AZƏrba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,7 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/37
tarix03.02.2017
ölçüsü5,7 Mb.
#7305
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   37

Aclıq  keçirən  əhaliyə  kömək.  Ġqtisadi  dağıntıları  aradan  qaldırmağa 

çalıĢan  gənc    sovet  ölkəsinin  əhalisi  aclıq    kimi  dəhĢətli  düĢmənlə  üzləĢmiĢdi. 

1921-ci ildə taxıl rayonları olan Volqaboyunu, Ukraynanı,  Krımı,  Qafqazı  quraqlıq 

bürümüĢdü.      1921-1922-cil  illərdə  90  milyon  əhalisi  olan  40  quberniya  aclıq 

keçirirdi. Ölkədə 40 milyon adam aclıqdan ölmək həddinə çatmıĢdı. 

Aclıq Azərbaycanda 620 min əhalisi olan 8 qəzaya da toxunmuĢdu. ġuĢa, 

Qaza x,  CavanĢir və Qubadlı qəza larının əhalisi daha ağır vəziyyətdə idi. Aclıqla  

ümu mxalq mübarizəsi baĢladı. 1921-ci il iyulun 29-da Azərbaycan MĠK respublika 

zəhmətkeĢlərinə müraciət etdi

153


. N.Nərimanov (sədr), M.Hac ıyev, S.M.Əfəndiyev, 

D.Bünyadzadə, H. Sultanov və baĢqa görkəmli  xadimlərdən ibarət heyətdə "Aclara 

kö mək"  Ko mitəsi  yaradıld ı

154


. "Aclara  kömək"  Ko mitəsi  qəza larda, müəssisə və 

idarələrdə də  yaradılmıĢdı.  Azərbaycan  fəhlələri  kəndliləri  "Öz  aclığıyla  mübarizə 

etməli  və  Volqaboyu  aclarına  kömək  etməli"  çağırıĢına  yekdilliklə  səs  verdi. 

Ġncəsənət iĢçiləri  Vo lqaboyu əhalisinə kömək üçün "həftə"liklər təĢkil edir, teatr və 

sirk  tamaĢalarından,  xa lq  gəzintisindən,  kino-teatr  və  klublardan  toplanan  vəsaiti 

acların  fonduna  keçirirdilər

155

.  "Kommunist"  və  "Bakinskiy  raboçiy"  qəzetlərinin 



iĢçiləri 1921-ci il iyulun 1-dən baĢlayaraq hər ay öz maaĢlarının 10 faizini Volqaboyu 

aclarına  ayırmıĢdılar.  Bayıl-Bibiheybət  rayonunda  bütün  məsul  iĢçilər  bir  aylıq 

maaĢlarını və üç günlük çörək paylarını acların xeyrinə ayırmağı qərara aldılar

156


1922-c i  ildə aclıq daha da gücləndi, on üç milyon adam aclıq  içində idi. 

"On  nəfər  təminatlı  bir  acı  yedizdirir"  Ģüarı  irəli  sürüldü.  Fəhlələr  hər  ay  çörək 

paylarından  könüllü surətdə  3  girvənkə ayırırdı  ki,  hər  otuz  fəhlə  və  qulluqçu bir 

uĢağı  himayə  etsin;  hər  bir  kəndli  ayda  aclara  3  girvənkədən  az  olmayaraq  taxıl 

verməli; hər on həyət bir uĢağı himayəyə götürməli idi. 

Azərbaycanda da aclıq kəskinləĢdiyindən, 1922-ci il martın 17-də Azərbaycan 

MĠK-in  qərarı  ilə  o  da  aclıq  çəkən  rayon  elan  edildi.  Respublikan ın  "Aclara 

kö mək" MK-sı  200  min aclar payı  müəyyənləĢdirdi

157


. Hələ 1922-ci il yanvarın 12-

də  Bakı  Partiya  Komitəsinin aclara  kömək  barəsində qəbul  etdiyi  qərar üzrə partiya 

üzvləri  üzvlük  haqqının bir,  Bakı  Soveti vasitəsilə bütün təsərrüfat  hesabına  keçən 

müəssisələr,  kooperativlər  gəlirinin  bir,  gömrükxanaların  hamısı  gəlirinin  2, 

dəyirmanlar  un  üyütmək  müqabilində  aldıqları  taxılın  2,  dövlət dəyirmanları  isə  7 

faizini  aclara  kö mək  fonduna  keçirməli  idilər.  Bu  məqsədlə  də  zinət Ģeylərinə  və 

əyləndirici müəssisələrə 3 faiz verg i qoyulmuĢdu

158


1922-c i il aprelin 4-də AK(b)P MK bütün kilsələrdə olan qiymətli Ģeylərin 

aclıq keçirənlərin xeyrinə müsadirə edilməsini zəruri hesab edən qərar qəbul etdi

159


1922-ci  il  mayın  23-də Azərbaycan din  xadimlərinin  baĢçıları:  ġey xülislam  a xund 

Ağa  Əlizadə,  Qazı  axund  Əbdül  Rəh im  Hacızadə  və  baĢqa  ruhanilər  aclıqla  


103 

 

əlaqədar



 

"Bütün dünya müsəlmanlarına müraciət" etdilər

160

. Müraciətdə



 

deyilirdi: 

"Müsəlman  qardaĢlar!  Siz  yaxĢı  bilirsiniz  ki,  bizim  islam  dinin in  əsaslarından 

biri  əziyyət  çəkənlərə,  ilk  növbədə  aclara  və  lütlərə  kömək  etməkd ir.  Krımdan, 

Vo lqaboyundan və baĢqa vilayətlərdən gələn ürək dağlayan fə ryadı eĢidin... ".  

Bakı üləmaları bütün dünyanın islam ruhanilərin in rəhbərlərinə  xüsusən 

Ġran, Türküstan, Türkiyə, Hindistan və Əfqanıstan ruhanilərinə  mü raciət edərək, 

onları aclara fəal kö mək etməyə çağırmıĢdılar. Hətta, maraqlıdır ki, S.M.Kirovun 

Mərkəzi  partiya  rəhbərliyinə,  Ģəxsən  Ġ.V.Stalinə  bu  müraciət  barəsində  verdiyi 

xəbər ü mu mi dövlət rad iosu vasitəsilə elan olun muĢdu

161



Azərbaycan MĠK "Aclara kö mə k" MK-sına 50  min qızıl  manat yardım 



vermiĢdi.  Bundan əlavə, aclara  kö mək üçün gümüĢ qablar, papiros qutusu, vaza 

kimi baĢqa qiymətli Ģeylər də verilmiĢdi. 

"Aclara  kö mək"  MK-sının  bu  qiymətli  Ģeyləri  hərraclarda  sataraq  əldə 

etdiyi  6  milyard  723  milyon  manat,  fəhlə lərin  və  qulluqçuların  aylıq  ə mə k 

haqqından tutulan iki faiz hesabına toplanan 13  milyard  216,5  milyon manat

162


Bakı  gö mrü kxanasının  id xal  və  ixrac  olunan  mallar  və  onların  satıĢından  gələn 

gəlirlərin in  50  faizi  "Aclara  kö mək"  MK-n ın  kassasına  keçirilmiĢdi.  Bu  kö mək 

1922-c i  ilin  ma rt-noyabr  aylarında  104  milyard  996  milyon  971  min  manata 

çatmıĢdı. Ümu miyyətlə, A zərbaycan MĠK nəzdindəki "Aclara  kö mək"  MK-sı ö z 

varlığ ı  dövründə  fonduna qızıl  pulla  61582  manat,  Azərbaycan  SSR  və  RSFSR 

bon pulu ilə 287 milyard 744 milyon 486 min manat yığ mıĢdı

163


"Aclara  kö mək"  ko mitəsi  620  min  əhalisi  olan  və  aclıq  çəkən  

Azərbaycan  qəzalarına  da  kö mək  göstərmiĢdi.  A zərbaycan  zəh mətkeĢləri  ərzaq  

cəhətdən  çətinlik  çəkməsinə  baxmayaraq  Saratov,  Saritsın  və  HəĢtərxan  

quberniyalarının aclıq çəkən əhalisi üçün 13  min pud düyü və taxıl,  3  min arĢın  

parça,  400  milyon  manata  qədər  pul  göndərmiĢdilər

164

.  Saritsın  quberniyasının 



IV  Sovetlər  quru ltayı  göstərilən  yardım  üçün  Azərbaycan  xalqına  böyük 

minnətdarlığ ını, qızğ ın təĢəkkürünü bild irmiĢdir.  

Azərbaycan  Xalq  Ərzaq  Ko missarlığı,  A zərneft,  Bakı  Ģəhər  Soveti 

Saritsın və HəĢtərxan hospitallarına, Saratov, Kazan və Mahaçqala Ģəhərlərindəki 

uĢaq  evlərinə  hamilik  ed irdi.  1922-ci  ilin  oktyabrında  Azərbaycan  MIK 

nəzdindəki  "Aclara  kö mək"  ko mitəsi  ləğv  olundu  və  "Aclığın  nəticələri  ilə  

mübarizə  missiyası"  yaradıldı 

165


.  Bu  ko missiyanın  baĢlıca  vəzifəsi  aclıq  

nəticəsində  ziyan  çəkənlərə,  baxıms ız  uĢaqlara,  müharibə  və  əmək  əlillərinə 

pulla,  kənd  təsərrüfatı  məhsulları  və  s.  ilə   kö mə k  göstərmə kdən  və  dağıdılmıĢ 

kəndli təsərrüfatlarını bərpa etməkdən ibarət idi. 

1922-c i il noyabrın  18-də Azərbaycan MĠK  Rəyasət Heyəti qərar qəbul 

etdi ki, "Azərbaycan SSR-də ac lığ ın olması və art ması etira f edilsin və bu məsələ  

üzrə  tədbirlər  hazırlansın"

167


.  Baxımsızsaqlara  kö mək  göstərilməsi  məsələsi  ön 

104 

 

plana  çəkildi,  hə min  ilin  noyabrında  "Azərbaycan  SSR-də  aclığın  nəticələ ri  ilə  



mübarizə  ko missiyası"  küçələrdən  400  uĢaq  götürüb  KeĢlədəki  yataq xanada 

yerləĢdirdi.  Qəza icra hakimiyyətləri vasitəsilə respublikanın bir sıra qəzalarında 

da uĢaq evləri açılmıĢdı və onlarda 1500 nəfər uĢaq var di

168


1923-cü  il  fevra lın  6-da  AK(b)P  MK  kat ibliyi  Ümu mazə rbaycan 

miqyasında uĢaq baxımsızlığ ına qarĢı mübarizə aparmaq həftəsi keçirmək, bu iĢi 

fevralın  12-də  Bakıda  baĢlamaq,  sonra  isə  qəzalarda  davam  etdirmək  haqqında 

qərar  qəbul  etdi.  Kampaniyaya  ümu mi  rəhbərlik  üçün  XKS-nin  sədri 

Q.Musabəyovun  sədrliyi  ilə  ko missiya  təsdiq  edildi

169

.  "Azərbaycan  aclığın  



nəticələri  ilə  mübarizə  ko missiyası"nın  öhdəsindəki  32  uĢaq  evində  3110  uĢaq 

yaĢayırdı 

170



Azərbaycanda  əhalinin  ağır  vəziyyətini  nəzərə  alaraq,  "Aclığın  



nəticələri  ilə  mübarizə  ko missiyası"  öz  qəza  ko missiyalarına  ehtiyat  taxıl 

məhsulları  hesabına  iki  həftəlik  keçirmək  yolu  ilə  aclara  müvəqqəti  kö mək 

göstərmək

171


; yuxarı təĢkilatlar qarĢısında dövlət fondu ayrılması barədə vəsadət 

qaldırmaq;  qaçqınları  iĢə  cəlb  etməkdən  ötrü  emalatxanalar  təĢkil  etmək  üçün 

bina  ayırmaq;  əkinlər  və  bostanlar  üçün  sahələr  ayırmaq;  bütün  xüsusi 

müəssisələrin,  telefondan  istifadə  edən  bütün  Ģəxslər  və  təsərrüfat  orqanları 

üzərinə  vergi  qoyulması  və  s.  barəsində  sərəncam  göndərdi

172


.  Hətta  Bakıda 

fəaliyyət  göstərən  kazinoda  hər  gecə  orta  hesabla  170  milyondan  200  milyon 

manata  qədər  pul  gətirən  loto  oyunu  açıldı,  əldə  edilən  gəlir  hesabına  taxıl 

məhsulları alınaraq qəzalar üzrə bölünürdü. 

Aclıqla  mübarizə  üçün  əsas  vəsaiti  dövlət  təmin  edirdi.  1924 -ci  il 

fevralın  28-də  Azərbaycan  MĠK-in  sədr  müavini  M .  B.  Qasımov

 

bild irdi  ki, 



Naxçıvan  MSSR-in  aclıq  keçirənləri  üçün  2  min  çervon  manatı  ayrılmıĢdır  və 

bu  kömək  sonralar  da  ediləcək

173

.  RSFSR-də



 

olan  qaçqınlara  və  onların 

köçürülməsinə böyük kö mək göstərilirdi.  1923-cü  il aprelin  21–də Azərbaycan 

MĠK-in Rəyasət heyəti Ali Ġqtisadi ġuraya Dağıstan aclarına kömək üçün dövlət 

fondundan beĢ min pud taxıl ayırmağı təklif etdi

174


Tarixdə  ilk  dəfə  "sosialist  quruculuğu"  yoluna  keçmiĢ,  müdaxilə  və 

vətəndaĢ  müharibəsi  nəticəsində  dağıdılmıĢ,  taqətdən salın mıĢ  iqtisadi  və  siyasi 

cəhətdən  təcrid  olunmuĢ,  ölü mcü l  təhlükə   ilə  -  aclıq la  üz-üzə   gəlmiĢ  mərd  

Azərbaycan  xalqı  dözü mlüyü  sayəsində  XX  əsrin  əvvəllərində  düçar  olduğu 

növbəti ağır imtahandan çıxa bildi. 



Fəhlə  sinfinin  təmərküzləĢməsi  və  əmək  fəallığı.  Azərbaycan  xalq  

təsorrüfatının  bərpası  prosesində  fəhlə sinfi  təmərküzləĢirdi.  Sənayenin  dirçəliĢi 

fəhlə  sinfinin  tənəzzülü  və  dağılmasının  qarĢısının  alın masında  maddi  zəmin 

oldu.  Ġxt isaslı  fəhlə  kadrlar  müəssisələrə  qayıt mağa  baĢladıla r.  Fəhlə   sinfin in 

gənc nəsli artır, kənddən yeni gələnlər də onun sıralarına qoĢulurdular. Rusiya və 


105 

 

Ukrayna Ģəhərlərindən Bakıya  xeyli fəhlə gəlirdi. A zərbaycan fəhlə sinfinin sayı 



artırd ı.  Əgər  1920-ci  ilin   oktyabrında  Azərbaycanın  müəssisələrində  və  su 

nəqliyyatında  30,7  min  fəh lə  çalıĢırdısa

175

  ,  1923-cü  il  oktyabrın  1-də  onların 



sayı 62  minə çatdı

176


, 1925-c i  ilin oktyabrında isə 83  mindən çox  idi

177


. 8,6  min 

dəmiryolçu

178

 ilə birlikdə respublikanın fəh lə  sinfi ö zündə 90  mindən çox ada mı 



birləĢdirirdi. 

Azərbaycan fəhlə sinfinin ən iri dəstəsini neftçilər təĢkil edird ilər. 1920-

ci ildə neft sənayesinin fəhlələri sayca azalaraq 14,2  min nəfər id isə, 1925-ci  ildə 

39,5  minə  çatdı

179

.  Mexan iki  zavodlarda,  yüngül  və  yeyinti  sənayesi 



müəssisələrində,  tikinti  iĢlərində,  su  və  dəmir  yol  nəqliyyatında  böyük  fəhlə 

dəstələri  cəmlən miĢdi.  Məsələn,  metal  emalı  istehsal  sahəsində  iki  mindən  çox, 

tikintidə  yeddi  min  beĢ  yüz,  to xuculuqda  üç  min  altı  yüz,  yeyinti  sənayesində 

dörd mindən artıq, çapçılıq iĢində isə minə yaxın fəhlə çalıĢırdı

180

. Dəmir yol və  



su  nəqliyyatlarında  14  minə  qədər  fəhlə  var  idi

181


.  Fəhlə  sinfinin  əsas  kütləsi 

Bakıda idi, 1925-ci ildə onun sayı 70 mini keçmiĢdi.

182

  

Azərbaycan fəhlə sinfi kə miyyətcə dəyiĢdikcə onun tərkibində vəziyyət 



dəyiĢiklikləri  baĢ  verir,  maddi  həyatı,  sosial  və  mədəni-texn iki  həyatı  da 

yeniləĢirdi.  Qadınların  istehsalata  cəlb  olun ması  hissəsində  görülən  tədbirlər 

nəticəsində  1925-ci  ildə  A zərbaycan  SSR  sənayesində  15,6  min  qadın  

iĢləyird i

183

. Onlar toxuculuq, yüngül və yeyinti sənayesində bütün iĢçilərin  11,7-



24,5  faizə  qədərini  təĢkil  edird i.  1925-ci  ildə  neft  sənayesi  sahəsində  cəmisi  iki 

min qadın iĢləyird i

184 

ki, onlar da əsasən qulluqçu idilər. 



Azərbaycan  fəhlə  sinfinin  mədəni-te xn iki  səviyyəsini  qaldırmaq, 

ixtisaslı fəh lə kadrları hazırlamaq üçün fabrik-zavod Ģagirdliyi (FZġ) məktəbləri, 

mədənlərdə  və  zavodlarda  xüsusi  kurslar  açılırdı.  Respublikada  birinci  FZġ 

məktəbi  -  "Qırmızı  gənclik"  1921-ci  ilin  dekabrında  mədənçilər  həmkarlar 

ittifaq ının  təĢəbbüsü  ilə  leytenant  ġmidt  adına  (indiki  Səttərxan  adına)  zavodda 

açılmıĢdı.  1922-1925-ci  illər  ərzində  Azərbaycanda  FZġ  məktəblərinin  sayı  6-

dan  11-ə,  onlarda  təhsil  alanların  sayı  isə  337 -dən  1900  nəfə rə  qədər  artdı. 

Onlarda  ixtisaslı qazmaçı, neft emal edənlər, tökməçi,  modelçi, çilingər, elektrik 

və b. hazırlanırdı

185


. Dəmir yol və su nəqliyyatı üçün də xüsusi FZġ  məktəbləri, 

həmçinin  Əli  Bayramov  adına  qadınlar  klubu  nəzdində  to xuculuq,  tikiĢ  və 

poliqrafıya  sənayesi  üçün  Azərbaycan  dilində  ixt isaslı  qadın  iĢçilər  hazırlayan 

peĢə məktəbi fəaliyyət göstərirdi 

186



YaĢlı  fəhlələrin  ixtisasını  artırmaq  üçün  müəssisələrdə  sənət-texniki 



dərnəklər  və  ku rslar  Ģəbəkəsi  təĢkil  edilird i.  1922-1925-ci  illərdə  neft  

sənayesinin 

sənət-texn iki 

kurslarında 

2199 

ixtisaslı 



fəhlə 

kadrları 

hazırlan mıĢdı

187


.  Neft sənayesində  ixtisaslı  fəhlələrin  xüsusi  çəkisi  1920-ci  ildə 

13 faiz idisə

188

, 1925-c i ildə 27, 2 faizə  çatdı



189



106 

 

La kin  Azə rbaycanda  milli  kadrların  xüsusi  çəkisi  yenə  də  aĢağı  idi. 



Çünki  neft  istehsalını  tez  artırmaq  naminə  kənardan  iĢçi  qüvvəsi  gətirilir  və 

əvvəllərdəki  kimi,  "hakim  Ģovinist  siyasəti"  nəticəsində  milli  fəhlə  kadrlarının  

hazırlan masına  əhəmiyyət  verilmird i.  Xüsusilə  iri  mexan iki  zavodlarda, 

istehsalat  aparatında  ixtisaslı  azə rbaycanlı  kadrlar  hazırlan ması  yara ma z 

vəziyyətdə  idi.  Belə  vəziyyətin  konkret  səbəblərindən  biri  kad r  məsələsində 

hakim  millətçilik  dəst-xəttini  tutmuĢ  Mərkəzin  göndərdiyi  partiya  və  təsərrüfat 

rəhbərlərinin,  xüsusən  də  Azərneftin  rəisi  A.P.Serebrovskinin  inzibati-amirlik 

siyasəti  idi.  Onlar  istehsalata  Azərbaycan qəzalarında  yeni  fəhlələr,  cəlb  etmək 

və  onlara  mü xtəlif  ixtisaslar  öyrətmək  əvəzinə,  asan  yolla  getməyə  -  ölkənin  

mü xtəlif yerlərindən gəlmək

 

ucu z fəh lə qüvvəsinə, hətta hərbi sürgündən qayıtmıĢ 



Vrangel əsgərlərinə üstünlük verirdilər.  Digər səbəb respublikanın kənd əha lisinin 

torpağa  bağlılığı,  cavanların  əsasən  savadsız  olması,  zamanın  ümumi  inkiĢafından 

geridə  qalması  idi.  Yeni  fabrik-zavod  məktəbində  təhsil  alanlar  sırasında  da 

azərbaycanlı  gənclər  ço x  az  idi.    N.Nərimanov    və    həmfikirləri    Azərbaycanlı  

fəhlələrin  yeni  həyatda, respublika təsərrüfatının idarə olunmasında fəal iĢtirakını 

təmin etmək üçün onların təhsil səviyyəsini yüksəltmək,  ixtisas və  həm  də  siyasi 

səviyyələrini  qa ldırmaq  yolunda  böyük  səylər  və  konkret  tədbirlər  həyata 

keçirirdilər

190

.  N.Nərimanov  hər  bir  yüksək  ixtisaslı  fəhləni  on  müsəlman  fəhlə 



hazırlamağa  çağırd ı

191


.  Azərneftin,  dağ-mədən  iĢçilərinin  və  dənizçilə rin  

həmkarlar  ittifaqları  təĢkilatları  qarĢısında belə  bir  vəzifə  qoyulmuĢdu  ki,  1924-cü 

ildə FZġ məktəblərinə bir mindən az olmayaraq azərbaycanlı Ģagirdlər cəlb etsinlər, 

qarĢıdakı  üç  il  ərzində  isə  azərbaycanlılardan  min  beĢ  yüz  ixtisaslı  fəhlə 

hazırlasın lar

192


1924-cü  ilin  mayında  FZġ  məktəblərində  təhsil  alanların  40  faizini 

azərbaycanlı gənclər təĢkil edirdi

193


. Bir il ərzində Bakı dəmir yol texniki kurslarında 

455 ixtisaslı fəhlə - azərbaycanlı dəmiryolçu hazırlandı 

194



Azərbaycandakı  fəhlə  sinfi  xüsusən  Bakıda  əvvəllərdə  olduğu  kimi, 



Özünün çoxmillətli, beynəlmiləl  xarakterini qoruyub saxlayırdı. 1926-cı  il oktyabrın 

1-nə olan məlu mata görə, Azərneftdə iĢləyənlərin 27,4 faizi azərbaycanlılar (Cənubi 

azərbaycanlılarla  birlikdə)  idi.  Azərbaycanlılar  fəhlələrin  31,4,  kiçik  xid mət 

iĢçilərinin 30,3, qulluqçuların isə 6,8 faizini təĢkil edirdi 

l94 a



Fəhlə  sinfmdə  kəmiyyət  və  keyfiyyət  dəyiĢiklikləri,  qüvvələrin 



təmərküzləĢməsi  ilə  yanaĢı,  əmək  fəallığ ı  da  artdı.  1922-1923-cü  illərdə 

Bibiheybət  neftçiləri  mədənləri  bərpa  etmək  üçün  iĢ  gününü  könüllü  surətdə 

uzatmağı  qərara  aldılar.  Onlar  səhər  5-7-də  iĢə  baĢlayır  və  axĢam  5-9-da 

qurtarırdılar

195

. Ramana fəhlə briqadası 52 saat müddətində yeni buruq qurdu. Bu, 



müharibədən  əvvəlki  səviyyəni  ötən  rekord  sürət

196


  hökumət  tərəfindən  xüsusi 

qeyd  olundu.  V.Ġ.Len in  adına  (indikı  H.  Z.  Tağıyev  adına)  toxuculuq  fabrikin 



107 

 

qabaqcıl  fəhlələri  arasında  toxucu  Ənvər  Quliyev  eyni  zamanda  üç  dəzgahda 



iĢləyərək,  aylıq  normadan  əlavə,  həm  də  yüksək  keyfiyyətli  400  arĢın  parça 

toxu muĢdu.  Fəhlələr  arasında  ixtiraçılar  və  səmərələĢdiricilər  hərəkatı  meydana 

çıxdı.  Bakı  müəssisələrində ixtiraçılığa yardım edən xüsusi komissiyalar

199


, 1923-cü 

ildə  isə  Azərneftin  nəzdindəki  texniki  büro  yanında  ixtiraçılıq  üzrə  komissiya 

yaradıldı

200


. Elə o zaman da Azərbaycan SSR AXTġ-nin Rəyasət Heyəti yanında fəhlə 

ixtiraçılıq  bürosu  (FĠB)  fəaliyyətə  baĢladı

201

.  Ġxt iraç ı  fəhlə lər  mü kafat  alır



202

  və 


Azərbaycan  SSR-in  Qırmızı  Əmək  Bayrağı  ordeni

203


  və  respublika  göstərici 

Sərgisinin d iplo mu ilə təltif o lunurdular

204



Xalq  təsərrüfatının  bərpası  dövründə  fəhlələrin  istehsalatın  idarə 



olunmasına  cəlb  edilməsi  məqsədilə  "sosialist  demokratiya"sının  təzahürü  sayılan 

istehsalat müĢavirələri təĢkil olunurdu. Bakıda ilk  istehsalat müĢavirələri 1922-ci  ilin 

fevralında fabrik-zavod rayonu müəssisələrində, mayda Bibiheybət müəssisələrində 

yaranmıĢdı. 

1924-cü  ilin baĢlanğıcında Bakı  müəssisələrində 52 istehsalat  müĢavirəsi 

fəaliyyət  göstərirdi

205

.  1925-ci  ildə  isə  bütün  Azərbaycanda  onların  sayı  145-ə 



çatmıĢdı

206


.  Ġstehsalat  müĢavirələrində  fəhlələrin  özləri  istehsal  məsələlərinə  baxır, 

onları  mü zakirə  edir  və  birgə  qərar  qəbul  edirdilər.  Ġstehsalat  müĢavirələri 

yığıncaqlarında əsasən əmək məhsuldarlığını artırmaq, məhsulun maya dəyərini aĢağı 

salmaq, xammala və materiallara qənaət etmək diqqət mərkəzində dururdu. 

Həmin  ildə  artıq  qəzalarda  olan  müəssisələrdə,  o  cümlədən  Tovuz 

sement  zavodunda

207

,  Gəncə  yağ-piy  ko mbinatında



208

  istehsalat  müĢavirələ ri 

fəaliyyətdə  idilər.  1926-1927-ci  ildə  təkcə  Bakıda  206  ü mu mzavod,  20  sex 

istehsalat  müĢavirəsi  fəaliyyət  göstərirdi.  1927-1928-ci  ildə  onların  sayı  337-yə 

çatmıĢdı

209


.  Qəzalarda  da  istehsalat  müĢavirələrinin  fəaliyyəti  ildən-ilə 

geniĢlənirdi.  Məsələn,  Gəncə  qəzasında  onların  sayı  1927-ci  ilin  iyununda  30-

a

210


,  respublika  üzrə  isə  487-yə  çatmıĢdı

211


.  Ġstehsalat  müĢavirələri  neftçi 

fəhlələrin  70-75  faizini  əhatə  edird i

212

.  BaĢqa  sənaye  sahələrinin  istehsalat 



müĢavirələrində  isə  fəhlələrin  iĢtirakı  xeyli  aĢağı,  məsələn,  to xuculuq 

sənayesində  iyirmi  yeddi  faiz,  metal  emalı  senayesində  on  üç  faiz,  tamlı 

məhsullar sənayesində səkkiz faiz id i

213


Kütlələrin  əmək  fəallığının  artırılmasına  nail  olmaq  üçün  mü xtəlif 

müsabiqələr və baxıĢlardan da istifadə o lunurdu. Azərneftin müəssisələri 1927-ci 

ilin  sonu  -  1928-c i  ilin  əvvəllə rində  SSRĠ  AXTġ -nin  keçirdiyi  ən  ya xĢ ı 

müəssisələrin  Ümu mittifaq  müsabiqəsində  iĢtirak  etmiĢdi.  SSRĠ  dağ-mədən  və 

yanacaq  sənayesi  üzrə  beĢ  mü kafatın  ikisini  A zərneft in  müəssisələri  -  birinci 

mü kafatı Balaxanı, üçüncüsünü isə Suraxanı mədənləri q rupu almıĢdı

214


Azərbaycan 

müəssisələri 

1928-ci 


ilin 

dekabrında 

istehsalat 

müĢavirələrinin  Ümu mittifaq  baxıĢında  da  fəal  iĢtirak  etmiĢdi.  BaxıĢ ın 



108 

 

nəticəsində  respublikadan  neftayırma  zavodu,  Xəzordənizgəmiçiliy i  baĢ 



emalatxanası,  Krasin  adına  elektrik  stansiyası  və  Lenin  (indiki  Sabunçu) 

rayonunun  beĢinci  mədənində  fəaliyyət  göstərən  istehsalat  müĢavirələri  ən 

yaxĢılardan hesab edilmiĢdi 

215


Qəza  müəssisələrində  də  əmək  məhsuldarlığı  yüksəlirdi.  1927-ci  ildə 

ġəkidə  ipəkaçma  müəssisələrində  əlavə  xərclər  18  faiz  azalmıĢ  və  məhsulun 

keyfiyyəti  artmıĢdı.  1927/28-ci  ildə  Gəncə  tikiĢ  fabrikində  əmək  məhsuldarlığı 

1926/27-c i ilə nisbətən 57 faiz, mahud fabrikində isə iyirmi fa iz ço xa lmıĢdı

216


Azərbaycan  fəhlələrinin  sənayeni  inkiĢaf  etdirmək  uğrunda  əmək 

qəhrəmanlığı  dövlət  mükafatları  ilə  qeyd  olunurdu.  1926-cı  ildə  Dağ-mədən 

Ġttifaqın ın  20  illiyi  münasibətilə  on  nəfər  neftçi  əmək  veteranı  Qırmızı  Əmək 

Bayrağı  ordeni  ald ı

217


.  Respublikada  əmək  fəaliyyətində  fərq lənənlərə  "Əmək 

qəhrəmanı"  fəxri  ad ı  verilirdi.  1927-ci  ildə  Azərbaycan  SSR  MĠK  və  AHĠġ-in  

təqdimatı  ilə  ilk  dəfə  o laraq  bir  sıra  fəhlə  və  ziyalı  nü mayəndələrinə  "Əmək 

qəhrəmanı"  adı  verilmiĢdi.  Gədəbəy,  Gəncə,  ġəki  müəssisələrinin,  Salyan  balıq  

vətəgələrinin və Naxçıvan duz mədənlərinin on fəh ləsi də "Əmək qəhrəman ı" adı 

almıĢdı


218

Ġstehsalatda  və  idarələrdə  təĢkilatçılıq  bacarığı  göstərən  qabaqcıl 



fəhlələr  məsul  və  rəhbər  vəzifələrə  irəli  çəkilird ilər.  Təkcə  1921—1926-cı 

illərdə  331 nəfər fəhlə rəhbər  iĢə keçirilmiĢ 1927-ci  ilin sentyabrından 1928-ci 

il in  iyununa qədər olan müddətdə isə Bakıda 240 fəhlə  istehsalatdan həmka rla r 

ittifaq ına,  kooperativ,  sovet  və  təsərrüfat  orqanlarında  rəhbər  vəzifələrə  irəli 

çəkilmiĢdi

220


 

§ 3. XALQ TƏSƏRRÜFATININ BƏRPAS ININ 



Yüklə 5,7 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin