Dərslik Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Tətbiqi kulturologiya"



Yüklə 270,31 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/23
tarix05.05.2017
ölçüsü270,31 Kb.
növüDərslik
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

 
FƏLƏSTİN 
 
Fələstində samilərdən  əvvəlki dövrlərdə yaşamış  əhali barədə arxeoloji qazıntılar və Tövratda əks 
olunmuş materiallar məlumat verir. Ərəbistan yarımadasından Mesopotamiyaya üz tutan sami qəbilələri 
Fələstindən keçib gedirmiş.  Şimaldan  əks istiqamətdə hirrilər, sonrakı dövrlərdə hetlər hərəkət edirmiş. 
Fələstində VIII-V minilliklərə aid neolit məskənləri aşkar edilmişdir. Fələstin  əhalisinin böyük hissəsini 
qərbi sami qrupuna məxsus hanaanlar və onların bir boyu olan amorilər təşkil edirdi. Ümumi yəhudi adı ilə 
məlum olan samilərin növbəti köçü mənşəyinə görə amorilərə yaxın idi. Onlar yəhudi və israilli boylarına 
bölünürdülər. Bu qrupa müxtəlif yəhudi ləhcələrində danışan ammoni, moavi və edomi qəbilələri yaxın idi. 
Aralarında qanlı toqquşmalar baş verirdi. Tövrat həmin qəbilələrin yəhudi və israillilərlə etnik yaxınlığından 
xəbər verir. 
Tövratda yəhudi və israillilərin Misirə köçməsi, onların Musa peyğəmbərin başçılığı altında Misiri 
tərk etməsi, Sinay səhrasında 40 il dolaşdıqdan sonra Fələstinə qayıtması təsvir olunur. E.ə. XIII əsrdə onlar 
artıq bir neçə qala istisna olmaqla (o cümlədən Qüds) Fələstinin böyük hissəsini tutub bu ərazilərdə 
məskunlaşırlar. Yəhudi və israillilərlə eyni zamanda Fələstində ehtimal ki, Krit mənşəli filistin qəbilələri də 
məskunlaşırlar. Filistinlilər Fələstin mədəniyyəti və iqtisadiyyatında  böyük rol oynamışlar. Yerli etnoslar 
dəmir emalını onlardan öyrənmişdi. 
Fələstinin sahil zolağını zəbt etmiş filistinlilər yəhudi və hanaanlarla amansız müharibələr aparırdılar. 
Qısa barışıq dövrlərində qarşılıqlı mədəni əlaqələr yaranırdı. 
İsraillilər ölkənin bağçılıq və  əkinçiliyin inkişaf etdiyi şimal bölgəsində, yəhudilər isə oturaq 
maldarlığın üstünlük təşkil etdiyi cənub bölgəsində məskunlaşmışdılar. 
Davudun dövründə  əhalinin siyahıya alınması keçirildi. Davud filistinliləri bir neçə  dəfə döyüşdə 
məğlub etdi, qərb sərhədlərini möhkəmləndirdi, şərq, şimal-şərq və cənubda bir neçə qonşu dövləti işğal edib 
ölkə  ərazisini genişləndirdi. Edumun zəbt olunması Akab körfəzinin limanlarına çıxmaq imkanı verdi. 
Davud Hanaan şəhəri Qüdsü tutub ölkənin paytaxtı elan etdi. 
Davudun oğlu Süleymanın hakimiyyəti dövründə dövlət aparatı möhkəmləndirildi. Misir, Finikiya, 
Suriya və cənubi Ərəbistanla ticarət əlaqələri quruldu. İnşaat işləri vüsət aldı, Finikiyadan peşəkar memar və 
nəqqaşlar dəvət olundular. Qüdsdə möhtəşəm Yahve məbədi və gözəl imarətlər tikildi. 
Şərqi Aralıq dənizi ölkələrinin mədəniyyəti yerli kənani tayfalarının nailiyyəti  əsasında inkişaf 
tapmışdı.  İlk zamanlar Misir və  İkiçayarası  mədəniyyətinin burada güclü təsiri olmuşdu.  Əhali qonşu 
xalqların yüksək mədəniyyətini yerli mühitə uyğun tətbiq edirdi. Bunun nəticəsində  Şərqi Aralıq dənizi 
ölkələrinin  əhalisi özünəməxsus mədəniyyət yaratmışdı.  İncəsənət sahəsində müəyyən nailiyyətlər  əldə 
etmişdilər. E.ə. II minillikdə qala və  məbəd tikintiləri geniş yayılmışdı. Məbəd divarlarında təsvirlər 
verilmirdi. E.ə. VIII-VI əsrlərdə Yerusəlim (Qüds) kahinləri insan və heyvanların təsvirini qadağan 
etmişdilər. Hətta allah Yahve belə  təsvir olunmurdu. Allah və müqəddəslərin  şəklinin qadağan edilməsi 
İslam dinində də qalmışdır. 
Şərqi Aralıq dənizi əhalisi əlifba sistemli yazı yaratmışdılar. E.ə. II minillikdə burada Misir heroqlif 
yazısından və  İkiçayarasının mixi yazılarından istifadə edirdilər. Həmin dövrdə Bibldə 100 işarədən ibarət 
hecalı yazı növü icad etmişdilər. Bu protobibl yazısı adlanır. Bu işarələri yadda saxlamaq daha asan idi. 
Protobibl yazı işarələri yeni yazı sisteminin yaradılmasına təsir göstərdi. İşarələrin sayını azaldıb sait səsləri 
ləğv etməyə başladılar. Saitlə samit səslər bir işarədə əks olunurdu. Bunun nəticəsində sadələşdirilmiş yazı 
sistemi yaradıldı. Uqaritdə belə yazılı hərflərin sayı 30-a çatırdı. Finikiya yazısı təkmilləşmiş əlifba sistemi 
təşkil edirdi. Finikiya əlifbası yəhudi və aramilər tərəfindən qəbul edildi. Aramilər isə bu əlifbanı Hindistan 
və  mərkəzi Asiyaya kimi yaydılar. Qərbdə yunanlar müəyyən dəyişikliklər etməklə Finikiya əlifbasını 
mənimsədilər. Yunanlar bu əlifbanı soldan sağa yazmağa başladılar və bir neçə sait səsi əlavə etdilər. Bir sıra 
hərf adları Finikiya adlarını saxlamışdı. Məsələn, "əlif (Finikiya dilində "öküz" deməkdir), "beta" (həmin 
dildə "ev" deməkdir). Beləliklə, Finikiya əlifbası qərb və şərq əlifba sisteminin ilk nümunəsi olmuşdur. 
Şərqi Aralıq dənizi  əhalisinin dini təsəvvürləri müxtəlif olmuşdur.  İlk  əvvəl vahid panteon mövcud 
deyildi. Hər  şəhərin özünəməxsus allahı vardı. Onlar müxtəlif adlar daşıyırdılar. Adətən bu allahlar Baal 
(ağa), yaxud El (allah), bəzən Melek və ya Molox (hökmdar) adlanırdılar. Bibldə Adon (yunan allahı 
Adonis) allahına sitayiş geniş yayılmışdı. O, ölən və dirilən allah surətini təmsil edirdi. Mənası isə sadəcə 
olaraq "mənim ağam" deməkdir. Yahve hələ vahid allah hesab olunmurdu. Tövratda Elohim (allahlar) allah 
adı da işlənilirdi. Kosmik ilahələrə sitayiş uzun müddət davam etmişdi. Bəzən yadelli allahlara da sitayiş 
olunurdu. Tədricən Yahve israillilərin və  yəhudilərin ümumi allahına çevrildi. Yahve öküz şəklində  təsvir 
olunurdu. E.ə. V-III əsrlərdə yəhudi dini formalaşdı və iki təriqət əsasında inkişaf tapdı. Çoxallahlılıq təqib 
edildi və vahid allaha sitayiş bərqərar oldu. 
Yəhuda və  İsrail  ədəbiyyatı qonşu xalqları, xüsusilə  İkiçayarası  və Misir ədəbiyyatı  əsasında 
formalaşırdı. Bu ədəbiyyat Tövratda öz əksini tapmışdı. Dünyanın  əmələ  gəlməsi, ümumdünya daşqını 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
54
əfsanələri bilavasitə  Şumer və Babilistan təsiri altında meydana gəlmişdi. Tövrat mövzuları  nəinki 
xristianlığa, eyni zamanda islam dininin formalaşmasına da böyük təsir göstərmişdi. 
 
    
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
55
 
MESOPOTAMİYA MƏDƏNİYYƏTİ 
 
Ön Asiyanın çox hissəsi dağlardan və yaylalardan ibarətdir. Yunanca Mesopotamiya adlanan qədim 
İkiçayarası ölkəsi Ön Asiyada yerləşir. Ön Asiyanın çox hissəsi dağlar və yaylalardır. Qafqazdan cənubda 
olan dağlardan başlayan Fərat və  Dəclə çayları  İran körfəzinə tökülür. Dəclə  və  Fəratın orta və  aşağı 
axarlarında yerləşən ölkə  qədim dövrlərdən məşhur və qüdrətli bir dövlət kimi tarixə düşmüşdür. Cənubi 
Mesopotamiya qısa sürən qışda yağışlar yağır, hər yer keçilməz gil palçıq olur, yazda isə dağlarda qar əriyir, 
Dəclə  və  Fərat çayları daşıb sahilləri basır, daşqından sonra hər yer yaşıllığa qərq olur. Hələ Paleolit 
dövründə Mesopotamiyada ilk insanlara təsadüf edirik. Neolit dövründə isə insanların  İkiçayarası 
ərazilərində məskunlaşması sürətlənir, daha mütərəqqi təsərrüfat növünə keçmək zərurətini yaradır. Köçəri 
həyat tərzindən oturaq həyat tərzinə keçid əkinçiliyə, maldarlığa, sənətkarlığa meydan açır. 
E.ə. VII-VI minillikdə Mesopotamiyada insanlar məskunlaşdı. Dağlıq yerlərdən gələn insanlar Cənubi 
Mesopotamiyada toxa əkinçiliyi və maldarlıqla məşğul olmağa başladılar. Qədim Mesopotamiyada yazı 
sistemini  şumerlər yaratmışlar. E.ə. IV minillikdə piktroqrafik (şəkilli) yazı, daha sonra mixi yazılar 
meydana gəldi. Yazı materialı gil lövhələr idi. E.ə. III minillikdə mixi yazı sistemi geniş yayıldı. Bütün Ön 
Asiyada mixi yazıdan istifadə olunurdu.  
Arxeoloji qazıntılar sübut edir ki, ən qədim dövrlərdə bu ərazi keçilməz bataqlıqlardan ibarət 
olmuşdur. Tarixçilərin fikrincə,  İkiçayarasının cənub hissəsi Fərat və  Dəclə çaylarının gətirdikləri 
çöküntülərdən  əmələ  gəlmişdir, torpağı isə gillidir. Qısamüddətli qış zamanı burada leysan yağışlar yağır, 
torpaq keçilməz palçığa çevrilir. Yazda dağlarda qar əridikdən sonra hər iki çay daşaraq geniş sahələri basır 
və bataqlıq yaranır. Burada nə metal, nə də meşə olmasa da, çayların lili ilə gübrələnmiş torpaq suvarıldıqdan 
sonra xeyli dərəcə münbit olur. 
Dəclə çayının suyu Fəratdan artıqdır və buna görə də axını da güclü olur. Dəclə və Fəratın suyunun 
artması dağlardakı qarların əriməsindən asılı idi. Qarın əriməsi isə fevral-may ayları arasında mümkündür. 
Nilə nisbətən bu çayların artıb-azalma rejimi dəqiq olmurdu. Çünki həmin çaylar müxtəlif hava 
bölgələrindən keçdiyindən rejimin dəqiqləşdirilməsi qeyri-mümkün idi. 
Mesopotamiya torpağı  hələ  ən qədim dövrlərdən özünün məhsuldarlığı ilə seçilir. Bunu biz antik 
dövrün qüdrətli tarixçiləri Herodot, Teofrast və başqalarının  əsərlərində  də aydın görə bilərik. Lakin 
İkiçayarası ölkəsinin ərazisində əkinçiliklə məşğul olmaqdan ötrü bir sıra kompleks işləri görmək lazım idi 
və həmin işlər bütün il boyu həyata keçirilməli idi. 
E.ə. VII-VI minilliklərdə əkinçi və maldarlar münbit torpaqlar və yaxşı otlaqlar axtarıb tapmaq üçün 
dağlıq yerlərdən Fərat və Dəclə çayları vadisinə enməyə məcbur oldular. Onlar bataqlıqlar arasında qamış və 
gildən komalar tikir, mal-qara otarır, toxaların köməyi ilə kiçik torpaq sahələrini  əkib becərirdilər. Həmin 
dəhşətli dövrlərdə  əhali bataqlıq qızdırmasından,  əqrəblərdən və saysız-hesabsız həşəratlardan  əziyyət 
çəkirdi.  Şirlər adamlara və sürülərə hücum edirdi. Qamışlıqlarda yaşayan qabanlar əkin sahələrini məhv 
edirdilər. Çay daşqınları komaları dağıdır, adamları suda məhv edirdi. Bəzən Fərat və  Dəclə çayları 
qovuşaraq coşqun selə çevrilirdi. Bu vaxt İkiçayarası adamlarına elə gəlirdi ki, bu sel bütün dünyanı basır. 
Çayların daşması-Cənubi  İkiçayarasının ilk sakinləri üçün qorxunc və  təhlükəli düşmən idi. Sonralar 
yaranacaq «Nuhun tufanı» mifinin əsasını Dəclə və Fərat çaylarının daşmasında axtarmaq düzgün olardı. 
Cənubi Mesopotamiyada ilk dövlətlər e.ə. IV-III minilliklərdə yaradılmışdır. Dəclə və Fərat çaylarında 
baş verən daşqınlar Mesopotamiyada “Dünya tufanı haqqında”  əfsanənin yaranmasına səbəb olmuşdu. Bu 
çayların sahilləri becərilirdi. Burada xurma “həyat ağacı” adlanırdı. E.ə. IV-III minilliklərdə Mesopotamiya 
ərazisində Şumer, Akkad, Ur və s. qədim dövlətlər yarandı. Beləliklə, IV-III minilliklərdə Mesopotamiyada 
quldarlıq quruluşu və dövlət meydana gəldi. Kəndlilər varlılardan asılı olur və aldıqları borcu qaytara 
bilmədikdə qula çevrilirdilər. Mesopotamiyada qulları “gözlərini yuxarı qaldırmayanlar” adlandırırdılar. 
Burada yaranmış dövlətlər arasında müharibə başladı. Qaliblər məğlubların hesabına varlanırdılar. Bunların 
arasında Babil şəhər-dövləti qalib gəldi və yüksəldi. Ticarət yolları üzərində yerləşən Babil şəhəri e.ə. II 
minilliyin əvvəllərində yaranmış Babil padşahlığının mərkəzi oldu. Mesopotamiyanın başlıca quru yolları və 
karvanları buradan keçirdi.  
Babil şahlığının ən görkəmli hökmdarı Hammurapi (e.ə. 1792-1750) olmuşdur. O, Mesopotamiyanı öz 
hakimiyyəti altında birləşdirdi. Ölkə onun qanunları əsasında idarə olunurdu. Hammurapi Şumer və Akkadda 
istifadə olunan qanun və qaydaları toplayıb 282 maddədən ibarət ilk qanunlar külliyyatı yaratdı. Bu külliyyat 
onun adı ilə “Hammurapinin qanunları” adlandı.  Əhali arasında mübahisəli məsələlər bu qanunlarla həll 
edilirdi. Bu qanunlar hündür qara bazalt daş sütun üzərində yazılmış və dövrümüzə qədər qalmışdır. 
 Babil şəhəri Fərat çayının hər iki sahilində yerləşirdi. Onu əhatə edən divarların uzunluğu 8 km idi. 
Dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olan “Semiramidanın asma bağları” e.ə. VII əsrdə burada olmuşdur. 
Şəhərin mərkəzində 90 m hündürlüyündə olan 7 mərtəbəli məbəd qülləsi ucalırdı.  
Babil  şahlığında riyaziyyat, astronomiya, tarix, kimya, coğrafiya, təbabət və s. inkişaf etmişdi. 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
56
Babillilər “Pifaqor teoremini” Pifaqordan min il əvvəl bilirdilər, çevrənin 360 dərəcə, saatın 60 dəqiqəyə 
bölünməsini öyrənmişdilər. Babillərdə elmin inkişafı Yunanıstanda və onun vasitəsi ilə  Qərbi Avropada 
yayılmasına böyük təsir göstərmişdir. Bu dövlətlərin qoşunları, keşikçiləri və  məmurları var idi. Burada 
padşahı «böyük adam» adlandırırdılar. Həmin dövlətləri yaradanlar Şumer və Semit tayfaları olmuşdur. 
Suvarma kanallarının çəkilməsi üçün kiçik dövlətlərin birləşdirilməsi zəruri idi. Əhalisinin və qullarının sayı 
çox olan qüdrətli dövlət suvarma kanallarını çəkə bilərdi. Kiçik dövlətlərin birləşdirilməsi qüdrətli Babilistan 
dövlətinin yaranmasına gətirib çıxardı. E.ə. 2350-ci ildə Semit tayfalarının güclənməsi nəticəsində Akkad 
padşahı Sarqon bütün Mesopotamiyanı öz hakimiyyəti altında birləşdirdi. 1792-1750-ci illərdə hökmranlıq 
etmiş Babil hökmdarı Hammurapi bütün Mesopotamiyanı  fəth etmiş  və padşahlıq üçün vahid qanunlar 
qoymuşdur. Hakimlər Babil padşahlığında müəyyən qaydaları pozanları bu qanunlara əsasən mühakimə 
edirdilər. Lakin Babilistan təkcə müxtəlif dövlətlərin ərazilərinin işğalları ilə deyil, həmçinin mədəniyyəti ilə 
tarixə düşmüşdür. Həmin mənəvi dəyərlər sırasında İkiçayarası xalqlarının mədəniyyəti də özünəməxsus yer 
tutur. 
Dəclə və Fərat çayları arasında mövcud olan qədim şəhərlərin yerində aparılan arxeoloji qazıntılar bir 
daha göstərir ki, Şumer və Akkad adı ilə tarixə düşən bu region hələ e.ə. 4000-ci ildə məskunlaşdırılmışdır. 
Bəzi alimlərin fikrincə, bu ərazi daha qədim tarixə malik olmuşdur. Qədim şəhər-dövlətləri Ur, Uruk və Kit 
daha çox inkişaf etmiş sivilizasiyaların mərkəzi olmuşlar. Həmin sivilizasiyanı yaradanlar Şumerlər 
olmuşdur.  Şumerlər dağlıq  ərazilərdən gəlmişdilər. Bu xalqın mifologiyasının tədqiqi bir daha göstərir ki, 
onların qədim yurdları gəldikləri, sonradan əldə etdikləri vətənlərindən köklü surətdə fərqlənirmiş. Şumerlər 
Mixi yazılarını  kəşf etmiş («Zikkurat» adlı tikili də bu qəbildəndir), böyük işlər görmüşlər. Onların 
şəhərlərinin qalıqları (məsələn, Ur şəhərində aparılan qazıntılar) yüksək sivilizasiyadan xəbər verir. Burada 
böyük məbədlər tikilmiş, kahinlər, mirzələr yaşamış, qanunlar, ədəbiyyat və  zəngin mədəniyyət yaranıb 
inkişaf etmişdir. 
Zəmanəmizə  gəlib çatmış  Şumer və Akkad miflərində dünyanın yaranması  və quruluşu, allahların 
doğulması, onların xeyir-duaları  və  lənətləri, nəhayət, allahların yaradıcı  və dağıdıcı  fəaliyyətləri  əks 
olunmuşdur. Çox nadir hallarda Şumer və Akkad miflərində hakimiyyət uğrunda allahların mübarizəsi əks 
edilmişdir. Adətən bu heç də gərgin mübarizə və amansız münaqişə kimi göstərilmirdi. İntellektual məzmun 
baxımından Şumer-Akkad mifləri onların ilahi hərəkətlərinə təkmilləşdirilmiş baxışı ifadə edirdi. Bu miflərə 
əsasən həmin xalqların ciddi teoloji və kosmoqonik düşüncələri haqqında fikir yürütmək olar. 
İkiçayarası xalqlarının allahlar panteonu həm zəngin, həm də maraqlıdır. Burada Şumer, Akkad 
allahları ilə yanaşı, Babilistan padşahlığı dövrünün allahları da yerləşdirilmişdir. Babil allahlarının 
əksəriyyəti  Şumer allahlarıdır.  Şumer allahlarını    qəbul etmiş Babillilər onların xeyli hissəsinin adlarını 
dəyişmiş, funksiya və vəzifələrini isə dəyişməz saxlamışlar. Şumerlərdə allahların daxili iyerarxiyası mövcud 
olmuşdur. Hər bir allah özünəməxsus mövqe tutmuşdur. Allahlar panteonu cəmiyyət və dövlət qaydalarına 
uyğun təşkil edilmişdi. Allahlar iyerarxiyasının zirvəsində  əvvəllər  Şumer allahı Anu dururdu. O, özünə 
göylərdə məskən seçmiş səma allahı idi. Digər allahlar isə onun övladları sayılırdı. Lakin Anu allahının bu 
cür yüksək mövqeyinə baxmayaraq, ona nisbətən məhdud sayda məbədlərdə sitayiş edirdilər.  İnsanlara 
düşmən kəsilən Anu onlara müxtəlif bəlalar göndərirdi. Odur ki, onunla dindarlar arasında heç vaxt yaxınlıq 
və etibarlılıq münasibətləri yaranmamışdır. Təsadüfi deyildir ki, Şumer dövründə Anunun yerini bir sıra 
münasibətlərdə oğlu Enlil tutmağa başlamışdı. 
Şumer allahı Enlil (bunu çox vaxt «küləklər hökmdarı» kimi tərcümə edirlər) baş allah mövqeyinə 
qalxdı. O, talelər cədvəlinə malik idi. Bunun sayəsində dünyanın taleyini qabaqcadan görə bilirdi. Eyni 
zamanda təbiətin məhsuldarlığı və adamların həyatı haqqında da hökm verə bilirdi. 
Enlil təbiətin dağıdıcı qüvvələri-tufan, daşqın və s. hakimi olduğundan öz şıltaqlığına əsasən adamları 
cəzalandıra bilərdi. Adamları, habelə yer üzündə mövcud olan bütün canlıları  məhv etmək üçün dünya 
daşqınını o göndərmişdi. Atası Anu kimi Enlil də qorxunc cəza verən allah imiş  və insanlar üçün onun 
etimadını qazanmaq olduqca çətin olmuşdur. 
Enlilin əksi olan allahı Şumerlər Enki, sonrakı semit xalqları isə Eya adlandırırdılar. Eya su dibi allahı 
olub Enlilin oğlu idi. Şumerlərin fikrincə, müdriklik suyun dibində yerləşir. Ona görə  də  Şumerlər bütün 
biliklərinə görə Eyaya borcludurlar. Eya sənətin, müdrikliyin və elmin hamisi hesab olunurdu. Şumerlərə 
görə yazı Eyanın sayəsində  kəşf edilmişdi. Eyanın  əqli insanlara imkan verir ki, yerin gizli qatlarının və  
səmanın sirlərinə yiyələnsin. Eya xəstəlikləriə, bədbəxtliklərə  və müxtəlif fəlakətlərə çarə tapan allah 
sayılırdı. Ona gizli cadugərlik məlum idi. İnsanlar kömək və məsləhət üçün ona müraciət edirdilər. Dünyanın 
yaranması haqqında epik əsatirə görə Eya insanları gildən yapmış,  əjdaha Kinqunun qanı ilə onlara can 
vermişdir. Bilqamıs haqqında dastanda göstərilir ki, Enlilin hökmü ilə adamların məhv olmasının qarşısını 
kəsən Eya hiyləyə əl atmışdı. Eyaya tapşırılmışdı ki, insanların məhv olacağı haqqında məlumat verilməsin. 
Allahlarla birgə Eya da and içmişdi ki, insanlara məlumat verməyəcək. Lakin Eya bir vasitəyə  əl atmışdı. 
Sirrini qamış daxma vasitəsilə Utnapiştiyə demişdir: 
Lakin Eya sirləri danışmışdı daxmaya, 

İ. Hüseynov, N. Əfəndiyeva
. QƏDİM DÜNYA MƏDƏNİYYƏTİ. 
 
57
«Ey daxma, daxma, daxma. Eh divar, divar, divar, 
Eşit, a daxma. Divar, yadda saxla nə ki, var. 
Şuruppak şəhərində, Ubar-Tutunun oğlu. 
Sökərək mülklərini, onlardan gəmi düzəlt 
Bu var-dövləti tərk et, həyat barədə düşün. 
Zənginliyə nifrət et, ruhunu xilas elə. 
Sən bütün canlıları yığıb gəminə yüklə. 
Qoy dördkünc olsun sənin düzəldəcəyin gəmi. 
Eni də uzununa qoy tən olsun, düz gəlsin. 
Taxtapuş vurdur ona, örtük çəkdir üstündən».  
Uzun müddət qədim dövr haqqında əsas mənbə Bibliya idi. Onun əsas fəaliyyət göstərən personajları 
isə  yəhudilər hesab olunurdu. Suriya və  Fələstin xalqları, o cümlədən filistinlilər, amoreylər, hetlər və 
başqaları allah tərəfindən seçilmiş xalqın yolunda duran barbarlar hesab edilirdilər. Doğrudur, Misir adlı 
dövlət də var idi ki, Bibliyada dönə-dönə xatırlanırdı. Məbədlər, ehramlar, sfinkslər Misirin qədim 
şöhrətindən xəbər verirdi. Şübhəsiz, Misirin dünya sivilizasiyasının beşiyi olması heç kəsdə  şübhə 
doğurmurdu.  Şumerlər, Akkadlar və Babillər də var idi. Babilistanlı Novuxodonossor yəhudilərin 
cəzalandırılmasında mühüm rol oynamışdır. Sonra Assuriyalılar bir işğalçı kimi tarix meydanına çıxmışdır. 
Lakin onların hər biri öz allahları, kult və  məbədləri, mədəniyyəti və mifologiyaları ilə tarixin yaddaşına 
əbədi surətdə  həkk olunmuşlar. Həmin xalqlar ancaq adları ilə bir-birindən fərqlənirdilər. Vəzifələri və 
funksiyalarına görə onlar bir-birini təkrar edirdilər. 
Dünya allahlar arasında bölüşdürülmüşdü. Anu hava və səmaya baxırdı. Enlilə yer tabe idi. Eya suya 
hakim idi. Onlar kahinlər tərəfindən yaradılmış allahlar üçlüyünün siyahısına daxil edilmişdilər.  İkinci 
üçlüyə Günəş allahı Şamaş, ay allahı Sina və ilahə İştar daxil idi. Babillərdə Aya daha hörmətlə yanaşırdılar. 
Ayı Günəş allahının atası hesab edirdilər. Xarranda və Urda Ay allahı  şərəfinə tikilmiş  məbədlər var idi. 
Hətta Novuxodonossorun xələflərindən biri olan Nabonid Sini özünün şəxsi baş allahı elan etmişdi. 
Şumerlərin Utu adlandırdıqları Günəş allahı Babil zamanı  Şamaş adlanırdı. Həmin allah «yeri 
işıqlandıran, səma məhkəməsinin hakimi, yuxarıdan və  aşağıdan qaranlığı  şəfəqləndirən» hesab olunurdu. 
Hər səhər o, yoluna başlayaraq dağlardan yüksəyə qalxırdı, ona tabe olan ilahələr göylərə gedən yolların 
darvazalarını açırdılar. Axşamlar isə o, dənizə enirdi. Gecələr Şamaş öz arabasında yeraltı dünyaya hərəkət 
edirdi ki, ölülər işıq və yemək alsınlar. Öz yolunda o, ədəbsizlikləri və adamların bədxah işlərini görür və 
məhkəmə qururdu. Ona görə  də onu ali hakim adlandırırdılar. Hammurapiyə görə, o, adamlara həqiqət və 
ədalət verirdi. Mesopotamiyanın qədim sakinlərinin dini həyatında allahlar mühüm rol oynayırdılar. 
Adamların məbəddə etiqad etdikləri allahlar panteonunun böyük allahları bütövlükdə dövlətin müdafiəçiləri 
hesab olunurdular. Qeyd etmək lazımdır ki, bizə  məlum olan bütün ədəbiyyat e.ə. 2000-ci ildən sonra 
yazılmışdır. Həmin dövrdə sülhsevər xalq olan Şumerlər özlərindən mədəni cəhətdən geri qalan xalqlar 
tərəfindən  əsarət altına alınmışdılar. Hammurapi çoxsaylı  şəhər-dövlətləri işğal edərək böyük bir dövlət 
yarada bilmişdi. «Böyük inzibatçı» böyük imperiya yaradaraq öz dilini (bu dil semit dili qrupuna daxil idi) 
rəsmi dilə çevirdi. Bu isə  Şumer sivilizasiyasına öldürücü zərbə vurmuşdu.  Şumer mədəniyyəti 
mənimsənilmiş, Şumer allahları adlarını dəyişsələr də öz fəaliyyətlərini davam etdirmişlər. 
İştar müxtəlif funksiyaları yerinə yetirən hərtərəfli ilahə olmuşdur. Məhəbbət və məhsuldarlıq ilahəsi 
kimi ölkəyə maddi rifah və inkişaf verən  İştar, müharibə  və döyüş ilahəsi kimi vuruşmada qalib padşahın 
önündə gedirdi. Gözəl və adamı başdan çıxaran qadın kimi o, kişilərə çox vaxt bədbəxtlik gətirirdi. Şumer 
mifologiyasında İştar çox ehtiyatla İnanna ilə eyniləşdirilə bilər. O, gənc qəhrəman Tammuzun (Dumuzun) 
sevgili arvadı kimi təsvir olunurdu. Lakin gec-tez sevgilisinə  xəyanət edərək onu yeraltı dünyaya 
göndərmişdir.  İlahəyə Mesopotamiyanın, demək olar ki, bütün şəhərlərində xüsusi məbədlər yaradılmışdı. 
Onun baş  məbədi  ən qədim zamanlardan Urukda olmuşdur. Babilistanda İştar ilahəsinin böyük məbədi 
mövcud olmuşdur. 
Allah Adad tufanı, yağışı, fırtınanı, ildırımı idarə edirdi. O, təbiət hadisələri allahı olub, xüsusilə digər 
dağıdıcı qüvvələrin allahı kimi də  məşhur olmuşdur.  Şumer dövründə o qədər də parlamayan Adadın 
fəaliyyəti Babil dövründə daha geniş vüsət tapmışdır. Adadın  əhəmiyyəti Mesopotamiyaya Semit 
tayfalarının axını ilə daha güclənmişdir. Həmin tayfalar Adadı «Bəndin səma idarəedicisi» adlandırırdılar. 
Onun təsvirlərində allahı bir əlində ildırım parçası, digər əlində isə balta tutmuş halda görmək olar. Yeraltı 
dünyanın hamisi İştarın bacısı ilahə Ereşkiqal idi. Bir dəfə bacısının paxıllığını  çəkən Ereşkiqal yeraltı 
dünyaya baş çəkən İştarla çox pis rəftar etmişdi. İştar çox çətinliklə geri qayıtmışdı. Yeraltı dünyaya təşrif 
buyurmuş allah Nerqal Ereşkiqala qalib gəlmiş, onu özünə arvad etmişdi. Yeraltı dünyanın hakiminə çevrilən 
Nerqal yerlə  əlaqəsini üzməmişdi. O, təbiətin bir sıra  şər qüvvələrini ifadə edirdi. Yandırıcı günəş istisi, 
qızdırma və müxtəlif keçici xəstəliklər onun tabeliyində idi. Tədqiqatçıların fikrincə, Kutu şəhəri axirət 
dünyası və vəba allahı Nerqalın şərəfinə tikilmişdir. 
Allahların rolu şəhər və dövlətlərin tarixi rolu ilə bağlı idi. Şumer dövründə ikinci dərəcəli rol oynayan 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə