn iki işçilər və yeni əməkdaşlar istisna edilməklə) Parisə yola düşdülər. 1919 ilin payızında 

Parla mentin  ü zvü  Abbas  bəy  Atamalıbəyov  (sosialist)  part iya  yoldaşı  M.Məhərrə movu  əvəz  et mə k  üçün  Versala   e za m 

olundu.  A.Atamalıbəyov  Parisdə  nümayəndə  heyətinin  tərkibinə  qatıldı  və  katib  kimi  işə  başladı.  M.Məhərrəmov  

nümayəndə heyətinin tərkib ində saxlanıldı və onun Bakıya qayıtmasına icazə verild i. 

Azərbaycan Xalq Cü mhuriyyəti Hö ku məti, Antantanın Azərbaycanın müstəqilliy ini de-fak to tanımasından əvvəl də 

bir  sıra  qonşu  dövlətlərlə  diplo matik  əlaqələr  saxlay ırd ı.  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  Gürcüstan  Respublikasında 

diplo matik nü mayəndəsi Məmməd Yusif Cəfərov id i. Sonra onu Fariz bəy Vəkilov əvəz etmişdi. 

Cü mhuriyyət Hö ku mətinin  Ermən istan Respublikasında diplo matik nümayəndəsi Məmməd bəy Təkinski  idi. Onu  

isə  sonra  Əbdürrəhim  bəy  Haqverdiyev  əvəz  et mişdi.  Əbdürrəhim  bəy  Haqverdiyevin  müşaviri  Ağa  Saleh  Musayev 

olmuşdur. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Azərbaycanın diplomatik nü mayəndəsi kimi  Dağlılar  Respublikasında da fəaliyyət 

göstərmişdir. 

Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  İstanbulda  diplomatik  nü mayəndəsi  Yusif  bəy  Və zirov  (Çə mənzə minli),onun 

müavin i və maliyyə müşaviri isə Cahangir bəy Qayıbov id i. 

Azərbaycan Xalq Cü mhuriyyəti illə rində Kuban və Don höku mətləri yanında səlahiyyətli nü mayəndəsi Cə fər bəy  

Rüstəmbəyov, Batu mda baş konsulu Mah mud bəy Əfəndiyev,  Ukraynada konsulu Camal Sadıqov, Krımda  konsul agenti 

Şey x Əli Hüseynov olmuşlar. 

1920  ilin  fevral  ayından  Ən zəlidə  (İran)  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  konsulluğu  fəaliyyətə  başlamışdı. 

Məhəmməd bəy Xə lilov Ənzə lidə vitse-konsul təyin olunmuşdu. 

Türküstandakı  Azərbaycan  nümayəndəliyinə  Ələkbər  bəy  Sadıqov  başçılıq  edirdi.  1920  il  20  mart  tarixli  müqa-

viləyə əsasən İran Azə rbaycan Xalq   Cü mhuriyyətinin  müstəqilliyin i de-yure  tanıdı.  Qısa  müddətdə Tehranda Azərbaycan 

səfirliyi fəa liyyətə başladı. Adil  xan Ziyad xan s əfir,  Ələkbər bəy Sadıqov isə onun müavini təyin olundular. Aprelin 1-dən 

Təbrizdə baş konsulluq, Rəştdə konsulluq, Məşhəddə vitse-konsulluq, Xoy və Əhərdə konsul agentliklə ri yarad ıld ı.  1920 il 

yanvarın  7-də  Azərbaycan  Xalq   Cü mhuriyyəti  Hö ku məti  Qərbi  Avropa  ölkələrinə,  ABŞ-a,  Polşaya,  keçmiş  Rusiya 

imperiyası ərazisində yaranmış yeni dövlətlərə də dip lo matik missiya göndərmək haqqında qərar qəbul etdi. 

Azərbaycanın  müstəqilliyi Antanta Ali Şurası tərəfindən tanındıqdan sonra Hökumət in hazırlad ığı "Qə rbi Avropa 

və Amerikada Azə rbaycan Cü mhuriyyətinin d iplo matik missiyalarının ya radılması və Paris sülh konfransındakı A zərbaycan 

nümayəndəliyin in  ləğv  edilməsi  haqqında"  qanun  layihəsi  Parlamentdə  müzakirə  olundu  və  qəbul  edildi.  Həmin  qanuna 

görə, 1920 il aprelin  1-dən etibarən B.Britaniya, Fransa, İsveçrə, İtaliya, ABŞ, Almaniya, Rusiya və Polşada (Latviya, Litva, 

Estoniya, Fin landiya, Ukrayna, Ru muniya) Azərbaycan Xa lq  Cü mhuriyyətinin dip lo matik nü mayəndəliklə ri təsis olunmalı 

idi. 


Fransa  hökuməti  yanında  təsis  ediləcək  Azərbaycan  diplomatik  missiyası  Parisə  gəldikdən  sonra  Paris  sülh  kon-

fransındakı A zərbaycan nümayəndəliy i ləğv edilməli idi. 

Avropa ölkələrinə dip lo matik nü mayəndəliklər göndərilmədiyi  müddətdə,  Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılıq  

etdiyi  Azərbaycan  nümayəndə  heyəti  Ve rsal  Ali  Şurasın ın  keç irdiy i  beynəlxa lq  görüşlərdə  Azərbaycan  Xalq  

Cü mhuriyyətini təmsil etməli id i. Lakin  sovet-bolşevik rejiminin beynəlxalq hüquq normalarını kobudcasına pozaraq Şimali 

Azərbaycam  işğal  et məsi  və  de-fak to  tanınmış  müstəqil  A zərbaycan  Xa lq  Cü mhuriyyətini  aradan  götürməsi  nəticəsində 

Azərbaycanın xaric i ö lkə lərlə d iplo matik ə laqələ rinə və beynəlxalq münasibətlər sistemində tə msil olun masına son qoyuldu. 

Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılıq etdiy i nü mayəndə heyəti, habelə  xarici ölkələrə ezam o lunmuş bir ço x Azərbaycan 

diplomatları vətənə dönə bilmədilər (bax həmçinin Aprel işğalı (1920)). 

Əd.: Aзepбaйджанская Демократичеческая Pecnублика (1918-1920). Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998; 

Aзepбaйджанская Демократическая  Pecnублика.  Документы и материалы, (1918-1920 гг.),  Б.,

 1998; 

Aдpec-календары Aзepбaйджанской  



Pecnублики нa 1920 год, Б., 1920;  

 

 


174 

 

Azərbaycan tarixi, 7 cilddə,  c.5, B., 2001; Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq  münasibətlər sistemində (1918-1920-ci illər), B., 1993; 



Nəsibzadə  N.,  Azərbaycanın  xarici  siyasəti  (1918-1920),  B.,  1996;  Qasımov  M .,  Abdullayev M .,  Beynəlxalq  münasib ətlər  tarixi,  B., 

1998;  Musayev  İ.,  Azərbaycanın  xarici  siyasəti  (XX  əsr),  3  hissədə,  h.l,  B.,  2003;    Азербайджанское  нациолально-  демократическое 

движение  1917-1920  rr.,  Б.,  1990;  Дипломатические  беседы  А.  А.  Топчибашева  в  Стамбуле  (записи  чрезвычайного  посланника  и 

полномочного министра Азербайджанской Республики). 1918-1919 rr..,  Б., 1994. 



 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠNĠN  MÜS TƏQĠLLĠYĠNĠN  BÖYÜK  DÖVLƏTLƏR  TƏRƏ -

FĠNDƏN  TANINMAS I  MÜNASĠBƏTĠLƏ  GÜZƏġTLƏR  HAQQINDA QANUN  - Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyətinin  

beynəlxa lq a lə mdə de-fak to tanınması münasibətilə  həyata keçirilmiş hu manizm akt ı. Bu  barədə qanun 1920 il fevralın 9-da  

Azərbaycan  Parla ment i  tərəfindən  qəbul  edilmişdir.  Qanuna  əsasən,  1920  il  yanvarın  11-də  Azərbaycanın  müstəqilliyinin  

Antanta ölkələri tərəfmdən de-fakto tanmması  münasibətilə, cinayət törətmiş şəxslər və vergiödəyənlər barəsində müəyyən 

əsaslarla gü zəştlər elan edilmişdi. Üç h issədən (ümu mi, hərbi və 

v e r g i l ə r   üzrə  k ə s i r l ə r )   ibarət  o lan  qanun  Azərbaycanda 

yaşayan əcnəbilərə də şamil olunurdu. 

AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠNĠN 

REALĠYALARI  -  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  yarandığı 

ilk vaxtlardan müstəqilliyin dövlət rəmzləri olan  Dövlət bayrağı, 



Dövlət himni, Dövlət gerbi, Dövlət möhürü ilə yanaşı, kağız pul 

(əsginas), qiy mətli  kağızlar, orden,  medal,  xatirə n işanları, poçt 

markaları  və  s.  realiyaların  hazırlan ması  sahəsində  də  ciddi 

addımlar  atdı.  Höku mət  1919  ilin  əvvəllərindən  dövlətin  ən 

mühü m atributlarından sayılan  kağız pullar buraxmağa başladı. 

1919 il ərzində 25, 50, 100, 250 manatlıq kağız pullar bura xıldı. 

1920 ilin əvvəllərində dövriyyəyə da xil olmuş ən iri no minalın - 

500 


manatlıq  

əsginasın 

üzərində 

A zərbaycan 

Xa lq 

Cü mhuriyyətinin   və  nominalın  adı  Azərbaycan,  rus  və  fransız 



dillərində verilmişdi. 1919-20 illərdə bura xılmış pul vahid lərinin ad ları A zərbaycan dilində  manatla ,  rus dilində isə rublla  

göstə-rilirdi.  Bundan  əsas  məqsəd uzun  illər  boyu  Rusiya  kağız  pullarma  öyreşmiş  əhalidə  yeni  milli  pula  tədricən  inam 

yaratmaq  idi.  Azə rbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  bu  sahədə  siyasətinin  mahiyyəti  milli  valyutanı  -  manatı  beynəlxalq  

miqyasda tanıtmaqla bağlı id i. 500  manatlıq əsginasın üzərində  Cü mhuriyyətin və no minalın adlarının  fransızca verilməsi 

də bununla əlaqədar olmuşdur. 

1919 il avqustun 20-də Azə rbaycan Xalq Cü mhuriyyəti  Höku mət inin  ica zəsi  ilə   Bakı bə lədiyyə idarəsi tərəfindən 

hər biri 500  manat olmaq la,  100  min  ədəd nəzərdə tutulan faizsiz və hərəsi 50 bilet olmaqla,  2  min seriyaya bölünmüş 550 

milyon manatlıq uduşlu istiqrazlar da buraxıld ı. 

Cü mhuriyyətin   hərbi  naziri,  tam  artilleriya  generalı  Səməd   bəy  Mehmandarovun  əmri  ilə  Cü mhuriyyətin   ilk 

ordeninin  -  "İstiqlal"  ordenin in  layihəsi  ilə  ə laqədar  müsabiqə  elan  ed ilmişdi.  Müs abiqənin  şərtlərinə  əsasən,  ordenin 

layihəsini    iki    variantda  -  hərb i  xid mətə  xid mətə  görə  hazırla maq  nə zərdə  tutulmuşdu.  Müsabiqəyə  100-ə  ya xın  layihə  

təqdim olun muşdu. Hə min  layihələ rdən bir neçəsi Fətəli  xan Xoyskinin a rxivindən tapılmışdır.  Görünür, onlar  müsabiqəyə 

təqdim o lunduqdan sonra seçilib sa xlan mışdılar.  

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti  müstəqil poçt marka ları da bura xmışdır.  Poçt və teleqraf nazirliy i Hö ku-

mət in tapşırığ ı  ilə  1919  ilin  iyununda ilk poçt  markala rın ın hazırlan masına  başla mışdı. Markala rın  layihə lərini hazırla maq  

poçt və teleqraf nazirliyin in xüsusi tapşırıq lar ü zrə məmuru , rəssam Zeynal Əlizadəyə həvalə olun muşdu. 1919 il oktyabrın  

20-də  milli  poçt  markala rı  bura xıldı.  Şərq  na xışları  və  mü xtə lif  rə mzlə rlə  (əlində  Azərbaycan  bayrağı  tutmuş  əsgər,  oraq 

tutmuş  kəndli,  Suraxanı  Atəşgahı,  İçərişəhərdən  görünüş,  Şirvanşahlar  Sarayı  ko mp leksi  və  s.)  bəzədilmiş  10,  20,  40,  60 

qəpiklik,  1,  2,  5,  10,  25,  hətta  50  manatlıq  markala r  bura xılmışdı.  Bütün  markala rın  ü zərində  Azə rbaycan  və  fransız 

dillərində "Azərbaycan  Cü mhuriyyəti" sözləri yazılmışdı. Ma rka ların ha zırlan masında və bura xılmasında poçt və te leqraf 

naziri  Ca mo bəy Hac ınskinin  mühü m ə məyi olmuşdur. Milli  markala rın dövriyyəyə buraxılması  ilə ə laqədar "Azərbaycan" 

qəzetinin 1919 il 11, 12 və 13 o ktyabr tarixli saylarında höku mət mə lu matları dərc olun muşdu. 



 

Əd.:  Azərbaycan  Demokratik  Respublikasının  rəmzləri. 

B.,  1992;  Qasımova  S.,  Əhmədov  R.,  1918-1923-cü  illərdə 

Azərbaycan pul dövriyy əsində işlədilmiş kağız pullar və qiymətli 

kağızlar, "Azərbaycan 

 

 

 



 

 


175 

 

Tarixi  M uzeyi  -  80" toplusu,  B.,  2001;  yenə  onların,  Azərbaycan  Cümhuriyy ətinin  dövlət  realiyaları  haqqında,  yenə  orada,  B.,  2003; 



Касимова С., Ахмедов Р., Первые почтовые марки Азербайджана, yenə orada, E., 2002.

 

 



AZƏRBAYCAN  XALQ  CÜMHURĠYYƏTĠNĠN  TANINMAS I  -  1918  il  mayın  28-də  Azərbaycan  Milli 

Şurasının  qəbul  etdiyi  istiqlal  bəyannaməsi  ilə  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  yaradılması  elan  ed ilmiş,  Höku mət 

başçısı Fətəli xan Xoyski bu barədə radioteleqrafla xarici dövlət başçılarına məlu mat vermişdi. İyun ayının 4-də Türkiyə ilə 

dövlətlərarası  müqavilə  imzalan mışdı.  Cü mhuriyyət daxili və  xarici siyasət sahəsində qızğın fəaliyyətə başlamışdı.  1918 il 

oktyabrın 30-da bağlanmış Mudros barışığına görə A zərbaycanı tərk edən Osman lı qoşunları əvəzinə, noyabrın 17-də ingilis 

qoşunları  Bakıya daxil olmuş-du. İngilis hərbi  ko mandanlığ ı dekabrm  28-də bundan iki gün əvvəl yaradılmış A zərbaycan 

Xalq  Cü mhuriyyətinin  yeni  Höku mətin i  tanıdığ ını  bəyan  etmişdi.  Təbriz,  Xoy,  Ən zəli,  Batum,  Kiyev,  Aşqabad  və  b. 

şəhərlərdə, Krımda A zərbaycan Xalq  Cü mhuriyyətinin diplo matik nümayəndəlikləri açılmışdı.  Bakıda isə  Gürcüstan, İran, 

Belçika, ABŞ, İngiltərə və b. dövlətlərin rəsmi nümayəndəlikləri fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycan Xalq Cü mhuriyyəti Parla-

mentin in  1918  il  7  dekabr  tarixli  qərarı  ilə   Parisə  Pa rla mentin  sədri  Əlimə rdan  bəy  Topçubaşovun  başçılığı  ilə   ta m 

səlahiyyətli  və  geniş  hüquqlara  ma lik  o lan  nümayəndə  heyəti  göndərilmişdi.  Bütün  bunlar  və  digər  müvafiq  fakt lar 

Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  xaric i  ölkələ r  tərəfindən  de-fakto  tanındığını  sübut  edirdi.  Pa ris  Sülh  Konfransı  Ali 

Şurasının A zərbaycan Xalq Cü mhuriyyətini tanın ması haqqında 1920 il 11 yanvar tarixli qərarı isə, əslində, Cü mhuriyyətin 

de-fakto  deyil,  de-yure,  yəni  hüquqi  cəhətdən  tanınması  de mə k  idi.  Paris  Sülh  Konfransı  Ali  Şurasının  hə min  qəra rdan 

sonra həyata keçirdiyi tədbirlər də bunu təsdiq edir. Be lə ki, 1920 il yanvarın 19-da A zərbaycan nümayəndələri Ali Şuranın  

iclasına  dəvət  olunmuş,  burada  hərb i-siyasi  xarakterli  məsələlər  mü zakirə  edilmişdi.  A zərbaycan  Cü mhuriyyətinin  

beynəlxa lq  alə mdə   de-yure  tanınması  onu  Sovet  Rusiyasının  işğalından  xilas  edə  bilməsə  də,  işğalçı  dövlət  üçün  hüquqi 

məsuliyyət müəyyən edir. 

 

Əd.:    Nəsibzadə  N.,  Azərbaycan  Demokratik  Respublikası,  B.,  1990;  Həsənov  C,  Azərbaycan  beynəlxalq  münasibətlər 

sistemində. 1918-1920-ci illər., B., 1993; M usayev İ., Azərbaycanın xarici siyasəti (XX əsr), 3 hissədə, h. 1, B., 2003. 



 

AZƏRBAYCAN XƏZĠNƏ PALATAS I  - A zərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti Höku mətinin  maliyyə sisteminə daxil 

olan  mühüm  dövlət  quru mu.  Cü mhuriyyət  Höku mətin in  1918  il  21  oktyabr  tarixli  qərarı  ilə  Bakı  Xəzinə  Palatası 

Azərbaycan  Xəzinə  Pa latasına  çevrilərə k,  onun  fəaliyyət  dairəsi  həmin  il  oktyabrın  11-də  ləğv  edilmiş,  Gəncə  Xə zinə  

Palatası da daxil olmaq la bütün Cü mhuriyyət ərazisinə şamil ed ilmişdi. 

Azərbaycan  Xəzinə  Pa latasının  fəaliyyəti  dövründə  dövlət  vergilərin i  topla maq  üçün  Bakı  ş əhəri  və  

Balaxanı,Sabunçu polis meysterliyi nəzdində vergi pristavları vəzifələri yaradılmışdı. Xəzinə vergiləri üzrə hərraca çıxarılan  

daşınar  və  daşınmaz  əmlakın  siyahıya  alın ması  və  satışı  qaydaları  A zərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  Parlamentin in  1919  il 

sentyabrın  27-də  qəbul  etdiyi  qanunla  tənzimlənirdi.  Bu  qanunla  quberniyalarda  daşınar  və  daşınmaz  əmlakın  hərracda 

satılması vəzifələri Azərbaycan Xəzinə Palatasına həvalə olunurdu. Şəhərlərdə və qəzalarda isə dəyəri 25 min manatdan çox 

olmayan daşınar və daşınmaz əmlakın hərracda satılması vəzifəsi polis idarələrinin hərrac  müfəttişlərinə, əmlakın siyahıya 

alın ması və satışının təşkili  isə vergi polisinə həvalə olunurdu.  Bunun nəticəsində ölkədə  xəzinə verg ilərin in yığ ılması  işi 

canlanmış və dövlətin maliyyə ehtiyatları artmağa başlamışdı. 



 

Əd: Aзepбaйджанская Демократическая Pecnублика (1918-1920). Законодательные акты (сборник документов), Б., 1998; 

 

AZƏRBAYCAN   ĠNQĠLAB   KOMĠTƏS Ġ   -   bax  Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi. 

AZƏRBAYCAN  -  ĠRAN  BĠRGƏ  KOMĠSS ĠYAS I  iki dövlət arasında əməkdaşlıq  haqqında  müqavilənin  əsas-

larını  hazırlamaq   üçün  Parisdə  yaradılmış  işçi  qrup  (1919,  o ktyabr).  Ko missiyanın  tərkibinə  A zərbaycan  nümayən-

dələrindən  Mir  Yaqub  Mehdiyev  və  Ceyhun  Hacıbəyli,  İran  tərəfindən  Zəkov  Mülk  və  Mustan  Sarüs-Səltənə  da xil  id i. 

Oktyabrın  29-da  ko missiyanın  ilk  iclası  keçirilmişdi.  Oktyabrın  30-31-i  və  noyabrın  1-də  mü zakirələr  davam  etdirilmiş, 

Paris sülh konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı Əlimərdan bəy Topçubaşovun Azərbaycan Cümhuriyyəti 

Nazirlə r  Şurasının  sədrinə göndərdiyi  mə lu mata görə, sonuncu iclasda İran nü mayəndələri A zərbaycan nümayəndəliyinin  

təqdim  etdiy i  saziş  layihəsini  qəbul  et mişdi.  Sa ziş  4  maddədən  ibarət  id i:  1)  Qafqaz  Azə rbaycanı  Azərbaycan 

nümayəndəliyin in Sülh konfransına təqdim etdiy i tələbnamə və xəritələrdə göstərilmiş sərhədlərdə, Rusiyada dövlət idarəsi 

və  quraluşunun  hansı  şəkildə  və  formada  quralmasından  asılı  olmayaraq,  qəti  və  birdəfə lik  ondan  (Rusiyadan)  ayrılır;  2) 

Qafqa z A zərbaycanının göstərilən hüdudlarında 1918 ilin 28 may ından mövcud olan Azə rbaycan Cü mhuriyyəti, Ba kı şəhəri 

paytaxt  olmaq la,  A zərbaycan  Höku mət i  tərə findən  ü mu mi  seçki  hüququ  əsasında  çağırılan  Azərbaycan  Müəssislər 

Məclisinin  müəyyən etdiyi qanunlarla fəa liyyət göstərən seçilmiş pre zident və parla mentli  müstəqil, demo kratik respublika  

kimi tanınır; 3) Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti qonşu İran dövlətilə əsasları və  formaları, eyni zamanda, həyata keçirilmə 

üsulları  İran  və  Azərbaycan  Hökumətlərinin  hər  iki  dövlətin  parlamentlərin in  bəyəndiyi  qarşılıqlı  razılığ ına  əsasən 

hazırlanan  və  müəyyən  edilən  siyasi-iqtisadi  əlaqələr  qurar.  Bununla  b irgə  xarici  işlər  sahəsində  İran  və  A zərbaycan 

Höku mətlərin in fəaliyyətinin birləşdirilməsi arzu olunur; 4) A zərbaycan Cü mhuriyyətinin 1-ci və 2-ci bəndlər üzrə yu xarıda 

göstərilən  məqsədlərə  çatmaq,  A zərbaycan  Cümhuriyyətinin  müstəqilliy inin  tanınması,  onun  bütövlüyü və  müstəqilliyinə, 

siyasi, iqtisadi,  mədəni və hərbi qüvvələrinin in kişafına hər cür təhdiddən təhlükəsizliyinə nail olmaq üçün İrana göstərilən  

şəkildə İngiltərən in həqiqi kö məyinə ehtiyacı vardır. 

 

 



 

176 

 

Məlu matda  qeyd  edilirdi  ki,  bütün  bu dörd  madd ə  bir-birilə  bağlıdır  və  A zərbaycan  nümayəndələrinin  ö zü  tərə-



findən  kimə   la zımd ırsa,  elan  ed ilməlid ir.  Digər  bir  qeydə  görə,  Azərbaycan  nümayəndələri  ingilis  hökumətinin   nüma-

yəndələri  ilə görüşüb müvafiq  izahat verməli  id i. Azərbaycan - İran birgə  ko missiyasının Parisdəki fəa liyyəti a z sonra bu 

ölkələr  arasında  əməkdaşlığ ın  və  işgüzar  münasibətlərin   yaradılmasında  uğurlu  başlanğıc  oldu.  1920  ilin  mart-aprelində 

Azərbaycan - İran  konfransı (ba x Azərbaycan - İran müqavilələri) keçirildi. İki tərəf a rasında siyasi, iqtisadi, ticarət, poçt-

teleqraf,  gö mrü k,  konsulluq  mübadiləsi  və  digər  məsələlə rlə  bağlı  ikitərə fli  müqavilə lər  imza landı.  İran  A zərbaycan 

Respublikasının müstəqilliyini de-yure tanıyan dövlətlərdən biri o ldu. 



 

Əd: Həsənov C, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918-1920-ci  illər), B., 1993; Nəsibzadə N., Azərbaycanın 

xarici siyasəti (1918-1920), B., 1996. 



 

AZƏRBAYCAN  -  ĠRAN  MÜQAVĠLƏLƏRĠ  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  bütün  qonşu  dövlətlərlə  olduğu 

kimi, İran la da d iplo matik münasibətlər yaradılmasına xüsusi diqqət verird i. Lakin Şimali A zərbaycanda müstəqil dövlətin - 

Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  yaran ması  ilk  vaxt lar  İran  tərəfindən  soyuq  qarşılandı.  Azərbaycanın  İstanbuldakı 

nümayəndə heyətinin 1918  ilin  iyulunda  Cü mhuriyyətin yaran ması haqqında İran  konsulluğuna təqdim etdiyi bəyannamə 

geri  qaytarıldı,  İran ın  Azərbaycan  adlı  dövləti  tanımadığı  b ildirildi.  Lakin  bu  vəziyyət  ço x  çəkmədi,  İran ın  Azərbaycana 

münasibətində  dəyişiklik  yarandı.  İran  dip lo matiyası  hər  iki  ölkənin  vahid  dövlətdə  birləşməsi  ideyasını  ortaya  atdı.  İran  

nümayəndələrin in  1918  ilin  sonlarında  Bakıda,  1919  ilin  yanvarında  is ə  İstanbulda  irəli  sürdüyü  bu  ideya  müstəqil 

Azərbaycan  dövləti  tərəfindən  müsbət  qarşılanmad ı.  Bununla  belə,  Azərbaycan  Höku məti  İran la  diplo matik  münasibətlər 

yaradılması sahəsində fəaliyyətini davam etdird i. 1919 ilin yazında İsmay ıl xan  Ziyadxanovun rəhbərliy i ilə İrana fövqəladə 

missiya  göndərildi,  orada  dip lo matik  nü mayəndəlik  yarad ılması  və  b.  məsələlər  mü zakirə  ed ild i.  İyulun  16-da  İranda 

Azərbaycan diplo mat ik nü mayəndəliyi təsis olundu. Adil  xan Ziyad xanovun rəhbərlik etdiyi nü mayəndəlik Azə rbaycanla 

İran  arasında  ən  mühü m  sahələr  ü zrə  müqavilə  və  sazişlər  bağlan ması  üçün  zəmin  hazırlamağa  başladı.  Bu  dövrdə  Əli-

mə rdan  bəy  Topçubaşov  başda  olmaqla ,  Paris  sülh  konfransındakı  Azərbaycan  nümayəndə  heyəti  ilə  oradakı  İran  nü-

mayəndəliyi  arasında  da  danışıqla r  aparılırd ı.  Dan ışıqlarda   İran   nümayəndə  heyətinin  irəli  sürdüyü  ərazi  iddiala rı  c iddi 

qəbul  edilmird i.  Lakin  İran  nümayəndə  heyətinin  tərkibində  baş  verən  dəyişiklik  bu  işdə  müəyyən  irə liləyişə  səbəb  oldu. 

Parisdə  Azərbaycan  nümayəndələri  ilə  görüşən  İran  xaric i  işlə r  naziri  Firu z  M irzə  Qa fqazda  müstəqil  Azə rbaycanın 

mövcudluğunun  zərüriliy ini  xüsusi  qeyd  etmiş  və  İran ın  Qafqaz  A zərbaycanının  heç  bir  h issəsini  təhdid  etmədiy ini 

qətiyyətlə  bildirmişdi.  Azərbaycan  -  İran  danışıqların ı  davam  etdirmə k  qərara  a lınd ı.  1919  ilin  oktyabr  ayında  Parisdə 



Azərbaycan - İran birgə k omissiyası yaradıldı. Ko missiya iki dövlət arasında əmə kdaşlığın əsasları haqqında saziş layihəsi 

hazırlad ı.  Bu  məqsədlə  1919  il  noyabrın  15-də  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  Xarici  İşlər  Nazirliy i  yanında  daimi 

müşavirələr,  konfranslar  keçirilməsi  qərarlaşdırıldı.  Dekabrın  1  -də  Seyid  Ziyaəddin  Təbatəbai  başda  olmaq la,  İran  

nümayəndə heyəti Bakıya gəldi. A zərbaycan - İran konfransının  ilk  iclası dekabrın  5-də  Xarici İşlər  Nazirliy ində keçirild i. 

Elə hə min gün  müqavilə  lay ihələrini hazırla maq  məqsədilə qarşılıq lı hüquqi-siyasi, ticarət-gö mrü k-tran zit və poçt-teleqraf 

ko missiyaları  yaradıld ı.  Yo llar  naziri  Xudadat  bəy  Məlik-Aslanov  və  poçt-teleqraf  naziri  Camo  bəy  Hacınski  müvafiq  

ko missiyaların  sədrləri  təsdiq  olundular.  Siyasi,  hüquqi  və  hərbi  problemlərə  dair  məsələlərin  mü zakirəsi  zamanı 

danışıqlarda  Səməd  bəy  Mehmandarov  və  Aslan  bəy Səfikürdski də  iştirak  edird i.  Azərbaycanda  Hökumət  dəyişikliy i  ilə 

əlaqədar müəyyən fasilə verilmiş konfransın işi dekabrın 28-də yenidən bərpa edildi. A zərbaycan - İran konfransının yekun 

iclası 1920 il  martın 20-də  keçirilmişdi. Azərbaycanla İran arasında danışıqlar nəticəsində aşağıdakı  müqavilə və sənədlər 

imzalan mışdı. 

A z ə r b a  y c a n  R e s p u b l i k a s ı  (Q a f q a  z)  v ə  İ r a n  i m p e r i y a  s ı  a  r a  s ı n d a   d o s t l u q  m ü q a  

v i l ə s i. Müqavilə 4  maddədən ibarət idi.  1-c i  maddəyə əsasən, İran Azərbaycan Respublikasın ın (Qa fqaz)  müstəqilliy ini 

tanıdığını bəyan edirdi.  2-ci  maddədə razılığa gələn hər iki tərəfin dostluq münasibətləri və sabit iqtisadi əlaqələr yaratmaq  

üçün  ticarət-gömrük,  poçt-teleqraf  və  i.a.  konvensiyalar  bağladığı  qeyd  olunurdu.  3-cü  maddə  iki  dövlət  arasında səfirlik 

səviyyəsində diplomat ik  münasibətlər yaradılmasına həsr ed ilmişdi.  4-cü   maddədə  müqavilən in  2 nüs xədə fransız dilində 

imzalandığı,  həmin  gündən bir  ay  müddətində  ratifikasiya  ediləcəyi  və  ratifikasiya  aktlarının  Bakıda  mübadilə  olunacağı 

bildirilird i. Müqaviləni  Cü mhuriyyət adından  xarici işlər naziri Fətəli  xan Xoyski, ədliyyə naziri Xəlil bəy Xasməmmədov, 

yollar na ziri Xudadat bəy Məlik-Aslanov, İran impe riyası adından Seyid Ziyaəddin Təbatəbai imzala mışdılar. 

A z ə  r b a y c  a n  R e s p u b l i k a s ı (Q a  f q a z)  v ə İ r a n  i m p e r i y a  s ı  a r a  s ı n  d a  k o n s u l  k o n  v e  

n  s  i  y  a   s  ı.  17  maddədən  ibarət  konvensiyanın  1  -ci  maddəsi  ilə   tərəflərə  b ir-birin in  əra zisindəki  liman   və  ticarət  

şəhərlərində  baş  konsul,  konsul,  vitse-konsul  və  ya  konsul  agentləri  təyin  etmək  hüququ  verilird i.  Digər  maddələr  bu 

vəzifələ rə təyin olun ma, onların fəa liyyəti və bununla bağlı olan başqa məsələlə rə həsr olun muşdu. 

Bir  sıra  konvensiya  və  müqavilə  ticarət-gö mrü k  məsələləri  haqqında  idi.  T  i  c  a  r  ə  t-g  ö  m  r  ü  k    k  o  n  v  e  n 

s iy as ı  17  maddədən ibarət id i. Müqavilədə hər  iki ölkə təbəələrinin  digər ö lkə ərazisində ticarətlə,  istehsalla və nəzərdə 

tutulan  başqa  fəaliyyətlə  məşğul  olması,  bu  fəaliyyətin  tənzimlən məsi,  tranzit  və  sair  məsələlər  ətraflı  şəkildə  əhatə 

olunurdu.  Ticarət lə   bağlı  məsələ lər  9  maddədən  ibarət  xüsusi  t i c a r ə t   k  o   n  v   e   n  s  i  y  a   s  ı  n  d   a  ə ksini  tap mışdı. 

Azərbaycanla İran arasında 1  maddədən ibarət gizli  müqavilədə  il ərzində ərzaq  mallarına  ixrac  rüsumunun art ırılma ması 

nəzərdə tutulurdu.  

 

 



 

 

 



 

177 

 

G ö  m r ü k   m ü q a v  i  l ə s i 11  maddədən ibarət idi.  Hər  iki tərəf yeni tarifin qüvvəyə min məsini gö zlə mə klə,  İran və  



Rusiya  arasında  1901  il  27  oktyabr  tarixli  gömrük  bəyannaməsini,  sonrakı  leqal  dəyişikliklərlə  birlikdə,  bu  müqavilənin  

əsası  kimi  qəbul  edir,  gö mrü klə  bağlı  digər  məsələlər  üzrə  razılığa  gəlirdi.  Digər  b ir  müqavilə  qrupu  poçt-teleqraf 

məsələ lərinə həsr olun muşdu. P o ç  t    m ü q  a  v  i  l ə  s i II  maddədən ibarət  idi. Müqavilə tərə flə r arasında birbaşa poçt 

əlaqəsinin yaradılmasını təsbit edird i.  Burada  İran və Azərbaycanda xəbərlərin  mübadilə  məntəqələri, poçt  xid mətinə görə 

tariflər və s.  müəyyənləşdirilird i. Xüsusi bir  müqavilə  iki dövlət arasında p o ç  t b  a ğ  l a  m a   l a  r  ı    m ü b a  d  i l ə s  i  

haqqında  idi.  19  maddədən  ibarət  o lan  bu  müqavilədə  İrandan  Azərbaycana  və  əksinə,  həmçin in  tran zit  vasitəsilə  poçt 

bağlamaları  göndərilməsi  tənzimlənirdi.  18  maddəli  t e le q r a f   m  ü  q   a  v i l ə s i  ilə  iki  dövlət  arasında  teleqraf  əlaqəsi 

yaradılırd ı.  Hər  iki  ölkənin  sakinlərinə  digər  ölkənin  ərazisi  vasitəsilə  tranzit  teleqram  göndərmək  hüququ  verilird i. 

Müqavilədə  teleqraf  xəbərlərinin  sirrin in  qorunması,  tarif  və  digər  məsələlər  də  əksin i  tapmışdı.  Bunlardan  əlavə, 

Azərbaycan və İran arasında məhkə mə qərarlarının ic rası, bəzi cə zala rın A zərbaycan və İran təbəələrinə tətbiq edilmə məsi, 

cinayətkarla rın b ir-birinə verilməsi haqqında konvensiyalar da imza lan mışdı.  

Azərbaycan-İran  müqavilə lərinə  A zərbaycan  Xa lq  Cü mhuriyyəti  Parla mentin in  1920  il  aprelin   15-də,  yüz  q ırx 

birinci  iclasında  baxılmışdı.  Parlamentdə  çıxış  edən  xarici  işlər  naziri  Fətəli  xan  Xoyski  demişdi:  "Biz  İran  ilə  6  

müahidənamə  bağlamışıq.  Bunlarda  ticarət,  poçt  və  teleqraf,  gömrük,  tranzit  və  sairə  məsələlər  həll  edilmişdir.  Bu 

müahidənamələrin hər iki tərəf üçün əhəmiyyətlisi olan dostluq müahidənaməsidir. Çünki bu müahidənamə bir əsasdır 

ki,  başqaları da bunun  üzərində  bina  olmuşdur".  Parlament  mü zakirələrdən sonra qeyd olunan  müqavilələri yekd illiklə 

təsdiq etmişdi. Lakin 12 gün sonra Azərbaycan Cü mhuriyyəti süquta uğradı. Azə rbaycan SSR isə sovet hökumətinin d iktəsi 

ilə  bu müqavilə ləri tanımaqdan imt ina et məyə məcbur o ldu. 

 

Əd.: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918-1920). Parlament (stenoqrafik hesabatlar), 2  cilddə, c. 2, B., 1998; Nəsibzadə N., 

Azərbaycanın xarici siyasəti (1918-1920), B., 1996. 



 

AZƏRBAYCAN  ĠS TEHLAK  CƏMĠYYƏTLƏRĠ  ĠTTĠFAQI,  A zərittifaq - Azərbaycan Xalq Cü mhuriyyətində 

istehlak  kooperasiyasının  rəhbər  təşkilat  və   təsərrüfat  mərkə zi.  A zərbaycanda  kooperasiya  hərəkatı  neft   mədənləri 

rayonlarında  (Balaxanı,  Bibiheybət) fəhlə  istehlak  kooperativlərinin  təşkili  ilə başlanmışdır.  İlk istehlak cəmiyyəti Bakıda 

(1887), daha sonra is ə Xankəndidə (1899) yaradılmışdır.  1915 ilin may ında Bakın ın 12  istehlak cəmiyyəti (10  mədən-zavod 

və 2 şəhər) birləşərək "Topdansatış Əməliyyatları  Cə miyyəti -  Kooperasiya" adlı istehlak cə miyyətləri  ittifaqını ya ratdıla r. 

Hə min il de kabrın orta larında cə miyyət Ba kı rayonunun 18  istehlak cə miyyətini birləşdirirdi. 1916 ilin dekabrında onların  

sayı 48-ə çatmışdı. 

1917 


ilin iyulunda Tiflis və İrəvan quberniyalarının ittifaqın tərkibinə daxil olması ilə əlaqədar müvəkkillərin növbəti 

yığıncağında ittifaq "Xəzər İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı‖ (idarəsi Bakıda olmaqla) adlandırıldı. 

1918 

ilin  əvvəlində  Azərbaycanda  artıq  287  istehlakı  cəmiyyəti  fəaliyyət  göstərirdi.  Onların  yarıdan  çoxunu, 



təxminən 

56%-ni 


kənd 

istehlak 

cəmiyyətləri, 

32%-ni 


10%-ni 

isə 


mədən-zavod 

cəmiyyətləri 

təşkil 

edirdi. 


Rusiyada baş verən inqilabi sarsıntılar ərzaq böhranı yaratmaqla, istehlak cəmiyyətlərinin dağılmasına səbəb oldu. 

Azərbaycan Xa lq  Cü mhuriyyəti Hö ku mətinin  1918  ilin sentyabrında Ba kıya  köç məsi istehlak cə miyyətlərin in də  

işində dönüş yaratdı, dağılmış təşkilatlar bərpa o lunmağa başladı. Bunların 6-sı mədən-zavod, 5-i kənd, 8-i isə şəhər (Bakı) 

istehlak cə miyyətləri idi. 

1919 

il yanvarın  1-nə ittifaq ın 138574 manat pay kapita lı vard ı. Pay  kap italının a zlığı istehlak kooperasiyasının 



1918 

il  ə rzində  zə if  inkişaf  et məsi  ilə  bağlı  idi.  Buna  Ba xmayaraq,  1919  il  yanvarın  1-nə  dövriyyəsi  41  milyon  500 

min  manat  olmuşdu.  İttifaq,  ilk  növbədə,  özünün  sənaye  fəaliyyətini  genişləndirməyə,  konyunkturadan  asılı  olma - 

yan  möhkəm  iqtisadi  bünövrə  yaratmağa  başladı,  sabun  istehsalını  genişləndirdi,  sürtgü  yağları  istehsalını  təşkil 

etdi, ma karon fabriki, yeni mətbəə, habelə 1919 ildə Qafqazda kı ilk konserv zavodunu və Tənəkə fabrikini də ald ı. 

İttifaq qeyri-istehsal sahəsində də fəaliyyət göstərirdi.  Belə  ki,  1918 ilin sonu - 1919 ilin əvvəlində  musiqi studi-

yası,  orta  təhsil  müəssisəsi,  əhaliyə  ucuz  tibbi  xid mət  göstərən  ambulatoriya  açmışdı.  Nəşriyyat  sahəsində  də  canlanma 

müşahidə  olunurdu.  " Yedineniye"  ("Birlik")  jurnalının  əvəzinə,  əvvəlcə  " Vestnik  p rikaspiyskoy  kooperasii"  ("Xəzəryanı 

kooperasiya  xəbərlə ri"), sonra isə "Trudovaya jizn" ("Zəhmət həyatı") ç ıxmağa başladı.  1919 ildə "Zəh mət həyatı" jurnalı 

(cə mi 5 nömrə) nəşr olundu, Azərbaycan dilində təqvim və kooperasiyaya dair bir neçə kitabça bura xıldı. 

1918  ilin  axırlarından  ittifaq ın  təlimat  şöbəsinin  də  işi  fəallaşdı.  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  ərazisində  ko-

operasiya  cəmiyyətlə rin in  fəa liyyətini  bərpa  et mə k  üçün,  əsasən,  azərbaycanlı  təlimatçılar  işə  cəlb  olundular.  1920  ilin  

fevralında ittifaq növbəti qurultayında yenidən təşkil olunaraq "Azərittifaq" adlandı. 

 

Əd.: Qaravəliyev Ə. M., Azərbaycanda istehlak kooperasiyasının tarixi, B., 1967. 

 

AZƏRBAYCAN  KOMMUNĠS T (BOLġ EVĠKLƏR) PARTĠYAS I  (AK(b)P) - Rusiya Ko mmun ist (bolşeviklər) 

Partiyasının  rəhbərliyi a ltında fəa liyyət göstərən və onun proqram və zifə lərini Şima li A zərbaycanda həyata keçirən  siyasi 

təşkilat. 1920 il fevra lın 11-12-də part iyanın birinc i 


178 

 

 



 

179 

 

təsis  qurultayında  yaradılmış,  19-cu  qurultaydan  (1952,  sentyabr)  sonra  Azərbaycan  Kommunist  Partiyası  adı  altında 



fəaliyyət göstərmiş,  1991  ildə özünü bura xmışdır.  Part iyanın rəhbər ö zəyi uzun  müddət, əsasən, qeyri-a zərbaycanlılardan, 

xüsusən  ermənilərdən,  gürcülərdən  və  ruslardan  ibarət  olmuşdur.  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyətinin  elan  olunması 

ərəfəsində  bolşeviklər  Azərbaycanda  açıq  fəaliyyət  göstərirdilər.  Bakı  Xalq  Ko missarları  Soveti  süquta uğradıqdan sonra 

gizli  fəaliyyətə  keçdilər.  1918  il  noyabrın  a xırlarında  Bakı  bolşeviklər  ko mitəsinin  müvəqqəti  bürosu  yaradıldı.  Büro  

İ.Anaşkin,  İ.Dövlətov,  L.Mirzoyan  və  İ.Çikaryovdan  ibarət  idi.  1919  il  martın  əvvəlindən  bolşevik  partiya  təşkilatının  

fəaliyyətinə A.Mikoyan rəhbərlik et məyə başladı. 1919 ilin ma rtında RK(b)P Qa fqaz Ölkə Ko mitəsinin Ba kı Bürosu seçildi. 

Bolşeviklər A zərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti  Höku mətini kütlələr  içərisində nüfuzdan salmaq və devirmək üçün "Müstəqil 

Sovet Azərbaycanı" şüarını irəli sürdülər. Məqsədlərinə çat maq üçün Azərbaycandakı bütün kommun ist təşkilat larını vahid  

Azərbaycan  Ko mmun ist  Partiyasında  birləşdirmək  qərarına  gə ldilər.  Bu  məsələ  1919  ilin  may ında  Bakı  partiya  kon-

fransında  mü zakirə  edildi.  Məsələ  ətrafında  fikir  ayrılığı  yarandı.  Bir  qrup  yalnız  azərbaycanlı  ko mmunistlərdən  ibarət 

partiya  yaradılmasını  təklif  edirdi.  İkinci  qrup  RK(b)P  Bakı  təşkilatın ın  yeni  yaradılacaq  Azərbaycan  Ko mmunist 

Partiyasının  tərkibinə  daxil  olun mamasını  təklif  edirdi.  RK(b )P  Qafqaz  Ölkə  Ko mitəsinin  bir  ço x  ü zvləri  Cənubi  Qafqaz 

respublikalarında  milli  ko mmunist  partiyaları  yaradılmasınınn  əleyhinə  idilər.  Bolşeviklərin  başqa  bir  qrupu  isə 

Azərbaycanda  beynəlmiləl  prinsip  üzrə  ko mmunist  partiyası  yaradılmasını  tə klif  edir  və  ölkədə  fəaliyyət  göstərən  bütün 

millət lərdən  olan  ko mmunistlərin  bu  partiyada  birləşdirilməsində  israr  edird ilə r.  Be ləliklə ,  ü mu mbakı  partiya  konfransı 

beynəlmilə l  prinsip  ü zrə   AK(b)P  yaradılmasına  ra zılıq  verd i.  1919  il  may ın  sonlarında  Ba kıda   RK(b)P  Qa fqaz  Ölkə  

Ko mitəsinin  p lenu mu  oldu.  Plenu mda  A zərbaycan  Ko mmunist  Partiyasının  yaradılması  məsələsi  müza kirə  edild i.  Hə min  

məsələdə fikir ayrılığ ını aradan qaldırmaq mü mkün olmadığından məsələnin həlli RK (b)P MK-sına keçirildi. 

1919


 

ilin dekabrında RK(b)P MK-n ın Siyasi Bürosu Azərbaycan Ko mmunist Partiyasının yaradılması barədə qərar 

qəbul etdi və Qafqa z Ölkə  Ko mitəsinə təklif etdi ki, Gürcüstanda və Ermənistanda da bu cür ko mmun ist partiyaları yaratsın 

və  həmin  part iyala rın   Qa fqaz  Ölkə   partiya  ko mitəsinin  rəhbərliyi  alt ında  ü mu mqafqaz  miqyasında  vahid  təşkilatda 

birləşməsinə  ica zə  versin.  1919  il  noyabrın    10-da  RK(b)P  Ba kı  Ko mitəsinin  bürosu  ümuma zərbaycan  partiya  konfransı 

çağırılması  haqqında  qərar  çıxardı  və  həmin  konfransın  çağırılmasına  dair  təlimatı  təsdiq  etdi.  Lakin  məsələnin  qəti  həlli 

RK(b)P  Ba kı  Ko mitəsi, bolşevik "Hü mmət" və "Ədalət" təşkilatlarının  rəyasət heyətlərinin birgə ic lasına keç irildi.  RK(b )P 

Qafqaz  Ölkə  Ko mitəsi  və  Bakı  Ko mitəsinin  rəhbərliy i  ilə  işləyən  bu  təşkilatların  1920  il  fevralın  8-də  keçirilən  birgə 

iclasında  partiya  konfransı  əvəzinə,  fevral  ay ında  Azərbaycan  ko mmun istlərin in  qurultayının  çağ ırılması  haqqında  qərar 

qəbul edildi. 

1920

 

il fevralın 11-12-də Bakıda Fəhlə klubu binasında gizli şəraitdə Azərbaycan ko mmunist təşkilatlarının 1-ci 



 

180 

 

qurultayı  oldu.  Quru ltayda  120-ə  yaxın  nü mayəndə  iştirak 



edirdi.  Quru ltay  43  nəfə rdən  ibarət  Mərkə zi  Ko mitə  (MK) 

seçdi.  MK-nın  birinci  plenu munda  Mirzə  Davud  Hüseynov 

MK  Rəyasət  Heyətinin  sədri  seçildi.  Qurultay  fevralın  12-də 

təşkilati  məsələni  mü za kirə  etdi  və  bütün  kommun ist  təşki-

latlarını  "Azərbaycan  Ko mmunist  (bolşevikler)  Partiyası"  adı 

ilə   birləşdirmək  haqqında  qərar  qəbul  etdi.  Qərara   alındı  ki 

"Azərbaycan Kommunist Part iyası Qafqaz ölkə  təşkilatının  bir 

hissəsi  elan  olunsun  və  o,  Qafqaz  Ölkə   Ko mitəsini  ö zünün 

rəhbər  orqanı  hesab  etsin".  Belə liklə,  Azə rbaycan  Xalq 

Cü mhuriyyətinə  qarşı  ölkə  daxilində  pozuculuq  işi  aparan  və 

xarici  hərbi  müda xilədən  ötrü  əlverişli  şərait  hazırlayan 

ideoloji struktur yaradıldı. 

AK(b)P-nın  1-c i  qurultayı  A zərbaycan  partiya  təşki-

latını  silahlı  üsyan  hazırlamağa  istiqamətləndirdi,  mövcud 

Höku məti  yıxmağ ı,  "fəhlə  və  kəndli  diktaturası"  qurmağı 

başlıca  vəzifə  olaraq  irəli  sürdü:  "Azərbaycan  Kommunist 




Yüklə 19,75 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   80




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin