AZƏrba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu


Neft  və  baĢqa  sənaye  sahələrinin  bərpası



Yüklə 5,7 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/37
tarix03.02.2017
ölçüsü5,7 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   37

Neft  və  baĢqa  sənaye  sahələrinin  bərpası.  YĠS  sənaye  və  nəqliyyatı 

dirçəltmək iĢinin güclənməsini təmin etdi. Ən vacib təsərrüfat vəzifələrindən biri ilk 

növbədə neft sənayesini bərpa etmək idi. 1921-ci il  iyunun 15-də RSFSR Əmək və 

Müdafiə  ġurası  neft  sənayesi  haqqında  geniĢ  qərar  qəbul  etdi.  Qərarda  neft 

sənayesinin ölkənin yanacaq bazasının əsas sahəsi olduğunu nəzərə alaraq, təchizatla 

məĢğul  olan  bütün  təĢkilatlara  BaĢ  Neft  idarəsinin  avadanlıq  və  pula  olan 

ehtiyacının  təmin  edilməsi  iĢi  tapĢırılırdı.  Neft  sənayesi  fəhlələri  və  qulluqçuları 

üçün 62,5 min dəst paltar, 50 min cüt çəkmə və baĢqa zəruri mallar buraxıldı, geniĢ 

tələbat mallarının natura fondu xeyli gücləndirildi. 

1921-c i  il  sentyabrın  30-da  RSFSR  Əmə k  və  Müdafıə  ġurası

 

Azərbaycan  neft  sənayesini  bərpa  etmək  ü zrə  xüsusi  tədbirləri  təsdiq  etdi, 



oktyabrın  19-da  isə  BaĢ  Yanacaq  Ġdarəsinə  Azərbaycan  neft  sənayesinin 

ehtiyacları  üçün  əlavə  500  min  qızıl  manat  buraxmaq  qərara  alındı

108

.  Müttəfiq 



respublikalar  da  A zərbaycan  neft  sənayesini  avadanlıq  və  texn iki  materiallarla 

təmin  edirdi.  Məsələn,  Sormovodan  Bakıya  fırlan ma  qazıma  dəzgahları, 

Petroqraddan  qazıma  alətləri,  Taqanroqdan  dəmir  gətirilməsi  artdı.  A zərbaycan 

neft  sənayesinin  təchiz  edilməsində  Ukraynanın  ağır  sənayesi  xüsusi  rol 

oynayırdı.  Nikopol-Mariupol  metallurgiya  zavodu  yalnız  neft  sənayesi  üçün 

jelonka  dəmiri  və  borular  hazırlayırdı.  Xarkov  elektrik  texn ikası  zavodu  neft 

sənayesinin  elektrikləĢ məsinə  kö mək  ed irdi,  Odessa  maĢınqayırma  zavodları 

dərinlik nasosları və onlara lazım o lan alətlər istehsal edird i

109



95 

 

1921-c i  ilin  payızından  Sovet  Rusiyasından  Bakıya  ərzaq  gətirilməsi 



artdı. 1921-ci il sentyabrın 9-da RSFSR hökuməti Azərbaycana təcili olaraq 600 

min pud buğda göndərilməsi barədə sərəncam verdi

110



Beləliklə,  Bakıya  avadanlıq  və  ərzaq  mallarının  gətirilməsi  istehsalatı 



möhkəmləndirmək,  fəhlələrin  maddi-məiĢət  vəziyyətini  yaxĢılaĢdırmaq  üçün 

Ģərait  yaradır,  neft  uğrunda  mübarizə  getdikcə  geniĢ  miqyas  alırdı.    ġəhərin  

müəssisələrində  qabaqcıl  fəhlələr  nü munəvi  zərbəçi  əmək  qrupları  yarad ırdılar. 

1921-c i  ildə  Bakıda  kütləv i  iməciliklə r  geniĢ ləndi.  Hə min  ilin  birinci  yarısında 

Bakıda  379  min  nəfərin  iĢtirak  etdiy i  iki  yüzdən  ço x  iməcilik  keçirilmiĢdi.  Bu  

iməciliklər  zamanı  400  min  pud  neft  çıxarılmıĢdı'".  Ġməciliyin  yeni  forması  - 

"Avral həftəsi" adlanan iməciliklər bəzən bir neçə gün davam edirdi.  Neftayırma 

zavodlarının  təmirində  əmək  rəĢadəti  göstərmiĢ  132  nəfərə  "Əmək  qəhrəmanı"  

fəxri adı verild i" . Lakin Mərkəzin hakim Ģovinist siyasəti neft sənayesinin bərpa 

olunmasında  təxribat  xarakterli  nəticələrə  səbəb  olurdu.  1921 -ci  ilin  əvvəlində 

neft  sənayesində  iĢləmək  üçün  neft  ko mitəsinin  Moskvadan  göndərdiyi 

rəhbərliy in  təĢəbbüsü  ilə  general  Vrangelin  7,5  min  keçmiĢ  əsgəri  Ġstanbuldan 

Bakıya  gətirild i.  Onların  sırasında  mü xtəlif  ünsürlər,  gizli  əksinqilabçılar 

ağqvardiyaçı  zabitlər  də  var  idi.  Zaqafqaziya  eserləri  və  müsəlman  qrupları  ilə 

əlaqəsi olan polkovnik  Qaydukovun  baĢçılığ ı  ilə   1921-ci  ilin  aprelində  on lar 

Ra manada terror akt ları keç irməyə baĢladıla r.  Gizli eser təĢkilatı isə 1922-c i  ildə  

Bakın ın neft sənayesi müəssisələrində yanğınlar törətdi.  1922-ci il aprelin 10-da 

bir  gün  ərzində  Ramana,  Suraxan ı  və  Balaxanı  mədənlərində  tə xribatçılar  üç 

yanğın törətmiĢdilər.  Balaxan ı və  Ramana yanğınlarını fəhlə dəstələri ço x çətin, 

sərt xəzrin in tüğyan etdiyi mürəkkəb vəziyyətdə əzmkarlıq la tez söndürdülər 

113



Ən  qorxulu  yanğın  Suraxanıda,  gündə  160  min  pud  neft  v erən beĢinci 



mədəndə  olmuĢdu  və  onun  alovları  güclü  əsən  küləklə  bütün  neft  mədəni 

rayonuna  tamamilə  sıradan  çıxmaq  təhlükəsi  yaratmıĢdı.  Bu  yanğın 

mühəndislərdən  F.Rüstəmbəyov,  Ġ.S.Sorokin  və  Kusminskinin  baĢçılıq  etdiyi 

fəhlə dəstələrin in səyi nəticəsində aprelin 11-də səhərə yaxın  ləğv edilmiĢdi 

114



Ümu mittifaq  M ĠK  1922-ci  ilin  avqustunda  yanğınla  mübarizədə  fədakarlıq  



göstərmiĢ Bakı fəhlələrin i Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif etdi 

115


Bakı  fəhlələrinin  fədakar  əməyi  sayəsində  artıq  1923-cü  ilin  martında 

istismarda  olan  neft  quyularının  sayı  1510-a  çatdırıld ı 

116


.  1923/ 24-cü  ildə 

1920/21-c i  ildəki  2,1  milyon  tona qarĢı  4,1  milyon  ton  neft  çıxarıldı.  La kin  bu, 

1913-cü  ildə ç ıxa rılmıĢ neftin yaln ız  56,1 fa izi id i. A zərbaycan neft sənayesinin 

bərpasının  birinci  mərhələsi  ərzində  -  1921-1923-cü  illərdə  istehsalın  əvvəlki 

səviyyəsi bərpa olunmadı, ancaq neft çıxarılmasın ın artırılmasına doğru addımlar 

atıldı.  Belə  ki,  az  da  olsa valyuta qazanmaq  üçün  neftin  ixrac  edilməsinə  Ģərait 

yaranırdı.  1921/22-c i  ə mə liyyat  ilində  xaricə  ixrac  o lun muĢ  neft  məhsulla rı 


96 

 

6,200 min  pud idisə, 1924-cü ilin birinci yarısında 13364 min pud oldu. 1923/24-



cü  ildə  Batum  vasitəsilə  ixrac  o lunan  neft  1913-cü  il  səviyyəsinin  81  faizini 

təĢkil edirdi. 

Azərbaycanın  neft  sənayesində  və  baĢqa  regionlarda  əmələ  gəlmiĢ  

canlanma  Qə rbin  neft  inhisarçılarının  ona  yol  tapmaq  istəklərin i  qızıĢdırd ı. 

Xarici  kapitalistlər  SSRĠ-dən  çar  Rusiyasının  borclarını  tələb  etməklə  yanaĢı, 

Azərbaycan  neft  mədənlərin in  keçmiĢ 

 

neft  firma larına  qaytarılmasını  da  



istəyirdilər.  Bu,  1922-ci  ildə  Genuyada  keçirilmiĢ  beynəlxalq  konfransda  da 

özünü göstərdi. 

N.Nərimanov  Azərbaycan  SSR-in  nümayəndəsi  kimi  sovet nümayəndə 

heyətinin tərkib inə daxil ed ilmiĢdi.  Genuya konfransına getmək ərəfəsində Bakı 

Soveti  1922-c i  il  fevralın  14-də  ona  öz  tapĢırığın ı  verdi:  "Genuya  konfransında 

beynolxalq  burjuaziyanın  Sovet  respublikalarının  zəh mətkeĢ  kütlələrini  iqtisadi 

əsarət altına

 

almaq  və qarət etmək məqsədilə təzyiq  etməyə cəhd göstərəcəklərini 



nəzərə  alaraq,  Bakı  Soveti  sənə  tapĢırır  ki,  imperialist  dövlətlərin  birləĢ miĢ 

cəbhəsinə qarĢı, birləĢ miĢ Sovet nümayəndəliyinin Ģəxsində zəh mətkeĢ kütlələrə 

və  fəhlə-kəndli  Qızıl  ordusuna  arxalanan  birləĢ miĢ  ölkələrin  Sovct  Ġttifaqını 

qoyasan"


118

Bakı  Soveti  eyni  zamanda  N.Nərimanova  imperialist  müdaxiləsi  və 



vətəndaĢ müharibəsi dövründə Azərbaycanda yaratdıqları ço x böyük dağ ıntıları 

beynəlxalq burjuaziyanın yadına salmağı, vurulmuĢ ziyanın əvəzin i tələ b etməyi 

də tapĢırdı. 

Genuya  konfransında,  həqiqətən,  Qərb  dövlətlərinin  nümay əndələri 

sovet ölkəsinə milliləĢdirilmiĢ  müəssisələri  xarici kapitalistlərə qaytarmaq və çar 

borcların ı  ödəmək  tələbini  irə li  sürdülər,  lakin  sovet  nüınayəndəliyinin  

müqaviməti  ilə  rastlaĢdılar.  Sovet  nümayəndəliyi  1922-ci  il  mayın  əvvəllərində 

konfrans  iĢtirakçıları  arasında  "Rusiyanın  müdaxilə  və  b lokadaya  məsul  olan  

dövlətlərə  iddiaları"  adlanan  sənəd yaymıĢdı.  Orada  göstərilird i  ki,  A zərbaycan 

neft  sənayesinə  71  milyard  548  milyon  manatlıq  ziyan  dəymiĢdir 

119



N.Nərimanov  sovet  nümayəndəliyin in  üzvü  kimi  konfransda  Azərbaycanın, 



bütün sovet respublikalarının mənafey ini müdaf iə etdi. 

N.Nərimanovun  1922-ci  il  iyunun  1-də  Bakı  Sovetinin  iclasında 

Genuya 

konfransının  nəticələri  haqqında  məruzəsindən  sonra  sovet 



nümayəndəliyin in fəaliyyətinin  bəyənilməsi, eyni zamanda N.Nərimanovun Bakı 

fəhlələrin in  tapĢırığın ı  yüksək  səviyyədə yerinə  yetirməsi  barədə  qəbul  edilmiĢ 

qətnamədə  deyilirdi:  "Sovet  nümayəndəliyi  Genuya  konfransında  əsil  ü mu mi 

sülh və ümumi tərk-silahın zəru riliyinə aid özünün təklifi  ilə çıxıĢ edərək, Sovet 

Federasiyasının  və  dost  sovet  respublikaların ın,  o  cümlədən  bizim  ASSR-in  

fəhlə-kəndli kütlələrin in arzula rın ı tamamilə ifadə etmiĢdir"

120



97 

 

Yeni  iqtisadi  siyasətə  keçiddən  sonra  aparılmıĢ  yenidənqurma  iĢləri 



nəticəsində  neft  sənayesində  əsaslı  dönüĢ  yarandı.  1921-ci  ilin  sentyabr 

ayından  etibarən Azərbaycanın  neft  komitəsi  (Azneftko m)  təsərrüfat  hesabına 

keçirilən  müstəqil  Azərneft  trestinə  çevrildi.  Bu  dəyiĢiklik  neft  sənayesinin 

təĢkilat-təsərrüfat cəhətdən möhkəmlən məsinə, onun maddi-texn iki təchizatının  

yaxĢılaĢınasına  kö mək  edirdi.  Azərneftə  xarici  ticarət,  neftin   və  ağ  neftin  

xaricdə  adanlığa  mübadilə  edilməsi  məsələlərində  müəyyən  müstəqillik 

verilmiĢdi. 

1920-c i  ildə  Ba kı  rayonunda  geoloji-kəĢfiyyat  bürosu  yaradılması 

sayəsində  AbĢeronda  yeni  neft  yataqları  axtarıĢları  baĢlandı.  1922-ci  ildə 

Balaxanı-Sabunçu  rayonunda  Kirməki  və  Kirməkialtı  lay larda  zəngin  neft 

yataqları  aĢkara  çıxarıldı.  Geolo ji-kəĢfiyyat  iĢlərinə  görkəmli  alimlər 

D.V.Qolubyatnikov və Ġ.M.Qubkin rəhbərlik edirdilər. 

1922-c i  ildə    Bibiheybət  rayonunda yeni  mədən  yaradılmağa  baĢlandı. 

Bu  iĢə  artıq  o  zaman  görmək  qabiliyyətini  itirmiĢ  çox  təcrübəli  mütə xəssis 

P.N.Pototski cəlb edilmiĢdi.  Ba kı neftç ilə ri dünyada ilk dəfə bu xtanı qurutmaqla  

dəniz neft yatağını fəth etdilər. 

Neft sənayesinin bərpa etdirilməsindəki  müvəffəqiyyətlərə görə 1922-ci 

ilin  dekabr  ayında  Zaqafqaziyanın  I  Sovetlər  qurultayı  Bakı  fəhlələrini  Qırmızı 

Bayraq ordeni ilə təltif etməy i qərara ald ı. 

Yeni  iqtisadi  siyasətin  ilk  ilində  neft  hasilatının  a rtımı  ço x  da  yüks ək 

olmadı, lakin istehsalın tənəzzülü dayandırıldı və dirçəliĢ baĢladı. 

Neft  sənayesi  ilə  yanaĢı,  baĢqa  sahələrdə  də  canlanma  hiss  olunurdu. 

Yeni  iqtisadi  siyasətə  keçdikdən  sonra  Xalq  Təsərrüfatı  ġurasında  köklü 

dəyiĢikliklər  baĢ  verdi.  Xalq  Təsərrüfatı  ġurasının  tabeliyində  olan  müəssisələr 

təsərrüfat  hesabına  keçdilər.  Eyni  zamanda  müəssisələrin  ayrı-ayrı  sahələr  üzrə 

trestləĢdirilməsi  baĢlandı.  "Azəripək",  "Azərto xucu",  "Azərtütün",  "Azərduz", 

"Azoruntrest"  və  digər  təsərrüfat  hesablı  iri  b irliklər  yarad ıld ı.  Respublikan ın 

iqtisadi  həyatını  planlı  Ģəkildə  tənzimləmək  üçün  Dövlət  Plan  Ko mitəsi  və  Ali 

Ġqtisadi  ġura  kimi  səlahiyyətli  orqanlar  yaradıldı.  Xalq  təsərrüfatını  və  ilk 

növbədə sənaye müəssisələrin in  maliyyələĢdirilməsin i yaxĢılaĢdırmaq  məqsədilə 

1921-c i il oktyabrın 16-da A zərbaycan Dövlət Bankı təsis edildi. 

Lenin ad ına (keçmiĢdə H. Z. Tağ ıyevin) to xuculuq fabrikin in vəziyy əti 

təsərrüfat  hesabına  keçməklə  yaxĢılaĢdı.  1921-ci  ilin  dekabrında  parça  istehsalı 

üç  ay  əvvəlki  12  mindən  24  min  arĢına  çatdı.  Əgər  1921-ci  ilin  sentyabrında 

fabrikdə 258 to xucu dəzgahı var  idisə, 1924-ci ilin birinci yarısında onların sayı 

758-ə ,  həmin  də  Azərbaycanda  pambıq  parça  istehsalı  isə  müharibədən  əvvəlki 

səviyyəyə  çatmıĢdı.  1923/24-cü  ildə  5,3  min  metr  pambıq  parça  istehsal 

olunmuĢdu

121



98 

 

YĠS-in həyata keçirilməsi prosesində baramaaç ma və pambiq təmizlə mə  



müəssisələrinin  fəaliyyəti  canlandı.  1918-ci  ildən  dayandırılmıĢ  Naxçıvan  duz 

mədəni 1921-ci ilin yazından yenidən iĢə

 

baĢladı


122

. 1922-c i  ilin sonu - 1923-cü  

ilin əvvəllərində Nu xada dövlət baramaaçma fab rikləri iĢə düĢdü

123


. 1923-cü ildə  

ġərur rayonunda və Ucar stansiyasında pambıqtəmizləmə  zavodlarının fəaliyyəti 

bərpa olundu

124


Tikinti  materialları  sənayesinin,  o  cümlədən  Tovuz  sement  zavodunun 

bərpasına  baĢlanıldı.  Zavodun  fəhlələri  1921-ci  ilin  yayında  əlavə  ərzaq  əldə 

etmək  üçün  tarla  iĢlərindən  imtina  edib,  gündə  12  saat  iĢləməklə  zavodun 

təmirini  tezliklə  baĢa  çatdırmaq  məqsədilə  ixtisaslı  fəhlələrdən  zərbə  qrupu 

yaratdılar

125

  və  1922-c i  ilin  aprelində  zavod  istismara  verild i



126

.  Çiragid zor 

kükürd  kolçedanı  mədənində  də  bərpa  iĢləri  görüldü.  Zəylik  zəy  zavodu, 

Ləkidəki  yağ  zavodu  iĢə  baĢladı.  1922-ci  ilin  əvvəlində  Nuxada  üç  dövlət 

baramaaçma fabriki iĢə düĢdü

127


Balıq  sənayesinin  dirçəldilməsin i  sürətləndirmək  üçün  111  kiçik  balıq  

vətəgəsi  icarəyə  verildi,  dövlətin  bilavasitə  ixtiyarında  isə  cəmi  11  ən  iri  balıq 

vətəgəsi  qalmıĢdı

128

:  Balıqçılıq  avadanlığı  almaq  üçün  xaricə  nü mayəndə 



göndərildi.  Balıq  ko mitəsi  Xalq  Ərzaq  Ko missarlığın ın  yanında  xüsusi  idarəyə 

çevrild i  və  təsərrüfat  hesabına  keçdi.  1922-ci  ildə  balıq  tutmaq  planı 

artıqlamasilə  yerinə  yetirildi,  balıq  sənayesi  gəlir  gətirməyə  baĢladı.  Balıq 

vətəgələri fəhlələrinin hər b irinin  məhsuldarlığı  1924-cü  ildə 1923-cü  ildəki  173 

puddan 230 puda çatdı

129




Kənd  təsərrüfatının  dirçəlməsi.  Müharibələr,  Ermənistanla  sərhəd 

rayonlarında  ermən i  hərbi  qüvvələrilə  toqquĢmalar  nəticəsində  Azərbaycanın 

yüzlərlə kəndi xarabaya çevrilmiĢ, minlərlə sakini qaçqın olmuĢ və ağır sınaqlara 

məruz  qalmıĢ,  kənd  təsərrüfatı  tənəzzülə  uğramıĢdı.  Hərb i  ə məliyyatlar 

nəticəsində  və  eləcə  də  sovet  hakimiyyətinin  kəndlilərin  mənafeyinə  uyğun 

olmayan bir sıra tədbirləri - ərzaq sapalağının, at-araba  mükəlləfiyyətinin tətbiqi 

1920-c i  ildə  iĢ  heyvanlarının  a za lmasına,  ə kin  sahələrinin  35  fa iz  ixt isara 

düĢməsinə səbəb olmuĢdu 

130



Kənd təsərrüfatı istehsalındakı tənəzzü lü dayandırmadan Ģəhər əhalisini 



çörək  və  baĢqa  yeyinti  məhsulları  ilə,  sənayeni  isə  xammal,  yanacaq  və  iĢçi 

qüvvəsi ilə təmin etmək  mü mkün olmayacaqdı.  Buna görə də kənd t əsərrüfatını 

təcili bərpa etmə k lazım idi. 

Yo xsu l  və  a ztavanlı  kəndli  ailələ rinin  ə ksəriyyətinin  torpaqla,  kənd  

təsərrüfatı  alətləri  və  iĢ  heyvanı  ilə  təmin  olun ması,  suvarma  sisteminin  bərpa 

edilməsi  kənd  təsərrüfatının  dirçəlməsin in  əsas  məsələsi  idi.  Ta xılçılığı  bərpa 

etmək  vəzifəsi  birinci  növbədə  dururdu.  Məhz  buna görə  də  1921-ci  ildə  payız 


99 

 

əkin  kampan iyası  zamanı  nəzərdə  tutulan  47,4  min  desyatin  əvəzinə  550  min  



desyatin sahədə taxıl səpini aparıldı

131


Dövlət tərəfindən 1921-ci ildə kəndlilərə borc o laraq (puldan əlavə)  47 

min 601 pud payızlıq, 1922-ci ildə isə 58 min 400 pud yazlıq to xu m buraxıldı

132


Azərbaycan  Kommunist  partiyasının  IV  qurultayı  (fevral  1922-ci  il) 

kənd  təsərrüfatını  müharibədən  əvvəlki  səviyyəyə  çatdırmağı  birinci  dərəcəli 

vəzifə  kimi  irəli  sürdü.  Pambıqçılığın  in kiĢafına,  köhnə  suvarma  arxla rın ın 

bərpasına,  Muğan,  Mil  və  ġirvan  düzənliklərində  yenilərinin  inĢasına  böyük 

əhəmiyyət  verilirdi.  Pamb ıqçı  kəndlilərdən  toplanan  vergiləri  azaltmaq,  onlara 

səpin üçün borc toxu m vermək lazım id i

133


Azərbaycan  SSR  Xalq  Ko missarları  Sovetinin  s ədri  Q.M.Musabəyov 

respublika  höku mətin in  fəaliyyəti  haqqında  Ġkinci  Ümu mazərbaycan  Sovetlər 

qurultayındakı  (28  aprel  1922-ci  il)  məruzəsində  qeyd  etmiĢdi:  "ġəhər 

sənayemizin böyük əhəmiyyətinə baxmayaraq, belə b ir  faktı  inkar etmək olmaz 

ki, Azərbaycan əkinçilik ölkəsidir və bizim  kənd təsərrüfatımıza qayğı ön planda 

olmalıdır"

134


Azərbaycan hökuməti  1922-1923-cü  illərdə kənd təsərrüfatın ın in kiĢafı 

istiqamətində  vacib  qərarlar  qəbul  etdi

135


.  Bu  tədbirlərin  həyata  keçirilməsi, 

torpaq  məsələsinin  həllində  irəliləyiĢ  və  dövlətin  kö məyi  tədricən  öz  bəhrəsini 

verird i.  Kənd təsərrüfatı dirçəliĢ yoluna düĢürdü. 1922-ci  ildə payızlıq taxıl ü zrə 

dövlət  planı  125  faiz  yerinə  yetirildi.  Həmin  il  buğda  əkini  sahəsi  320  min  

desyatino  çatdı.  Ümu miyyətlə,  1922-c i  ildə  taxıl  əkini  sahəsi  1914-cü  ildəkinin  

96 faizi qədər id i

137



Azərbaycanın  kənd  təsərrüfatında  ən  mühüm  sahələrdən  biri 



Pambıqçılıq  id i.  Pamb ıqçılığın  səviyyəsi  xey li  aĢağı  düĢmüĢ  və  demək  olar  ki, 

tam məhvolma həddinə çatmıĢdı. 

Bütün sovet  ölkəsi  üçün də  pambıqçılığın  in kiĢafı  prinsipial  əhəmiyyət 

kəsb  edirdi.  Təsadüfi  deyild i  ki,  Mərkəzi  hakimiyyət  Azərbaycanı  bu  qiy mətli, 

ancaq on ağır zəh mət tələb edən bitkinin  istehsal bazalarından birinə çev irməyə 

çalıĢırdı. 

1920-c i  il  noyabrın  2-də  RSFSR  Xalq  Ko missarları  ġurası  V.Ġ.Len inin  

imzası  ilə Türküstan və Azərbaycanda pambıqçılığ ı bərpa etmək haqqında qərar 

qəbul  etdi.  RSFSR  Xalq  Torpaq

 

Komissarlığına  pamb ıqçılıqla  məĢğul  olan 



sovxoz  və  kolxo zlarda  pa mbıq  əkininə  üsrün  yer  verilməsi,  köhnə  təcrübə 

tarlaların ı, seleksiya stansiyaların ı bərpa etmək və yenilərin i əldə etmək  mühü m 

vəzifə  olaraq  tapĢırıld ı.  Pambıq  əkin i  ilə  məĢğul  olan  kollektiv  və

 

fərdi 



təsərrüfatlara  torpaq  və  sudan  istifadədə  imtiyazlar  verild i,  Müvafıq  

ko missarlıqlara  və  idarələrə  tapĢırıldı  ki,  pambıq  əkin i  ilə  məĢğul  olan 

təsərrüfatları  kənd  təsərrüfatı  alətləri  və  gübrə  ilə  ilk  növbədə  təmin  etsin, 


100 

 

suvarma qurğularını qaydaya salsın. Pamb ıqçı  mütəxəssisləri səfərbər edərək Ali 



Xalq Təsərrüfatı ġu rasının və Xalq Torpaq Komissarlığ ının sərəncamına vermək 

qərara  alındı.  AXTġ,  Türkmən istan  və  Azərbaycan  Xalq  Təsərrüfatı  ġuraları 

müqavilələr əsasında təhvil verilmiĢ xam pamb ıqla mal mübadiləsi aparıb  əhalini 

zəruri Ģeylərlə təmin etməli id ilər

138



Pambıqçılığın  inkiĢafı üçün əlveriĢli Ģərait yaratmaq  məqsədilə pambıq  



inhisarı  ləğv  olundu.  Pamb ıq  ticarəti  azad  elan  edild i,  pamb ıqçılara  vergi 

güzəĢtləri verildi. 

Pambıqçılığa və pambığın emalına rəhbərlik bir təĢkilatda  - Respublika 

Xalq 


Torpaq 

Ko miss arlığ ı 

nəzdində 

Pambıq 


Sənayesi 

Ġdarəsində 

cəmləĢdirild i

139


Pambıqçılara  kö mək  məqsədilə  1921-ci  ilin  əvvəlində  qəzalara  150 

çiyidsəpən  maĢın  göndərildi.  1921-ci  ildə  RSFSR  höku məti  Azərbaycan 

pambıqçılarına 20 min pud çiyid göndərdi

140



Pambıqçılığın  bərpasını  baĢa  çatdırmaqdan  ötrü  pambıqçı  kəndlilərin  



maddi  maraqlarına  xüsusi  diqqət  yetirildi.  Dövlətə  təhvil  verilmiĢ  hər  pud 

pambığ ın  müqabilində  puldan  baĢqa  iki  arĢın  bez,  hər  desyatin  sahədən 

toplanmıĢ  pamb ığa  görə  2  girvənkə  çay,  iki  stəkan,  4  çıraq  ĢüĢəsi

141


,  həmçinin  

qənd,  duz,  parça,  sabun,  ağ  neft  və  s.  verilir,  məiĢətdə  iĢlədilən  mallar 

pambıqçılara 25 faiz ucuz q iy mətə satılırd ı. 

1922-c i  ildə  pa mbıqç ı  kəndlilər  ərzaq  vergisindən  azad  olundular  və  

onlar daha bir ço x baĢqa güzəĢtlər ald ılar.  Bu tədbirlər nəticəsində 1923-cü  ildə 

pambıqçılıqda  irəliləyiĢ  baĢ  verdi  -  21  min  desyatin  sahədə  pambıq  əkildi 

142



Pambıq  istehsalında  dirçəliĢ  pamb ıqçılığ ı  müharibədən  qabaqkı  səviyyəyə 



çatdırmağı  və  onun  yeni  inkiĢafına  nail  olmağ ı  ü mu mdövlət  vəzifəsi  kimi 

qoymağa əsas verdi. Azərbaycanın itt ifaqın  mühü m pa mbıq ba zasına çevrilməsi 

məsələsi  əslində  pambıqçı  kəndlilərin  əməy inin  istismarının   dərin ləĢməsi 

zəminində həll o lunurdu. Pamb ıq  mühüm gəlir  mənbəyi idi, lakin onu becərmək 

və məhsulunu toplamaq ağır, gərg in fiziki zəh mət tələb edird i. Zəruri aqrotexn iki 

maĢın ların və suvarma  mexanizmin in olmad ığı b ir Ģəraitdə iĢlə mək A zərbaycan 

kəndlilərinin  sağla mlığına,  millət in  genefonduna  böyük  ziyan  gətirird i. 

Azərbaycan  xalqı  Mərkəzin  "beynəlmiləlçilik  vəzifələri

  Ģüarı  a ltında  ağır 



sınaqlara düçar olurdu. 

Azərbaycan  kənd  təsərrüfatının  mühüm  ənənəvi  sahələrindən  biri  də 

maldarlıq  idi.  Maldarlıq  da  xarici  müdaxilə,  vətəndaĢ  müharibəsi,  xüsusən 

millətlərarası  toqquĢmalardan  xeyli  ziyan  çəkmiĢdi.  1921-ci  ildə  1913-cü  ilə 

nisbətən  iribuynuzlu  heyvanların  sayı  iki  dəfə  xırdabuynuzlu  heyvanların  sayı 

46,4  faiz,  donuzlar  63,2  faiz,  dəvələr  45,8  faiz,  atlar  və  qatırlar  40  faiz 

azalmıĢdı

143




101 

 

Ġri  sahibkar  maldarların  dövlət  tədbirlərinə  müqavimət  göstərməsi 



heyvandarlıq  təsərrüfatının  bərpasına  mane  olurdu.  On ların  ço xu  sovet 

hakimiyyətinin  qanunlarına  tabe  olmayaraq,  öz  mal-qaraların ı  xarici  Ölkələrə 

keçirməyə  çalıĢırdılar,  kontrabandaçıların  kö məy i  ilə  sərhəd  yaxınlığında 

yaĢayan  kəndlilərin  mal-qarasın ı  sərhədin  o  biri  tərəfinə  qovurdular

144

.  Onu  da 



qeyd etmək lazımd ır ki. A zərbaycanda yerləĢdirilmiĢ Qızıl ordu hissələrini ət və 

ət  məhsulları  ilə  təmin  etmək  də  Azərbaycan  heyvandarlığ ına  böyük  ziyan 

vururdu. Bu məqsədlə kəndli  mal-qarasının, atların ın tez-tez  müsadirə olun ması 

da respublikada maldarlığın vəziyyətinə ço x mənfı təsir göstərird i. 

YĠS-ə  keçid  Azərbaycanda  maldarlığ ın  dirçəlməsi  və  inkiĢafı  üçün 

qismən  əlveriĢli  Ģərait  yaratdı.  Maddi  maraq  prinsipinin  tətbiqi  möhkəm  yem 

bazasının  yaran masında  da  müsbət  rol  oynadı.  RSFSR-dən  fərq li  olaraq, 

Azərbaycanda  xırdabuynuzlu  heyvanlar  və  ev  quĢları  üçün  vergi  alın mırdı. 

Bundan  əlavə,  beĢ  baĢa  qədər  iribuynuzlu  və  on  baĢa  qədər  xırdabuynuzlu 

heyvanları olan kəndlilər vergidən azad id ilər

145



Höku mət  1923-cü  ildə yarad ılmıĢ A zərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı 



Bankı  vasitəsilə  kiçik  kəndli  təsərrüfatlarına  maliyyə  yardımı  edirdi.  Bu  bankın 

köməyi  ilə  qəzalarda  kənd  təsərrüfat,  krediti  cəmiyyətləri  təĢkil  edilir  və  onlara 

zəhmətkeĢ  kəndlilər  cəlb  olunurdu

146


.  Respublika  Torpaq  Komissarlığı  Bakıda, 

Gəncədə və 

 

bir çox qəzalarda maldarlar hazırlamaq üçün qısamüddətli kurs lar açırdı. 



Maldarlıq üçün bəla olan taun xəstəliyinə qarĢı tədbirlər 

 

görülürdü. Zurnabadda taun 



əleyhinə  stansiya  fəaliyyət  göstərirdi  Ġranla  sərhəd  boyu  20  səhiyyə  mühafızə 

məntəqəsi yaradılmıĢdı.  

Bərpa  dövründə  maldarlıqda  müəyyən  irəliləyiĢ  baĢlamıĢ  1925-ci  ilin  

axırlarına yaxın mal-qara 53,6 faiz artmıĢ

147

, 22 min təsərrüfat iĢ heyvanı əldə etmiĢ, 



1921-c i ildə  mal-qarası olmayan kəndlilə rin sayı  41,1  fa izdən  1926-c ı ildə  34,58 

faizə  en miĢdi.  Lakin  bütövlükdə  mal-qaranın  sayı  müharibədən  əvvəlki 

səviyyəyə hələ çatmamıĢdı. 

Ġpəkçilik də ağır vəziyyətdə idi. Tut bağları yarıbayarı azalmıĢdı. 1913-cü 

ildə toplanan barama 180 min pud olduğu halda, bu rəqəm 1921-ci ildə cəmi 6  min  

pud idi


148

Əmək  və  Müdafıə  ġurasının  29  aprel  1921-ci  il  tarixli  qərarına  uyğun 



olaraq Azərbaycan ipəkçiliyinin bərpası üçün tədbirlər görüldü. Azərbaycan XTġ 

nəzdində  təsərrüfat  hesabı  ilə  fəaliyyət  göstərən  xüsusi  Ġpək  Sənayesi  Ġdarəsi 

yaradıldı,  onun  kö məyi  ilə  30  min  qutu  barama  to xu mu  kəndlilərə  paylandı. 

Zaqatalada  ilk  barama  to xu mu  tədarükü  stansiyası  açıldı

149

.  Bu  tədbirlər 



nəticəsində 1923-cü ildə Azərbaycanda 60 min pud barama toplandı

150


Bağçılıq  və  üzümçülük  sahələrin in  azalmasına  baxmayaraq,  xalq  

təsərrüfatının  bərpası  illərində  bu  sahədə  də  irəliləyiĢ  əldə  edildi,  1925-ci  ildə 

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə