E. M. Hacizadə


VI FƏSİL  TƏKİMLLƏŞƏN MENECMENT VƏ OPTİMAL



Yüklə 5,12 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/25
tarix05.05.2017
ölçüsü5,12 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   25

VI FƏSİL 
TƏKİMLLƏŞƏN MENECMENT VƏ OPTİMAL 
GƏLİRLƏR BÖLGÜSÜ 
 
6.1. Elmi və tətbiqi menecment 
 
İnsanlar ilk təsərrüfatçılığı ərsəyə yetirəndə idarəetmə sistemi də onunla bərabər təşəkkül 
tapmış və onunla da qoşa olaraq təkamülünü gerçəkləşdirmişdir. İqtisadiyyat praktiki müstəvədə 
elm çevrəsinə  səmt götürəndə  də idarəetmə obrazlı  şəkildə bütün analitik prosesin fövqündə 
hərəkət etmişdir. Ümumi fəaliyyəti nizamlayan əlahiddə sistem olaraq idarəetmə mürəkkəb, 
çoxşaxəli bir prosesdir. O, apriori və fövqəltəcrübə deyil, elmi və empirik biliklərin sistemli 
vəhdətində formalaşır. Struktur mükəmməlliyi, dəqiq səlahiyyət, vəzifə bölgüsü, cavabdehlik 
kredosu və başlıca olaraq intizam məsuliyyəti mürəkkəb situasiyalarda belə idarəetməni 
müvəffəq edir. 
İdaretmə sistemi əmək prosesində ehtiva olunur. Məhz yaradıcı  əmək idarəetməni 
generasiya edir, onun sistemlilik və rabitəliyini təkmilləşdirir. A.Smitdən başlamış  ən yeni 
iqtisadi məktəb nəzəriyyəçiləri idarəetmə prosesinə xüsusi əhəmiyyət vermiş, onu iqtisadi 
texnologiyaları reallaşdıran sistem kimi qiymətləndirmişlər. 
İdarəetmə bir elm kimi empirik topluma malik olaraq böyük inkişaf yolu keçmişdir. 
İdarəetmə  qərarlarında riyazi və statistik metodları, o cümlədən digər fənlərin geniş  tətbiqi ilə 
fərqlənən menecment ayrıca elm kimi II Dünya müharibəsindən sonra yaranmışdır.  İngilis 
mənşəli mürəkkəb söz - menecment istehsal və insanları idarəetmə üsul və  fənni kimi şərh 
olunur. Bazar iqtisadiyatı terminologiyasında menecment istilahının menecer - idarəçi, idarə 
edən, baş idarəçi-top menecer kimi paronimləri geniş yayılmışdır. Ümumilikdə götürüldükdə 
müasir dünyada idarəetmə elmi sadəcə olaraq elə menecment də adlanır [59, 81]. 
Menecment empirik əsasda ayrı-ayrı sahibkarların biznes işindəki uğurları ilə daha da 
zənginləşmişdir. Yeni mexaniki sistemlər istehsal tsiklinin bütün mərhələsində  əhəmiyyətli 
idarəetmə texnologiyalarının tətbiqini qaynaqlandırmışdır. 
Yüz il öncə məşhur ABŞ mühəndisi Frederik Uinslou Teylor /1856-1915/ 
istehsal əməliyyatlarının normallaşdırılması sahəsində dəqiq monitorinq sistemi 
yaratmaqla,  əməyin təşkili və istehsalın idarə edilməsi sahəsində mühüm 
inqilabi dəyişiklik etmişdir. Teylorun sınaqları, müşahidələri onun adı ilə bağlı 
müvafiq «Teylorizm» nəzəriyyəni formalaşdırmışdır. 
Kapitalist istehsal üsuluna nifrət timsalında ideologiyalarını quran 
kommunistlər F.U.Teylorun idarəetmə prinsiplərindən faydalanaraq anonim qaydada çox geniş 
aspektdə ondan yararlanmış və faydalanmışlar. Bununla belə, teylorizm klassikliyini saxlamaqla 
bərabər, bazar ölkələrində inkişafını tapmış, məhsuldar qüvvələrin, elmi-texniki tərəqqinin 
nailiyyətləri ilə  təkamül etmişdir. F.U.Teylor tarixdə  həm də  elmi menecmentin atası kimi də 
daxil olmuşdur. 
Bir neçə onillik nəhəng metallurci kombinatın rəhbəri işləmiş fransalı dağ 
mühəndisi Anri Fayol /1841-1925/ müəssisənin təşkili və idarəetmə sahəsində 
topladığı  təcrübəsini məhşur «Ümumi və  sənaye idarəetməsi» kitabında  əks 
etdirərək idarəetmə beş qaydasını - əvvəlcədən görmək, təşkil etmək, sərəncam 
vermək, razılaşdırmaq və nəzarət etmək konfiqurasiyasında səciyyələndirmişdir
Oricinallığı ilə seçilən  «Faylorizm»  nəzəriyyəsi teylorizmlə müqayisədə 
daha çox ierarxik və azfunksionallıq bağlılıqında fərqlilik nümayiş etdirmişdir. 
İnsan faktoruna, onun davranışına, bacarığına, psixologiyasına və sosioloji aspektlərə daha çox 
istinad etmək faylorizmi ayıran cəhətlərdəndir. 
Faylorun fikrincə, hər hansı iri müəssisədə müxtəlif funksiya və qaydalar texniki, 
kommersiya, maliyyə, təhlükəsizlik təminatı, mühasibat, müdiriyyət təsnifatlı  altı  kateqoriyada 
ehtiva olunur. Bütün bu mühüm kateqoriyalar müvafiq funksiyaları yerinə yetirən  şəxslərin 
bacarıqlarına uyğun olmalıdır. Belə bölgü ilə A.Fayol idarəetmənin səmərəli aparılmasını elmi 
 
105

 
 
əsaslandırmışdır. Bütün bu əlamətlərlə 
n nüfuzu, əmr etmək, dəqiq ierarxiya, 
nəzarət və  nətic
rlıq, məsuliyyət 
kimi digər prinsip
ABŞ avtomobil sənayesini
menecmentin
yanaşı  rəhbəri
ələrin mərkəzləşməsi, intizam ədalətlilik, sabitlik, təşəbbüska
lərə də riayət o
ləndirir. 
lunması səmərəli idarəetməni şərt
n atası adını qazanmış  tətbiqi 
 
947/ özünün «Mənim həyatım, mənim 
əsərlərində  «Fordizm» adlanan yeni bir 
əzəri
a
əlif bazar 
prinsiplərindən 
ət kəsb edir. 
ruri və təsadüfi 
ğunluq 
qqə
hissələrə, məqs
olmadan həll e
fazasında daha
Təcrübə 
müasir menec
tətbiq edilir. 
banilərindən biri Henri Ford /1863-1
nailiyyətlərim», «Bu gün və sabah» 
n
yyənin  əsasını qoymuşdur. «Fordizm» məğzini kütləvi fasiləsiz 
istehsalın təşkili ilə bağlı unifikasiya olunmuş, konveyerli quraşdırma 
prinsiplərinə  əsaslanaraq kiçik istehsal xərclərinə  rəğmən böyük əmək 
məhsuldarlığı təşkil edir. 
İntensiv  əməyi mexanikləşdirmə, onu hər cür mükafatlandırma, industriyanın yüksək 
ixtisaslı generallarla təminatı fordizmin əsas idarəetmə meyarlarındadır. Öz sələfləri kimi Ford 
da elmi biliklərin istehsalın təşkili və idarəetmədə geniş tətbiqinin carçılarından olmuşdur [81, 
127]. 
Müasir idaretmə elminin formalaşmasında praktiki təşkilatçılarla yan şı elmi analitiklər 
F.Qilbert /1868-1924/ Q.Emerson /1853-1931/, P.Draker /1909/ və digərləri  əzəmətli elm 
tədqiqatlar aparmışlar. 
Belə fikir hakim kəsilmişdir ki, müasir menecment inqilabi mərhələyə daxil olmuşdur və 
onun paradiqması  dəyişikliyə  məhkumdur. Menecment, planlaşdırma, təşkilatçılıq, liderlik və 
nəzarət vasitəsilə məqsədlərə nailolmanı ehtiva edir. 
Səmərəli fəaliyyətin prinsip və metodlarını öyrənən prakselogiya elminin idarəetmədə 
tətbiqindən faydalanmaq mühümdür. İnsanların birgə, fərdi və kollektiv fəaliyyətinin, 
hərəkətinin motivasiyası, qərarların qəbul edilməsi onun tədqiqat predmetini təşkil edir. Bu 
sıradan idarəetmədə elektron quruluşlu sistemlərin, mikroprosessorların, müasir texniki 
vasitələrin tətbiqi, proseloci nəzəri nailiyyətlərdən istifadə səmərəlilik və çağdaşlılıq baxımından 
da əhəmiyyətlidir. 
Liberallaşmış iqtisadiyyatın menecmenti bu sferada tarixi təcrübədən  əldə edilmiş 
nailiyyətlərə və prinsiplərə ciddi riayət olunmanı şərtləndirir. 
Prinsip idarəetmədə  tərənnüm olunan ideyanın  əsas qaydasıdır. Müxt
seqmentlərinin, müvafiq iqtisadi alətlərin tətbiqi ilə yanaşı, menecmentin öncül 
faydalanmaq da paralel istiqamətdə inkişafını tapmalıdır. 
Menecmentin təhlil prinsipi qərarın verilməsində son dərəcə  əhəmiyy
Hadisələrin dinamik qanunauyğunluğu, yəni səbəb və nəticənin eynimənalığı, zə
əlamətlərin dialektik vəhdətində dayanan eynimənalılığın pozulması - statistik qanunauy
təhlil işində nəzərə alınan əsas cəhətlərdəndir. 
Birinci prinsipə  əsasən sistemin başlanğıc vəziyyətini bilməklə sonrakı inkişafı  dəqiq 
söyləmək mümkün olsa da, ikincidə müəyyən ehtimallar ortaya çıxır. Burada imkan və 
gerçəkliklərin real, konkret, formal və mücərrəd bucaqlarının nəzərdən keçirilməsi də şərtlidir. 
Menecmentdə  dekompozisiya metodu - başqa sözlə, sistemin sadələşdirilməsi geniş  təhlil 
obyekti kimi di
ti cəlb edir. Dekompozisiyanın köməyi ilə sistem tərkib və sistemaltı 
əd və məqsədaltı tapşırıqlara və digər törəmə qruplara bölünərək bir-birindən asılı 
dilir. Sonradan onlar arasında rabitə, uzlaşma aparılır. Bu sistemli təhlilin ikinci 
 mühümdür. Burada sistemin elementlərinin qarşılıqlı əlaqəliliyi müəyyən edilir. 
göstərir ki, optimal qərarvermənin universal qaydası mövcud deyil. Bununla belə, 
mentdə  qərarvermədə  uğurlu sonluqlar yaradan həll sistemləri təşəkkül tapır və 
Qəbul ediləcək qərar alternativləri və addımları  məhdudluğu sferasında iqtisadi texnoloji 
alət kimi həll ağacı sxemindən istifadə olunur. 
Həll ağacı çox addımlı  qərar qəbulu prosesinin optimallaşdırılmasının mütərəqqi forması 
kimi, struktur problemlərinin həllinin təhlilində daha çox sınanır. 
Böyük istehsal komplekslərinin meydana gəlməsi yeni idarəetmə prinsiplərinin 
formalaşmasını  şərtləndirmiş, elmi-texniki imkanlar, mükəmməl informatik təminat onu daha 
 
106

 
 
uzaq məsafədən yerinə yetirilməsinə  şərait yaratmışdır. Mikroprosessorlarla, internet-
texnologiyalarla  əhatə olunuduğumuz çağdaş zamanda məsafədən nəzarət və idarəetmə nisbi 
sadə və təminatlı olmuşdur. 
Sosiallaşan bazar iqtisadiyyatı  şəraitində idarəetmədə iqtisadi metodl
genişləndirilməsi vacib şərt hesab edilir. Belə ki, məhdud resurslar müqabilind
artması  əlavə  əmək sərfi nəticəsində  əldə oluna bilər.  İnsan sosiumunun tərəq
stimullaşdırır. İstehsal xərclərinin digər komponentərini sıxışdıraraq  əm
dəyişikliklərinə  uğradır və  məhsulu daha çox əməkməsrəfli edir. Bu da öz nö
artan istehlak tələblərinin daha yaxşı ödənilməsinə zəmin yaradır. Belə məhsu
daha çox iqtisadi qaynaqla
ardan istifadənin 
ə məhsuldarlığın 
qisi əmək sərfini 
 
təələri keyfiyyət 
vbəsində insanın 
lların istehsalı isə 
nmanın yüksək olduğu təşkilatlarda baş verir. Mikroiqtisadi səviyyədə 
iqtisa
encmentin metodoloji əsasları bazar nəzəriyyəsinə istinad edir. Məhz formalaşan 
bazar
ı inkişaf etdikcə idarəetmə prosesi sosial tələblərin, ictimayyətin artan 
təsir 
 olan «Pablik releyşn» texnologiyası ilə 
bağlı
a ilə cəmiyyət arasında idarə edilən kommunikasiya prosesi kimi PR, 
ictim
r
maiyyatlə  əlaqələrdə milli mental 
eleme
şması mümkündür. Mütəşəkkil PR 
sahib
ada pozitiv reputasiyanı, səmərəli imici yaradan 
forma

ticari
arağının isə müvafiq markası 100 milyon dollar məbləğində qiymətləndirir. Elə 
sahib
ə dəfə üstələyir. 
strukturlar xasdır. Beynəlxalq 
təcrü
di qanunların tələbləri öz inikasını idarəetmənin iqtisadi metodları vasitəsilə gerçəkləşdirir. 
Göstərişlərə  əsaslanan təşkilati metodlardan fərqli olaraq iqtisadi ünsürlü idarəetmə müvafiq 
prinsip və qanunların təbiətinə uyğun tərzdə istehsal münasibətlərində reallaşmanı əks etdirir. 
Müasir m
 mexanizmlərindən peşəkarcasına istifadə bacarığı ümumi toplumda idarəetmə 
çətinliklərinin dəf olunmasına zəmin yaradır. 
Bazar iqtisadiyyat
effekti nəticəsində yeni yaranışlarla zənginləşir, daha çevik və  aşkar məzmun alır. Belə 
yarınışlardan biri də yaşadığımız zəmanədə sosial və psixoloci menecmetin məxsusi forması, 
təşkilatın iqtisadi müvəffəqliyinin təminat vasitəsi
dır. 
«Pablik releyşn» /Public realations/ ingilis dilindən tərcümədə «ictimai əlaqələr», «ictimai 
münasibətlər», «kütlə üçün hekayət» kimi, mənaları ifadələndirir. «Pablik releyşn» çox zaman 
PR abbreviaturasında qısa olaraq piar kimi də səsləndirilir. 
PR-in yaranışı  və inkişafını  cəmiyyət qanunları, ictimai ənənə  və müvafiq idarəetmə 
tələbləri şərtlənmişdir. Firm
aiyyatə  təbliğat xarakterli olmayan, fəlsəfi qayəsi sosial luzumlu, komme siya təyinatlı 
informasiya tiraclayır. Burada başlıca  şərtlərdən biri də icti
ntlərə müvafiq olan əlaqələr sistemini yaratmaqdan ibarətdir. 
Sahibkar və firmanın personalı anlayır ki, ətraf dünya ilə yalnız mehriban münasibətlər 
şəraitində kommersiya məqsədlərinin maksimal realla
kara firmanı sezmək, dəqiq görnüşlü pəncərə açmaq imkanı yaradır, ictimai ovqatın 
dəyişməsini vaxtında ona bəyan edir. 
Təşkilati idarəetmə sistemində daim artmaqda davam edən işgüzar reputasiyanın  əldə 
edilməsi də olduqca vacib məsələdir. Bu sır
 və vasitələr məcmusu kimi repyutinq  əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Onun prinsipial 
qayəsini istehsalın etik normaları istehsal və  əmtəə estetikası, stilin təyinatı, qudvil və 
kommunikasiya effektivliyi təşkil edir. Reputasiyanın qiyməti  qudvil daimi müştərilər dairəsi
 markası, personalın ixtisas dərəcəsi, istehsal üsulu, nou-xau, müəlliflik hüquqları səmərəli 
təşkilatın fəaliyyət atributlarını birləşdirir. 
Məqsədini müştərini anlamaq, arzu və  tələblərini öyrənmək məramları  təşkil edən 
repyutinqə, həm də «menecment – marketinq - repyutinq» formalı bazar mexanizminin zəncirini 
yaradan tərkib hissə kimi də təyinat vermək olar [17]. 
Təşkilatın reputasiyasının qiyməti çox yüksək ola bilər. Belə ki, «Koko-Kola» firmasının 
ticarət nişanı 3 milyard, «Kemel» siqaret firmasının 2,5 milyard, Moskvanın Kristal zavodunun 
«Staliçnaya» 
karlar vardır ki, onların faksimilinin qiyməti milyon dollarlarla dəyərləndirilir və bəzən bu 
məbləğ məxsusi material aktivlərini belə bir neç
Tarix göstərdi ki, bəşəri məqsədlərə nail olmada təşkilatın rolu, onun struktur effektivliyi 
nə  qədər yüksəkdir. Təsərrüfatlaşan obyektə çoxşaxəli təşkilati 
bədə  təşkilata departamentləşmədə törəmə istehsal qurumlarını  əhatə edən  xətti, yaxud 
iyerarxik, aparıcı şöbələr prinsipində xüsusiləşən funksional və nəhəng təşkilatlara xas menecer 
 
107

 
 
idarəetməsinə  əsaslanan  divizion, xarici  əsirlərə, yeniləşməyə meyli ilə  fərqlənən  adaptiv - 
/üzvü/ strukturlar təsnifatı formalaşmışdır. Digər bir təsnifatda adi şöbə bölgüsü - funksional 
ənənəvi coğrafi  məhsul b
t
uraxılışı üzrə qruplaşmış divizion və bunların vəhdətini əks etdirən 
matri
r
ir. 
Çağd
rı  əvəz edir, yeni texnologiyaların  əhəmiyyətini 
artırır
rlıqla hazırlansa da, informasiya alternativ təhlil süzgəcindən keçdikdən sonra qərar 
mexa
 qarşılıqlı  əlaqəliyi ilə xarakterikdi. 
İdarə
byektinə çevrilir. Beləliklə, 
idarə
əri daha dolğun və tam yerinə yetirməsini təmin edən 
optim
ir. Uzunmüddətli zamanı  əhatə etməklə  strateci 
ransa, Almaniya və  Qərbi Avropa üçün 
ks etdirən dominant iqtisadiyyat 
nəzər
ssa strukturu ilə yanaşı  komandalı - xüsusi tapşırıqları koordinasiya edən və daha çox 
beynəlxalq  əlaqələrdə  əhəmiyyətli olan broker  tənzimli strukturlar da mövcuddur. Hər bir 
struktur özünəməxsus təşkilata müvafiqdir və burada müsbət və  mənfi cəhətlər mümkün və 
yetərli ola bilə . Kiçik müəssisələrə  xətti quruluş istisna olmaqla, bütün digər təşkilatlarda bu 
strukturların heç biri xalis şəkildə idarəetmə mexanizmə çevrilmir. Bununla belə,  əksər 
müəssisələr qarışıq idarəetməni həyata keçirirlər [17, 59]. 
Ağıllı  məqsədləri, amalları  təqib edən optimal idarəetmə obyektiv həqiqi, tam 
informasiyaya arxalanır. Belə informasiyasız səmərəli idarəetmə müşkül məsələdi.  İqtisadi 
informasiya düşündürən informasiya kimi insan şüurunda emal olunaraq iqtisadi sferaya 
xərclənir. O, iqtisadi maraqlar və  tələblərlə  şərtlənərək istehsalın təşkili prosesində dövr ed
aş zamanda iqtisadiyyatda informasiya olduqca nəhəng çəkiyə malik olaraq öncül mövqeyə 
çıxmışdır. 
İnformasiya müəyyən mənada resursla
, ənənəvi xammal növlərinə və digər bu kimi komponentlərə tələbi azaldır. İnformasiyanın 
mütəmadi, tez əldə edilməsi, informasiya birinciliyi və ya ilk məlumat effekti operativliyi 
şərtləndirən xüsusiyyətdir.  İlk məlumat effekti obyektiv həqiqətin tamamilə  kənar və ya nisbi 
həqiqət donlu ola bilər. Nə qədər fundamental faktlara əsaslanan, şəksiz həqiqət olsa da, ustalıq 
və peşəka
nizminin məhsuluna çevrilə bilər. Belə ki, məlumat blokunda yer tutan hər amil davranışı 
ilə bütünlükdə tam bir sistemin taleyini həll etmək imkanındadır [80]. 
Menecment prosesi informasiya ilə  təşkilatlanmanın
etmə mexanizmində fundamental rolu «geriyə  əlaqə» prinsipi tutur. Bu prinsipə görə, 
informasiya və idarəetmə subyekti - mənbə ilə obyekti - qəbuledici istənilən münasibətdə 
yerdəyişməyə məruz qalırlar. Təşkilatın rəhbəri idarəetmə subyekti kimi tabeçiliyində olanlardan 
informasiyalar aldıqda həm də idarəetmə obyekti kimi çıxış edir, eyni zamanda bölmə rəhbəri də 
direktorlardan informasiya aldıqda icra prosesində idarəetmə su
etmə obyekti və subyekti ikili funksiyanı yerinə yetirir. Harada bu prinsip pozulur və ya 
mövcud deyil, idarəetmənin mahiyyət və  nəticəliyi də  təhrif olunur. Təkmil menecment 
strukturunun  əsas məqsədini idarəetmə  qərarlarının hasili və icrası  təşkil edir. Burada isə  əsas 
yeri maksimum variantlardan məqsədl
allıq prinsipini tutur [75, 86]. 
Menecment bir sistem olaraq planlaşdırmadan yan keçə bilməz. Məqsəd və planlar 
istənilən cəmiyyətin həyat məramının məğzini təşkil edir. Müasir iqtisadi sistemlərdə 
planlaşdırmanın strateji aspektdə yeni tipologiyaları intişar tapmaqdadır. Plan və strategiya ayrı-
ayrı anlayışlar olsa da onların qarşılıqlı  təmas və oxşar cəhətləri yetərincədir. Bu baxımdan 
strategiya özü işlənmədə bu günkü qərarlarda gələcəkdə  qəbul olunacaq qərarların nəzərə 
alınması planını ifadə ed
planlaşdırma  həm də ümidli istehlakçı  tələbini reallaşdırılması üçün əlverişli 
şəraitin yaradılmasında əks olunur [29]. 
II dünya müharibəsindən sonra F
dövlətin iqtisadi həyatda aktiv iştirakını  təmin edən «indikativ planlaşdırma və 
idarəetmə» sisteminin yaranması mühüm əhəmiyyətli olmuşdur.  İndikativ 
planlaşdırma sistemi Avropa inteqrasiyasının baş  təşviqatçılarından biri Fransa 
iqtisadçısı Can Mone /1888-1979/ adı ilə bağlanılır. Bununla belə vurğulanmalıdır 
ki, fransız iqtisadçısı F.Perru çağdaş kapitalizmi ə
iyyəsində indikativ planlaşdırma prinsipini işləmişdir. 
İndikativ sistemdə idarəetmə  və planlaşdırma indikator və requlyator obyektli şəbəkədə 
formalaşdırılır. Plan qərarları  və idarəetmə obyektinin təməl nöqtələrdə olan arzu edilən 
vəziyyətinin xarakteristikasını indikatorlar və belə  vəziyyətə nailolma üsullarının 
 
108

 
 
xüsusiyyətlərini requlyatorlar təmsil edir. Requlyator və ya tənzimləyicilər indikatorun 
mahiyyətinə reaksiya mexanizmi funksiyasını yerinə yetirir. İndikator inteqral göstərici, 
multiplikator mahiyyəti daşıyaraq proses və  vəziyyətin keyfiyyət xarakteristikasının kəmiyyət 
təyinatını verir. Yalnız kəmiyyət konstatasiyasını verən göstəricidən fərqli olaraq indikator 
vektorlu, istiqamətverici xarakter daşıyır. İndikatorlar məhdud astana xarakterli olaraq obyektin 
idarə edilməsində kritik vəziyyəti siqnallaşdırır [17, 86]. 
İndikativ idarəetmə  və planlaşdırmanın ilk mütləq analitik mərhələsini proqnozlaşdırma 
təşkil edir. Proqnozlar təsnifatda obyekt və prosesin dəyişmə meylinin yazılışı,  şərhi üsulu və 
onu xarakterizə edən parametrlərin formalaşması üslubuna görə  fərqlənirlər. Təsnifatın birinci 
çevrə
 təkrar istehsalın parametrlərinin təyinatını əhatə edir. Ümumiyyətlə isə hər bir plan 
direk
6.2. 
ağıdan yuxarıya  yerli özünüidarəetmə  kimi iki strukturda 
təsnif
liberal-demokr
zamanlardan d
görüntüdə isə 
r,  əyəalət və bölgə konteksində mer, və 
burqomister kimi rü
Yerli özü
və bu funksiy
l
olaraq icmanın
icmanın gücsü
İctimai xadim
r. Millət azad 
si özlüyündə proqnoz göstəricisinin dinamikasını xarakterizə edən trendli və proqnoz 
göstərici-indikator, amillər prosesi-requlyatorun qarşılıqlı rabitəsi formasında ehtiva olunan 
faktorlu yanaşmaya bölünür. İkinci çevrədə genetik-resurs və normativ-məqsədli yanaşma 
dayanır.  Genetik yanaşma keçmiş, indiki və  gələcəyin kəsişməsini xarakterizə edən dayanıqlı 
meyllərin proqnozlaşmasına  əsaslanır.  Normativ yanaşma isə iqtisadi artım məqsədlərinə 
nailolmada
tivlə proqnozun sintezindən ibarət olmalıdır. Başqa sözlə təyin olunmuş məqsədli quruluş 
/teologiya/ və genetik /trendli yanaşma/ elmi əsaslandırılmalı  və onlar bir-biri ilə antiqonizm 
deyl, dialektik vəhdət təşkil etməlidir. 
Müasir mərhələdə bazar prinsiplərini rəhbər tutaraq Devid Korten, Piter Senc, Minsberq 
Henri, Omaye Keniti və digərləri idarəetməni empirik və nəzəri nailiyyətlərlə zənginləşdirərək, 
onun səmərəliliyinin artırılmasının yeni aspektlərini təklif etmişdir [117, 135]. 
 
 
Yerli özünü idarəetmə 
 
Ərəb mənşəli istilah kimi bələdiyyə  şəhər ismindən başlanğıc alaraq şəhər idarəetməsi 
ifadələndirir. Avroatlantik məkanda isə bu anlayış alman dilində ki, munisipalitet sözündən 
qaynaqlanaraq seçikli əsasda təşəkkül tapan yerli özünüidarəetmə sistemini xarakterizə edir. 
Bununla belə hər iki istilah yerli özünüidarəetmənin sinonimləri olaraq parafraz kimi işlənir. 
Sovet ensiklopediyalarında yerli özünüidarəetmə sisteminin dövlətlə birgə yarandığı 
göstərilir. Lakin elmi araşdırmalar təstiq edir ki, özünüidaretməyə əsaslanan ilk təşkilatlanmalar 
dövlətdən öncəki insan cəmiyyətlərinin təşəkkül çağlarına gedib çıxır. Dövlətin yarınışının başqa 
səbəbləri olsa da, o yerli özünüidarəetmə sistemlərini ləğv etməmişdir. Ümümiyyətlə yuxarıdan-
aşağıya - dövləti idarəetmə  və  aş
ləşdiriliən sosial idarəetmənin hər iki fenomeni uzun tarixi bir dövr ərzində qoşa 
adımlayaraq ya avtonom fəaliyyət göstərmiş və yaxud da qovuşaraq ümumi olan tam bir şəbəkə 
yaratmışlar. 
Sivilizasiyanın inkişafı tendensiyası yerli özünüidarəetmə sistemlərinə ikinci nəfəs gətirdi. 
XVIII yüzilliyin sonunda feodal və burcua sinflərinin rəqabət mübarizəsində yerli idarəetmə 
atik düşüncənin məhsulu kimi yenidən geniş dövriyyə  çıxış etdi. Elə bu 
a onun nəzəri prinsipləri geniş elmi çevrədə formalaşmağa başladı. Praktiki 
özünü idarəetmənin yerli sistemləri  şəhə
tbələrdə Avropada baş verən burcua inqilabları zamnında möhkəmləndi. 
nü idarəetmə nəzəriyyəsinin ilk ideoloqları dövlətin iqtisadiyyatda yeri olmadığını 
aların yerli özünü idarəetmə orqanlarına verilməsini üstün hesab etdi ər. Aktiv 
 özünüidarəetmə prinsiplərini işləmiş fransız alimləri F.Qure və A.Tokvil yalnız 
zlüyü şəraitində dövlət yaradımına əl uzadılması məqbuldur fikrini irəli sürdülər. 
 Aleksis Tokvilə /1805-1859/ münisipalitetlərə elmi-nəzəri anlam verən məhşur 
deyilmlər xasdır. Alim təstiq edirdi ki: «Müsipalitet millətin gücünü təyin edi
idarəetmə sistemi yarada bilər, lakin münisipalitetlərsiz o azadlıqın ruhunu qoruya bilməz». 
Fikrimizcə bu bələdiyyələr haqqında ən bariz fəlsəfi tezislərdən birididir. Müıvafiq interpretasiya 
bir daha göstərir ki, yerli özünüidarəetmə  təməlcə insan azadlığı, demokratiya prinsiplərinə 
 
109

 
 
söykənir və enerji qidasını məhz ondan alır. 
XIX əsr Avropası siyasi sistemin inkişaf istiqamətini icmanın azadlığı prinsipləri üzərində 
qoyaraq yerli özünü idarəetməyə  rəğbətini artırdı. Elə bu vaxtlardan başlayaraq özünü 
idarəetmənin triada formatlı ilk klassik paradiqması  təşəkkül tapdı. Bu yerli özünü idarəetmə 
üçbucaqına görə: 
 
hakimiyyətin əhaliyə və yaxud müvafiq ərazi secicilərinə mənsub olması; 
arı yaratmışlar.  Şərq dövlətinin modelinə uüğun olaraq 
burad
.  İslam aləmində 
ələdiyyə institunun məhsuldar formada inkişaf etdiyi ölkələr sırasında Türkiyə dövləti öncül 
övqe tutur. 
özünü idarəetmə şəbəkəsində bir neçə nəzəriyyəsini işləmişdir. 
u nəzəriyyələrin fövqündə ümumi olan postulat və prinsiplər yetərincədir. Eyniyyətlərlə  də 
kifay
nlar 
şəbək
va edərək özünün elastikliyi, nisbi çoxmüxtəlifliyi də fərqlənir [127, 134]. 
liyi 
mövc
 
daxili həyat məsələlərinin həllində müstətəqillik; 
 
kənardan təyin edilən orqanların olmaması kimi - prinsiplər rəhbər tutuldu. 
Qanun icmanı yaratmır, onu hazır şəkildə tapır ideyasının hakim olduğu həmən vaxtlarda 
yerli özünü idarəetmə sistemi öz statusunu daha da möhkəmləndirdi. 1831-ci ildə Belçika 
konstitutiyasında qanunverici, icara və  məhkəmə hakimiyyəti ilə yanaşı özünüidarəetməyə 
dördüncü hakimiyyət statusu verdi. XIX-XX əsrlər salnaməsi bir sıra siyasi sistem özəllikləri ilə 
yanaşı  həm də inkişaf trayektoriyasını yerli özünü idarəetmənin rəmzi altında keçirdi. Hazırda 
isə  bələdiyyə institutları ABŞ, Fransa, Almaniya, İsveçrə  və digər inkişaf etmiş Avropa 
ölkələrində geniş tərəqqiyə yetişmişdir. Bu meyl güclənməkdə davam edir və yeni-yeni sosial-
siyasi texnologiyalarla zənginləşir [105, 127]. 
İslam təməlçiliyində  də yeli özünü idarəetmə  təqdir olunur. Bir çox İslam dövlətləri öz 
tarixi inkişaflarında bələdiyyə  təsisatl
a icmaların idarə edilməsində təşəkkül tapmış bələdəyyə institutlu özünün tipologiyası ilə 
Qərbin müvafiq modellərindən fərqlənmişdir. Formalaşmaqda olan yeni İslam intibahı modern 
bələdiyyə sisteminin də idarəetmənin mühüm obyekti kimi qiymətləndirir
b
m
Dünya elmi menecmentin 
B
ətedici fərqliklər mövcuddur. Nəzəri-empirik spektirdə yerli özünü idarəetmənin açıq 
hakimiyyətin mühüm elementlərindən bir kimi ikili siyasi təbiətə malikliyi göstərilir: 
İnstitusional aspektdə özünü idarəetmə orqanları ölkənin dövlət idarəetmə mexanizminə 
inteqrasiya olunmuşlar. Belə ki, burada yerli özünüidarəetmə orqanları mövcud qanu
əsində daxili vergi yığımında müstəqil büdcə formalaşdırır, mənsub ərazinin istifadəsində 
renta sahibi və ekoloji mühafizəçi qismində  çıxış edir. Funksional aspektdə isə yerli 
özünüidarəetmə orqanları  vətəndaş  cəmiyyətinin  əsas elementlərindən birinə çevrilirlər. Buna 
görə  də yerli özünü idarəetmə sisteminə ikili muxtariyyətdə  təcəssüm olunan - dövlət və 
dövlətdənkənar nisbi müstəçqillik xasdır. Deyilənlərə əlavə olaraq qeyd edilməlidir ki, təşkilati 
planda  bələdiyyə hakimiyyəti məxsusi xüsusiyyətlərə malikdir. Buradakı toplumda idarəetmə 
şəbəkəsi  əhalinin tarixi inkişaf, demoqrafik quruluş, siyasi sistem və inzibati-ərazi bölgüsü 
şərtlərini ehti
Sisyasi elmlər metodikası  tərəfindən yerli özünü idarəetmənin tədqiqi müəyyən çətinlik 
doğurur.  İlk mürəkkəblik onunla bağıdır ki, lokal səviyyədə icmanın işlərinin idarəedilməsi 
hadisəsinin böyük tarixi inkişaf yolu keçməsinə baxmayaraq yerli özünü idarəetmənin dövlət 
idarəetməçsinə münasibətdə  dəqiq və dayanaqlı mahiyyət təqdimatı yoxdur. Digər çətinlik isə 
ondan ibarədir ki, dövlət quruluşunun köklü dəyişinliklər keçirdiyi, siyasətin  əsaslarının 
dəyilidiyi zamanlarda ictimai həyatın fakt və hadisələrini təsnifləşdirmək və təhlil etmək çətin
uddur. Daha bir mürəkkəblik isə çox yaxın keçmişdə olan hadisələrin təhlil mürəkkəbliyi 
ilə bağlıdır. Belə ki, onların həqiqi mahiyyəti, ictimai həyat konteksində  əhəmiyyəti yetkin 
ölçüdə təzahür etməmiş və aprobasiya nəticəliyinə tam nail olmamışdır. 
Yüksək inkişaf tapan bir sıra ölkələrin praktikası göstərir ki, yerli idarəetənin 
maliyyələşməsinidə dövlətin imkanları daha güclüdür. Dövlət bu sıradan daha mükəmməl 
institutdur. Dünya meqopolis nəhəngi Nyu-Yorkun 1976-ci ildə  kəskin maliyyə böhranı 
keçirməsi hadisəsi bu düşüncələrə daha empirik əsaslar gətirdi. Təcrübədən bəyan oldu ki, varlı, 
sosial sistemli dövlətin əslində yerli özünü idarəetməyə ehtiyacı yoxdur. Belə ki, burada resurslar 
mərkəzi qaydada son optimallıq çərçivəsində bölgüyə məruz qalır və hamını qane edən obrazda 
 
110

 
 
paylaşılır. Lakin bu vektorun da bütün ölkələr üçün nüməsi qəbul edilməzdir. BMT-nin tanıdığı 
200-d
tdur. Buna görə  də özünü idarəetmə müasir zamanda daha aktual səciyyə 
da
asında da 
geni
yişlər daha qabarıq şəkildə özünü 
biruz
iqamətli 
inkişa
ründə yerli idarəetmə orqanları dövlət idarəetmə 
«maş
laqədar reallaşa bilməmişdir. 
l dövlətləri 
çoxlı
cmentin 
əlahid
ən çox dövlətin simasında yerli özünü idarəetmə sistemi müxtəlif rakuslarda 
təcrübələndirilir və inkişaf edir. Ümumi olan isə budur ki, yerli özünü idarəetmə sistemləri 
demokratik təsisat olaraq sivilizasiyanı inkişafa doğru aparan, bəşəri azadlıqları effektli təmin 
edən sosial institu
şayır və o postsosialist transformasiyasının nəzəri əsaslarında, praktiki formalizasiy
ş imkanlar əldə edir. MDB məkanında isə bu sıradakı irəllə
ə verir. Öndə Rusiya Federasiyası addımlayır. Lakin "Bislan hadisələri bu ist
fa məhdudiyyət verici korrektələr gətirmişdir.  İndi ölkədə  məlum olduğu kimi əyalət və 
şəhər rəhbərlərinin təyinatı  məsələsinə yenidən qayıdış edilmişdir. Bununla belə yerli özünü 
idarəetmə yüksək tərrəqi qazanmış  və sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasını  hədəf seçmiş  əksər 
ölkələrdə ictimai həyat proseslərinə daha ahəngdar impluslar verən sistem olaraq qalmaqda və 
irəliləməkdədir. 
Sovet cəmiyyəti zamanında da yerli özünü idarəetmə diqqətdən kənarda qalmamışdır. 
Müvafiq qurluşun  əsas funksionallıq devizi xalq deputları sovetləri institutu təşkil etməsinə 
baxmayaraq sistemin bütün mövcudluğu döv
ınının» bir hissə kimi dolğun avtomluq əldə etməmişdir. Sərt totolitar recim şəraitində yerli 
özünü idarəetmənin açıq və geniş vüsətliyi sadəcə olaraq paraktiki cəhətdən mükün deyildi. 
Lakin buna baxmayaraq SSRİ-nin süqutu ərəfəsində 1980-90-cı illərdə dövlət idarəetmə 
sistemində islahatlar prosesi başlanmış, və  nəticəvi olaraq 1990-cı ildə yeni müvafiq ittifaq 
qanunu yerli özünü idarəetməyə  səlahiyyət genişliyi vermişdir. Bu islahatlar həm aşığıdan 
idarəetmənin hazırlıq səviyyəsini qeyri-mükəmməliyindən və  həm də möhtəşəm dövlətin 
dağılması ilə ə
Yerli özünü idarəetmə bir çox yeni müstəqil dövlətlər orbitində olduğu kimi Azərbaycan 
konstitusiyasında dolğun təsbitini tapmışdır. Müasir dövrdə postsosialisit ölkələrinin AB-yə 
inteqrasiyasında özünü idarəetmənin genişlnməsi və  təkmilləşməsi, bələdiyyə institutunun 
inkişaf strategiyası mühüm amillərdən hesab olunur. Bu istiqamətdə  gənc müstəqi
 sınaqlar və yeni quruluşlu işləmələr gözləyir. 
 
 
6.3. Kadr menecmenti 
 
Menecmentin başlıca prioritetləri sırasında presonalın idarəedilməsi mühüm əhəmiyyət 
daşıyır.  Əslində «menecment» sadacə, müəssisə maraqları ilə  işçi maraqlarını  əlaqələndirən - 
«təşkilatda insanların idarə edilməsi» kimi də anlaşılır. Bütövlükdə presonalın idarə edilməsində 
iki məsələ: kadr potensialının formalaşdırılması  və kadr əməyinin məhsuldar olmasını  təmin 
etmək prinsipləri dayanır. Personalın idarəedilməsi məharətliyi tam spektrdə mene
də sahəsi olan kadr menecmenti təlimində əksini tapır. 
Kadr menecmenti təşkilatı kadr potensialının səmərəli istifadəsi və inkişafını əhatə edir və 
aşağıdakı prinsipal tələblər üzərində təməlini qurur: 
 
kadr işinin dominantlaşdığı idarəetmənin operativ səviyyəsi
 
personal idarəetməsinin dominantlaşdığı idarəetmənin taktiki səviyyəsi
 
insan resurslarının idarəedilməsinin dominantlaşdığı  idarəetmənin strateci 
səviyyəsi
 
korporasiyanın idarəedilməsi və kadr siyasətinin reallaşdığı  idarəetmənin siyasi 
səviyyəsi
Kadr menecmenti aşağıdakı mərhələləri birləşdirir: 
 
resursların planlaşdırılması; 
 
personal seçimi; 
 
namizədlərin qiymətləndirilməsi; 
 
əmək haqqı və imtiyazların müəyyən olunması; 
 
ixtisaslaşma və adaptasiya; 
 
111

 
 
 
təhsil; 
 
əmək fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi; 
 
yüksəliş, eniş, köçürmə və işdən azad olunma. 
Kadr menecmenti kadr siyasəti və seleksiyası, personal seçimi, əmək resurslarının 
planlaşdırılması, idarəetmə auditi, iş yerlərinin analizi, əməyin stimullaşdırılması, karyeranın 
planlaşdırılması, fərdi motivasiyanın qiymətləndirilməsi, kadr konsultatsiyüası kimi predmet 
sahələri və müvafiq vəzifələrin yerinə yetrilməsini məqsədlərində rəhbər tutur [59, 124]. 
İdarəetmə sisteminin təkmilləşməsi onun bazar quruluşu tərtibatında institusional 
formaların tətbiqini labüd edir. Empirik institusional tədqiqatlar idarəetməni keyfiyyət 
dəyişikliklərinə uğradaraq onun yeni yaranışlarla zənginləşməsi prosesində mühüm rol oynayır. 
Bazar mühitində qarşıya çıxan yeni məsələlərin həlli səmərəli idarəetmə sisteminin əsasında 
formalaşır. Mükəmməl idarəetmə sisteminin təşkili kadr seçimi, onların ixtisasının artırılması, 
attestasiyası, digər səriştə  və bacarığı, peşəkarlıq və  məsuliyyəti təmin edən kateqoriyalarla 
təchiz
ital «təşkilati dahisiz» nəyi isə dəyişməyə tam qabil 
deyil
ə mövcud qüvvələrin ahənglikdə müəyyən 
ərəkətlərlə entuziazm və qətiyyətlə işin yerinə yetirməsidir. 
Rəhbərin gücü ağıllı  və alternativ qərar qəbul etmək xassəsində  səmərəsinə çatır. Bu 
dət üçün yetərli olsa da, geniş perspektivdə böyük təhlil və kollektiv 
üşüncə tələblidir. 
ırma, sosial tələbləri 
ödəm
alara, normativlərə nöqsansız riayət, təşkilat 
qar
ter arsenalını  təşkil 
ed
adi sə
əməklə yüksəltmək bacarığına malikdirlər. Xraizmatik liderlik 
əsas i
dəyərl
ərlə qarşılıqlı etibarı  təlim etmək kimi üç mühüm prinsip üzərində 
bərqə
ecerlər və  təşkilat rəhbərləri istehsal funksiyalarını 
yerin
r da, bəzən bu iki işin bir əldə cəmlənməsinə zərurətlər yaradır. 
Bu t
erinə yetirirlər. Bir növ xraizmatik liderləri 
xat
lb olunurlar. 
ə  işləməyə meylli olan interaktiv rəhbərlər  əsasən 
 olunmasından faydalanır. 
İdarəetmədə sahəvi-peşəkar və obyektlər üzrə struktur-mühit funksiyalarını 
fərqləndirirlər.  Peşəkar-sahəvi funksiya əməyin professional bölgüsü əsasında personalın 
fəaliyyətinin idarəetmə sistemi kimi plan-iqtisad, uçot-statistik, kommersiya, mühəndis-
texnoloji, analitik hesablama, operativ istehsal, kadr və sairi ehtiva edir. Struktur-mühit 
funksiyasına isə rəhbər və mütəxəssislərin qruplar üzrə öhdəliklərinin bölgüsü daxildir. Müəssisə 
və təşkilatlarda, adətən, hər iki sistem tətbiq edilir. 
Menecmentin empirik tədqiqatları 
təşkilati rəhbərlərin kateqorik təsnifatını 
formalaşdırmışdır. Mərkəzi planla iqtisadiyyatın kədərli təcrübəsi ilə sübut olunur ki, müasir özəl 
sahibkarlıq təşəbbüsləri, torpaq, əmək və kap
. İdarəetmədə menecer strategiyası öz mühümlüyünün təsdiqini almışdır. 
Menecer öz məharətini istehsalın səmərəli təşkilində yeni ideyaların, innovasiyaların 
tətbiqində, işgüzarlıq və  səriştəsində, daha ümumilikdə isə istehsalın məqsədəmüvafiq 
nəticəliyində göstərir. Liderlik menecerin işçiləri məqsədə doğru motivasiyaya cəlb etməkdə 
əksini tapır. Motivasiya insanın daxili və xaricind
h
operativ məqam yaxın müd
d
Rəhbərlik etmək böyük bir sənətdir. Mürəkkəb texniki texnoloji proseslər şəraitində sosial 
nəzarətin gücləndiyi, demokratik prinsiplərin bərqərar olduğu çağdaş şəraitdə rəhbərin davranışı 
idarəetmənin səmərəliyində əks olunur [17, 70]. 
Menecment rəhbər stimuluna əhəmiyyət verərək onun motivasiyası və psixoloci görünüşü 
və gücünü ümümiləşdirən paradiqmalar müəyyən etmişdir: 
Transsaksion rəhbərlər:  İşçilərə tapşırıqları izah etmək, mükafatland
ək qayğısı transsaksion rəhbərə xas olan xüsusiyyətlərdəndir.  Əməksevərlik, təmkinlilik, 
açıq düşüncəli səmərəli fəaliyyətlə iftixaretmə, qayd
şısında borcu fədakarlıqla yerinə yetirmək transsaksion rəhbərin xarak
ən elementlərdəndir. 
Xraizmatik liderlər:  İmkanları transsaksion rəhbərlərdən üstün olan bu tip liderlər işçiləri 
viyyədən çox daha intensiv 
şçilərə gələcək görünüşün dəqiq bölgüsünü vermək, kollektivin müdafiə etdiyi korporotiv 
ər yaratmaq və  işçil
rar olur. 
Transformasiya olunan liderlər: Men
ə yetirməklə məşğul olsala
ələbləri transformasiya olunan liderlər y
ırlasalar da əsasən strateci dəyişikliklər zamanı rəhbərliyə cə
İnteraktiv lider: Konsensus şəraitind
 
112

 
 
qad
tə edir. İnteraktiv rəhbər bütün komandanın işində qarşılıqlı anlaşma və 
ko
 öz işçilərinin tələblərini ödəməyə 
sərf etm
və hiss 
edir, d
treninqindən keçərək attestasiya olunmalya məhkukudurlar. Bu 
sırada 
 ifadəsini tapır. 
 
ınlar qrupunu əha
nsensusa nail olma ilə fərqlənir. 
Servis rəhbərlər: İdeya məqsədləri ilə yanaşı, daha çox
əklə fərqlənirlər [17]. 
İdarəetmə prosesində menecerin kommunaktiv səriştə  və bacarığı da müvəffəq fəaliyyəti 
şərtləndirir. Sadəcə ünsiyyət anlamını verən kommunikasiya prosesi iki və daha çox adamın 
informasiya yaratmasını  və mübadiləsini  əks etdirir. Həqiqi professional prosesi duyur 
üşüncəsini üstələyən bacarıq və  vərdişlərə mütəmadi yiyələnir. Edilən nöqsanlar 
nəticəsində profesional daha da peşəkarlaşır. Diletant isə ehtiyatlılığı ilə  fərqlənir. Onun 
müstəlilik sferasında improzizələr etməsi mümkünsüzdür. Reallıq belədir ki, dərin bilik olmadan 
heç bir işdə böyük müvəffəqiyyətə ümid etmək olmaz. Əslində müvəfəq kadr seleksiyasında və 
menecer rotasiyasından səriştəsizlər keçid etmək imkanında olmurlar. Lakin müəyyən proteksiya 
çərçivəsində belələrinin də  şansı parlayır.  İqtisad diletantları kimi seçilə bir sıra təsərrüfat 
rəhbərləri bu baxımdan «bazar» 
vəzifəlilərin hüquq və cavabdehlik məsuliyyəti ilə  təlimatlandırılması, personifikasiyası 
inkişafa uyğun olaraq daim təkmilləşməlidir. 
Həyatın metomorfozları bizim səyləri, düşüncə  və potensialımızı daim təkmilləşməyə 
kökləyir. İstehsalın artımı da bu keyfiyyətlərlə səciyyələnərək mütəmadi yeniləşmədə əks olunur. 
Yeni formanın davamlılığı müəyyən ideyalar sisteminin, müvafiq daxili ideologiyanın iqtisadi 
münasibətlərlə harmonik təmasda, rəvan inkişafında
Yüklə 5,12 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   25




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə