MƏMMƏdov qəRİb xəLİlov mahmud



Yüklə 4,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə69/75
tarix04.05.2017
ölçüsü4,78 Mb.
1   ...   65   66   67   68   69   70   71   72   ...   75

20.4. Azərbaycanda energetika  

Bölmə  əsasən «Azərenerji» aksioner (səhmdar) cəmiyyətinin (AC) birinci vitseprezidenti M.Novruzovun 

(1999) məlumatlarına əsaslanaraq yazılmışdır.  

Azərbaycanda energetika öz inkişafında mərhələlərlə böyük inkişaf yolu keçmişdir. Birinci mərhələ az güclü 

elektrik stansiyaların birləşdirilməsi və milli sənaye, ilk növbədə neft sənayesinin formalaşması tipini daha yüksək 

təmin etmək üçün yeni stansiyaların tikilməsilə başlanmışdır.  

Respublikanın müxtəlif regionlarında sənayedə və kənd təsərrüfatında elektrik enerjisinin geniş istifadəsi enerji 

sisteminin yeni keyfiyyətli inkişafı ilə bağlı olaraq ikinci mərhələyə keçid üçün şərait yaratdı, inkişafın üçüncü 

mərhələsində enerji sistemimizlə, başqa respublikaların elektrik sistemləri ilə paralel iş aparılması  təşkil olunaraq 

SSRİ-nin Vahid enerji sistemi yaradıldı. Respublikanın «Azərenerji» Aksioner (səhmdar) Cəmiyyəti 1998-ci ildə 11 

elektrik stansiyasını birləşdirir: gərginliyi 500, 330 və 220 kvt elektrik şəbəkələrinin ümumi uzunluğu 3000 km, 

gərginliyi 110 kv və aşağı olan bölüşdürücü şəbəkələrinin uzunluğu – 8000 km təşkil edir. 1990-cı ildə «Azərenerji»-

də elektrik enerjisinin buraxılışı 21 mlrd kvt /saat olmuşdur. 

 

Azərbaycanda energetikanın yaranma mərhələləri 

XIX əsrin sonunda dünyada ilk dəfə elektrik enerjisinin istehsalı başlanmışdır. Bu dövrə qədər Azərbaycanda artıq 

neft çıxarılmasına başlandığı vaxtdan elektrik enerjisindən istifadə olunmuşdur. Bu dövrdə (1898-ci il) Bakının neft 

sənayesi dünyada istehsal olunan neftin yarısından çoxunu təşkil etmişdir. Neft mədənlərini elektriklə təmin etmək 

üçün ilk dəfə olaraq 5-50 kvt-lıq elektrik stansiyaları quraşdırılmışdır. Neft sənayesinin intensiv inkişafı elektrik 

enerjisini yüksəltməyi tələb edirdi. Bu problemin perspektivliyini və mənfəətliyini bilən bir sıra xarici elektrotexniki 



 

399


firmalar  - «Simens - Qalske», «AEQ» və başqaları Bakıda daha güclü elektrik stansiyaları tikmək barədə müraciət 

etdilər. Bu məqsədlə 1898-ci ildə «Elektrik gücü» aksioner (səhmdar) cəmiyyəti yaradılır.  

1900-cu ilin martında «Elektrik gücü» AC Bakıda iki elektrik stansiyası layihələşdirir və onların tikilməsinə 

başlanır: «Belqorod» - 6000 l.s., və Bibi-Heybət  - 1000 l.s. (sonralar o «Krasnaya zvezda» İES və Krasin adına 

İES adlandırıldı).  

1902-ci ilin martında istismara buraxılan Belqorod elektrik stansiyasında «Zulcer» firmasının hər birinin 

1000 l.s gücü olan dörd buxar maşını, «Lezner» firmasının 2000 l.s. gücü olan buxar maşını, AEQ firmasının 

6000 v gərginlikli generatoru quraşdırıldı. Bibi – Heybət elektrik stansiyasında «Simens - Qalske» firmasının 

500 l.s. gücündə olan iki buxar maşını qoyuldu. Belqorod və Bibi – Heybət elektrik stansiyaları o dövr üçün 

Rusiyada ən böyük stansiyalar idi.  

1912-ci ildə Bibi – Heybət və Belqorod elektrik stansiyalarının növbəti genişləndirilməsinə başlandı.  İşə 

AEQ firmasının 8000 kvt gücündə olan turbogenerator daxil edildi. Belə turbogeneratorun daxil edilməsi Bibi – 

Heybət elektrik stansiyasının gücünü 10800 kvt-a çatdırdı.  

1914-cü ildə Bibi – Heybət və Belqorod stansiyaları arasında  əlaqə yaradıldı. Bu tarixi Azərbaycanda 

elektrik sisteminin yaranması tarixi hesab etmək olar. 1915-1917-ci illərdə Bibi - Heybət stansiyası Rusiyada ən 

böyük və Avropada ən faydalı stansiyaya çevrildi. 1915-ci ildə bu iki elektrik stansiyasının ümumi gücü 47000 

kvt-a çatdırıldı.  

1913-cü ildə Respublikanın Gəncə,  Şəki, Quba və  Lənkəran  şəhərində ümumi gücü 635 kvt olan bir sıra kiçik 

elektrik stansiyaları işə düşdü.  

Sovet dövründə energetika quruculuğunun mərhələləri 

1920-ci ildə «Elektrotok» energetika kompaniyası qabaqlar xüsusi firmalara məxsus olan daha beş  mədən 

elektrik stansiyasını (- Romanı –4000 kvt, Zabrat- 720 kvt, Sabunçu – 700 kvt, Suraxanı – 900 kvt və Artyom 

adası – 1420 kvt -) birləşdirdi. «Elektrotok» elektrik stansiyasının ümumi gücü 56000 kvt-a çatdırıldı. 

Bakının mədənlərində neft istehsalı dünyanınkinin 17,8%-ni  və SSRİ-nin neft hasilatının 80%- qədərini 

təşkil etməsini nəzərə alaraq QOELRO-nun planında Bakı  sənaye rayonunun elektrikləşdirilməsinə xüsusi 

diqqət ayrıldı. Elektrik stansiyalarının genişləndirilməsi ilə yanaşı elektrik şəbəkələri də inkişaf etdirildi. 1935-ci 

ildə elektrik sisteminin gücü 176 min kvt-a qədər artırıldı.  

Layihəyə uyğun olaraq «Krasnaya Zvezda» İES-də  hər birinin gücü 25000 kvt olan iki terlofikasiya turbini, 

Krasin adına İES-ə isə 25000kvt gücü olan bir kondensasiya turbini qoyuldu. 1939-cu ildə bütün aqreqatlar işə salındı. 

Sistemin gücü 251.6 min kvt-a çatdırıldı. 

1941-ci ildə Sumqayıtda  İstilik Elektrik Mərkəzi yaradılaraq gücü 24000 kvt olan kondensasiya turbini və gücü 

25000 kvt olan AP-25-1 tipli teplofikasiya turbini işə salındı. 

1940-cı ildə Azərbaycan energetika sisteminin gücü 251000 kvt-ə çatdırılaraq 1920-ci il sistemindən 5 dəfə çox 

təşkil etdi. 1940-cı ildə yarımstansiyaların sayı – 139, 20 – 110 kvt-lıq hava xəttlərinin uzunluğu 651 km, güc 

transformatorlarının ümumi gücü 589600 kvt təşkil edirdi. Bu illərdə «Severnaya» İES-i və Mingəçevir SES-i işə 

salındı, fəaliyyətdə olan elektrik stansiyalarında rekonstruksiya işləri aparıldı. «Severnaya» İES-də yeni enerji bloku 

montaj edildi, Əli – Bayramlı İES-i tikildi. 1980-ci illərdə hər birinin gücü 390 mvt olan iki aqreqatdan ibarət Şəmkir 

SES-i tikildi. 1983-cü ildə Azərbaycan  İES-də iki aqreqatın montaj işləri qurtardı. Hazırda  Azərbaycan  İES-in 

(Mingəçevirdə) 2400 mvt- gücünə malik olub Cənubi Qafqazda ən güclü elektrik stansiyası sayılır. O, 

respublikamızın yarısının tələbatını ödəyir. 1990-cı ilin əvvəlində Azərbaycan İES-nin axırıncı 7 və 8-ci enerji blokları 

istismara verildi. 

Ermənistanla olan münaqişə Azərbaycanın energetikasına mənfi təsir göstərdi, «Azərbaycan İES – Ağdam- İmişli» 

elektrik enerjisinin məsafəyə verilməsi sıradan çıxarıldı.  

Hazırda «Azərenerji» AC- tinin kollektivi tərəfindən konkret işlər yerinə yetirilir. Bir çox xarici banklar Azərbaycan 

iqtisadiyyatının gələcək inkişafına etibar edərək ona xeyli kreditlər ayırır. Belə ki, 1995-ci ildə Yenikənd SES-nın 

tikilməsi üçün Azərbaycana 53,4 milyon ABŞ dolları miqdarında kredit verildi. 

«Severnaya» İES-nin rekonstruksiyası üçün Yaponiya 160 milyon dollar miqdarında kredit ayırdı. Planlaşdırılmış 

işlər başa çatdıqdan sonra müəyyən edilmiş güc daha 400 mvt artacaqdır.  

Hazırda 500 və 300 kv gərginlikli elektrikin məsafəyə ötürülməsi müvafiq olaraq 594 və 1025 km təşkil edir.  

Bütün kompleks işlər yerinə yetirildikdən sonra Respublikanın enerji sisteminin gücü xeyli artacaq və sonralar 

Azərbaycan elektrik enerjisini Avropaya ixrac edə biləcəkdir. 

Cədvəl 20.7. 

1999-2010 illərdə yeni elektrik güclərinin işə salınması 

 

 

İllər 



 

Elektrik stansiyasının adı 

Əlavə 

edilən güc 



Tələb 

olunan xərc 

mln. ABŞ 

dolları 


1999-2002 Naxçıvan MR üzrə, kiçik  +32,5 

66,0 


 

400


SES-lər MVT 

2000 Azərbaycan İES (9-cu blok)  +270 MVT 

20 

2002 Bakı İEM-1, 2-ci aqreqat 



+56 MVT 

50 


2003 Sumqayıt 

İEM-1. (qaz 

turbinləri) 

+170 MVT 

120 

2004 Sumqayıt İEM-1 (buxar-qaz 



komp) 

+250 MVT 

175 

2005 


Əli-Bayramlı  İES (buxar-

qaz qurğ) 

+400 MVT 

300 


2007 

2007 


Tovuz SES 

Əli-Bayramlı  İES (buxar-

qaz qurğusuna qaz turbini) 

+380 MVT 

 

+170 MVT 



450 

 

120 



2008 

Əli-Bayramlı  İES (buxar-

qaz qurğusu) 

 

+250 



MVT 

 

175 



 

Cədvəl 20.8. 

Naxçıvan MR-da su elektrik stansiyalarının  

tikilməsi proqramı 

 

№-si Çayın adı SES-in 



gücü, 

MVT 


Layihənin 

təxmini qiyməti 

1. Naxçıvan çayı 4,9 

11.00 


2. Gilan 

çayında 


I-SES 

 

5,5 



 

10,75 


II –SES 

4,8 


9,80 

III - SES 

6,3 

10,75 


IV –SES  

6,5 


11,20 

3. 


Əlincə çayında 1,4 

6,10 


4. Nəsirvaz 

I –SES 


II –SES 

 

1,2 



1,5 

 

3,10 



3,30 

 

20.5. Dünyanın ərzaq problemi 

Sivilizasiyanın inkişafı həmişə aclıqla müşayiət olunmuşdur. XIX əsrdə yalnız Çində 100 mln. adam acından 

ölmüşdür. Hindistanda son 50 ildə acından ölənlərin sayı 20 mln.-na çatmışdır. 20-ci -30-cu illərdə aclıq fəlakəti 

5 mln. insanın ölümünə səbəb olmuşdur. 

Lakin bəşəriyyətin uzunmüddətli tarixində ərzaq problemi ilk dəfə həm ərazi, həm də kəmiyyət baxımından belə 

qlobal miqyas almışdır. BMT-in ərzaq və kənd təsərrüfat Təşkilatı (FAO) belə hesab edir ki, dünyada 1,2 mlrd. adam 

doyunca yemək tapmır. 

Müxtəlif aclıq formalarından iztirab çəkən əhalinin çox hissəsi dünya xəritəsində olduqca geniş ərazi tutur və 

enli zolaq şəklində ekvatorun hər iki tərəfi boyu uzanaraq bura praktiki olaraq bütün inkişaf etməkdə olan 

ölkələr daxil olur. Planetimizdə aclığın məkanı Afrika dövlətləri sayılır. 

Yetkin bir adamın bir kq cəkisinə 40-46 kilokalorı  tələb olunur, bu isə sutka ərzində  təxminən 2500 

kilokalori təşkil edir. İnsanın qəbul etdiyi kalori hər şeydən öncə qidanın gücündən (növündən), fiziki yükündən 

və yaşadığı yerin iqlimindən asılıdır. 

Ərzaq probleminə müxtəlif amillər təsir göstərir. Ən mühüm amillərdən biri inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 

əhalinin artmasıdır. Son 50 il ərzində inkişaf etməkdə olan ölkələrdə  ərzaq istehsalının artımında yüksəliş 

olmuşdur, lakin əhalinin artımı iki dəfə çox olmuşdur.  Əhali sayının belə artımı  ərzaq istehsalı artımının çox 

hissəsini istifadə edir və onu aclıqdan xilas etmir. 

Bununla belə inkişaf etmiş ölkələrdə ərzaq məhsulu istehsalı iki dəfə yüksəlmiş, əhalinin sayı üçdə bir dəfə 

artmışdır.  

 


 

401


 

Şəkil 20.5. Dünyada mühüm ərzaq bitkilərinin istehsalı (yaşıl kütlə), 

1980-ci il FAO-nun məlumatı 

 

Ərzaq probleminin baş verməsinin digər səbəbi  əhalinin qidasında bir, yaxud iki ərzaq məhsulu növünün 



üstünlük təşkil etməsidir, bu isə  əhalinin diyetasında yekrənglik xarakteri yaradaraq gizli aclıq forması  əmələ 

gətirir. Məsələn, Cənubi və Cənubi- Şərqi Asiyanın əhalisinin rasionunun 70% -ni , Yava adasının (İndoneziya) 

bəzi rayonlarında hətta 90% -ni düyü təşkil edir. Bu isə bəzi xəstəliklərin, o cümlədən beri-beri xəstəliyinin baş 

verməsinə səbəb olur. Afrika kontinentinin bəzi dövlətlərinin əhalisinin qida rasionunda kökümeyvəlilər (yams, 

batat, maniok) üstünlük edir. 

Yekrəng qidalanma uşaqların kvaşiorkor deyilən xəstəliyinə tutulmasına  şərait yaradır. Bu zaman uşaq 

kifayət qədər kalori alsa da orqanizmə zülal çatışmır. Qidada həm kalori, həm də zülal çatışmadıqda isə «uşaqda 

marazm» xəstəliyi baş verir. Hər iki xəstəlik uşaqlarda həmişə güclü diareya (mədə-bağırsaqda həzmin 

pozulması) ilə müşayiət olunur. Belə  uşaqlar arasında ölüm hadisəsi və psixi pozuntuların səviyyəsi yüksək 

olur.  


Əhalinin  ərzaqla təmin edilməsində aqrokulturanın səviyyəsi böyük rol oynayır. Buna yüksək məhsuldar 

bitki sortlarından, məhsuldar heyvan cinslərindən, çox müxtəlif və müasir kənd təsərrüfatı texnikasından istifadə 

etməklə (məsələn, Latın Amerikasında min ha əkin sahəsinə cəmi 5 traktor; Afrikada – 1, Rusiyada –12, ABŞ-

da 30, Yaponiyada –450 traktor düşür), lazımi miqdarda gübrələr verməklə (mütəxəssislərin hesablamalarına 

görə kimyəvi gübrələrdən istifadə etdikdə  əsas kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığı 40% artır) kənd 

təsərrüfatı bitkilərinin ziyanvericiləri və  xəstəlikləri ilə mübarizə  tədbirlərini həyata keçirməklə, həm də  kənd 

təsərrüfatı məhsullarını saxlamaq texnologiyasına riayət etməklə nail olmaq olar.  

İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə aqrokulturanın səviyyəsi hələ ki, geri qalır, bu isə kifayət qədər yüksək 

məhsul alınmasını  və onun artımını  təmin etmir. Dünyada taxılın orta məhsuldarlığı 25 sent/ha, Afrikada 12 

sent/ha (onun tropik hissəsində  təsərrüfatlar hektardan 1 sent. məhsul yığır), Cənubi Amerikada 20 sent./ha 

təşkil edir. 

Dünyada  ərzaq problemini həll etmək üçün inkişaf etməkdə olan ölkələrdə  «yaşıl inqilab», inkişaf etmiş 

ölkələrdə isə «biotexnoloji inqilab»ın keçirilməsi planı irəli sürülür. 

 «Yaşıl inqilab» yüksək məhsuldar kənd təsərrüfatı  ərzaq bitkilərinin, xüsusən buğda, qarğıdalı, düyünün 

becərilməsi, irriqasiya işlərinin genişləndirilməsi və müasir texnika, kimyəvi gübrələr, bitki mühafizəsi 

üsullarının tətbiqi ilə həyata keçirilməlidir. 



 

402


Lakin «yaşıl inqilab» inkişaf etməkdə olan ölkələrin sahələrinin üçdə birində müəyyən qədər tətbiq 

olunmuşdur. Əkinçilikdə əsasən üç dənli bitkiyə (buğda, düyü, qarğıdalı) üstünlük verilmişdir. Aqrokulturaya 

düzgün riayət edilmədiyindən «yaşıl inqilab» arzuolunmaz ekoloji nəticələr vermişdir. Belə ki, toksik kimyəvi 

maddələrdən istifadə edilməsi torpaqların zəhərlənməsinə, düyü sahələrində balıqların məhv olmasına, kənd 

təsərrüfatı bitkilərinin ziyanvericilərinin yayılması partlayışına səbəb olmuşdur. 

«Biotexnoloji inqilab» inkişaf etmiş ölkələrdə torpağın hazırlanması (laydırsız  şumlama, frezerlə 

yumşaltma), suvarma (damcılı suvarma), bitkilərin ziyanvericilərdən mühafizəsi (fereonlardan istifadəsi), səpin 

toxumlarının izotoplarla hazırlanması aqrotexniki yeniliklərin tətbiqi ilə bağlıdır. 

Bu gün ərzaq problemi bəşəriyyətin qlobal problemi olub gələcək sivilizasiya onun həllindən asılıdır. 

 

20.6. Nüvə müharibəsi bəşəriyyət üçün təhlükəlidir 

Bəşəriyyət tarixində müharibələr çox olmuşdur. Təxmini hesablamalara görə yalnız son 5,5 min il ərzində 

Yer kürəsində 15 min müharibə və hərbi konflikt olmuş, (onlardan yarısından çoxu Avropada), xalqlar böyük 

müsibət və iztirablar keçirmişlər. Özünün bütün tarixi boyu bəşəriyyət 292 il müharibə görməmişdir. XX əsrin 

birinci yarısında bəşəriyyət iki dəfə zülmətli müharibəyə düçar olmuş, bu müharibələr qanlı və dağıdıcı xarakter 

almışdır.  

Müharibə aparılmasında texnika yüksəldikcə dinc əhalinin məhv edilməsi də artır. Dinc əhalinin ölüm 

miqdarı ilə  hərbçilərin ölümü arasında nisbət aşağıdakı kimi olmuşdur: birinci dünya müharibəsində – 1:20; 

ikinci dünya müharibəsində –1:1; Koreyadakı müharibədə (1950-1953-cü illər) – 5:1; Vyetnamdakı müharibədə 

(1964-1968-ci illər) – 20:1. Müasir silahlanma vasitələrindən istifadə edib, hətta lokal müharibə başlayarsa ölən 

dinc əhalinin sayı ölən hərbçilərdən 100 dəfə çox olacaqdır (yəni 100:1). Bu müharibə əslində dinc əhaliyə qarşı 

müharibə olacaq. Bununla da müasir müharibə bütün bəşəriyyətin qlobal probleminə çevrilir. 

Müharibə probleminin qloballığı dünyada silahların güclü artması ilə  əlaqədardır. Hazırda yalnız toplanan 

nüvə silahlarının partlayış gücü indiyə  qədər olan müharibələrdə istifadə olunan döyüş sursatlarının ümumi 

gücündən bir neçə min dəfə çoxdur. 

Hazırda dünyada müxtəlif ölkələrin arsenalında olduqca çoxlu miqdarda nüvə silahları vardır. Bu silahların 

ümumi gücü 1945-ci ilin avqustunda Xirosima və Naqasakiyə atılan bombaların gücündən bir neçə milyon dəfə 

güclüdür.Xirosimaya atılan bomba nəticəsində 200 mindən artıq insan həlak olmuş, şəhərin 40%-i külə dönmüş, 

qalan ərazi isə tanınmayan dərəcədə eybəcərləşmişdir. Atılan atom bombalarının faciəli nəticələri Yaponiyada 

hələ indi də müşahidə edilir. 

Müasir silahlarla Yer üzərində bütün həyatı dəfələrlə məhv etmək mümkündür. Hətta adi vasitələrlə belə bu 

gün müharibə aparılarsa bəşəriyyətə və təbiətə qlobal zərər yetirər. 

Beynəlxalq humanitar məsələlər üzrə Müstəqil komissyanın məruzəsində qeyd edilir ki, silah istehsalı 

bəşəriyyəti yaşatmaq ideyası ilə aparılır. Lakin hər il bir milyard dollara qədər hərbi məqsədlərə xərclənir, bu isə 

inkişaf etməkdə olan ölkələrin inkişaf etmiş ölkələrə olan borcu ilə müqayisə edilə bilər. 

Hazırda dünya öz varını – dövlətini ağlasığmaz heç bir qiyməti olmayan silah istehsalına sərf edir. Bu isə 

zəngin resursları bəşəriyyətin ehtiyacını ödəməyə yönəltməyə imkan vermir.  

Hər bir ölkənin silahlı qüvvələrinin fəaliyyəti müxtəlif silah növlərini sınaqdan keçirdikdə  həmçinin 

köhnəlmiş silahları  və döyüş sursatlarını  məhv etdikdə torpaqdan, akvatoriyadan, hava boşluğundan istifadə 

edərkən ekoloji problemlər yaranır.  

Hərbi sənaye kompleksi (HSK) müəssisələrinin tullantıları ilə biosfer elementlərinin çirklənməsi problemi ilə 

yanaşı, radioaktiv tullantıların (RAT) basdırılması  və utilləşdirilməsi də  həll olunmamış problem kimi qalır. 

HSK-ya malik olan inkişaf etmiş ölkələr RAT-ı saxlamaq üçün inkişaf etməkdə olan ölkələrə ötürməyə və ya 

Dünya okeanının yaşayış olmayan adalarında dənizin dibində basdırmağa çalışır. Məsələn, «Yeni Torpağın» 

yanında 11 mindən artıq RAT konteyneri, 15 qəzaya uğramış reaktorlar və «Lenin» buzqıranı basdırılmışdır. Bu 

zaman mütləq təhlükəsizliyə nail olunmur, belə ki, konteynerlərin materialı korroziyaya uğrayır: metal 

konteynerlər 10 ildən sonra, beton konteynerlər isə 30 il ərzində dağılır. 

Nüvə silahlarının sınaqdan keçirilməsi nəticəsində ətraf mühit radioaktiv maddələrlə (xüsusən sezium – 137 

və stronsium -90) çirklənəcək və orta temperatur dəfələrlə aşağı düşəcəkdir. Bu zaman kənd təsərrüfatının əsas 

ekosistemləri qlobal ekoloji fəlakətə məruz qalacaqdır. 

Atom bombası atıldıqda müəyyən iqlim dəyişkənliklərilə bərabər yanğın və radioaktiv yağışlar nəticəsində 

geniş miqyasda səhralaşma baş verəcək, enerji və rabitə sistemləri sıradan çıxacaq, atmosferin ozon qatının 

qalınlığı azalacaq, su və hava zəhərli maddələrlə və qazlarla zəhərlənəcəkdir.  

Nüvə müharibəsi nəticəsində təbii mühitin və  cəmiyyətin sosial-iqtisadi strukturlarında qlobal dağılma baş 

verəcək və müharibədən  əvvəlki ilkin vəziyyətə qayıtmaq mümkün olmayacaqdır. Bu zaman radioaktiv 

çirklənmə, kəskin ultrabənövşəyi şüalanma, aşağı temperatur, aclıq və digər mənfi faktorlar insanların məhvinə 

səbəb olacaqdır. Bu nəticələr göstərir ki, qlobal nüvə müharibəsində qalib tərəf olmayacaq və müharibənin 

faciəli nəticələrindən kənarda qalan olmayacaqdır. 



 

403


Müasir şəraitdə silahsızlaşma problemi ilə sosial-iqtisadi inkişaf arasında sıxı əlaqə vardır. Bütün xalqların 

həyatı marağı silah istehsalını dayandırmağı, hazırda hərbi məqsədlər üçün istifadə edilən böyük resurslardan 

dinc yaşayış ehtiyaclarını, bütün ölkələrin sosial-iqtisadi inkişafını,  ətraf mühitin mühafizəsini tələb edir. 

Mütəxəssislərin fikrincə bu halda dünyada təsərrüfatın inkişafı əlavə olaraq 1-2 % yüksələr. 

BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri (ABŞ, Rusiya, Fransa, Çin və Böyük Britaniya) özlərinin hərbi 

xərclərini 10% azaldarsa digər problemləri də  həll etmək olar. Mütəxəssislərin hesablamalarına  əsasən 100 

mlrd.  dollara  100 mln əhalini təmin etmək üçün 20 mln. mənzil və ya 6 mln çarpayılıq yeri olan 100 min 

xəstəxana tikmək olar. 1,2 mlrd. əhalisi olan Asiya, Afrika və Latın Amerikası  əhalisini içməli su ilə  təmin 

etmək üçün 3 mlrd. dollar lazımdır.Bütün dünyada malyariyanın qarşısını almaq proqramını yerinə yetirmək 

üçün isə cəmi 450 mln. dollar tələb olunur. 

Lakin dünyada toplanan çoxlu miqdarda silahları mərhələli yox etmək üçün həm uzun dövr lazımdır, həm də 

olduqca çoxlu pul vəsaitləri tələb olunur. Dövlətlərin rəhbərləri bir çox beynəlxalq müqavilələr bağlayaraq nüvə 

silahlarını  sınaqdan keçirməyi və ondan istifadəni məhdudlaşdırmaq üzrə razılaşmalar  əldə etmişlər. Bu 

müqavilələrdə nüvə silahlarını atmosferdə, kosmosda və su altında sınaqdan keçirilməsini və yayılmasını 

qadağan etmək, strateji – hücum silahlarını azaltmaq, orta və yaxın məsafəli və digər raket silahlarını azaltmaq 

və məhv etmək məsələləri irəli sürülür. 



 

20.7. Dünya əhalisinin sağlamlıq problemləri  

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) sağlamlığa belə tərif verir: «Sağlamlıq xəstəlik və fiziki defektlərin 



olmaması ilə yanaşı həm də tam fiziki, ruhi və sosial xoşbəxtlik deməkdir». Vətəndaşların sağlamlığı milli 

və dünyəvi varlıqdır. 

ÜST qeyd edir ki, əhalinin sağlamlığı 50% həyat tərzindən, 20%- genetik amildən, 10% - səhiyyə təşkilatla-

rının işindən və 20%- ətraf mühitin vəziyyətindən asılıdır. 

Sağlamlıq probleminin qlobal xarakter daşıması digər problemlərdən əvvəl yaranmışdır. Ticarətin coşqun inki-

şaf etdiyi və böyük coğrafi ixtiralar (kəşflər) dövründə dünyada bir çox epidemiyalar və pendemiyalar yayılmış, la-

kin onlara qarşı milli mübarizə tədbirləri kifayət qədər olmamışdır. Bu zaman bütün bəşəriyyətin sağlamlığını qo-

rumaq üçün səy tələb olunurdu. XIX əsrin ikinci yarısında L.Paster vaksinin köməyi ilə yoluxucu xəstəliklərə tu-

tulmamaq qabiliyyətini yaratmaq prinsipini əsaslandırdı  və  İ.İ.Meçnikovun ilk immunitet nəzəriyyəsi meydana 

gəldi. Bu elmi kəşflər qara çiçək, vəba, taun, tetanus, titrətmə –qızdırma kimi bir çox qorxulu yoluxucu xəstəliklə-

rin qarşısını almağa imkan yaratdı. Lakin hələ indiyə  qədər bəzi xəstəliklərə, məsələn, malyariya, qrip, zöhrəvi 

xəstəliklərə qarşı effektiv vaksinlər yaratmağa müvəffəq olunmamışdır. 

Statistika məlumatına əsasən XX əsrdə bir çox yeni xəstəliklər – onkoloji, SPİD, infeksion meningita, alko-

qolizm, narkomaniya və s. peyda olmuşdur. Həm də xəstəliklər xüsusən onsuz da ölüm hadisəsi (o cümlədən 

uşaq ölümü) daha çox baş verən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə geniş yayılmışdır. 

Mütəxəssislərə görə dünyada yüz milyonlarla adamın vəziyyəti yaxşı deyildir. İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə 

olan ölkələrdə səhiyyənin səviyyəsində böyük uyğunsuzluq vardır. Belə ki, Efiopiyada yaşayış həddi 45 yaş, Ya-

poniyada isə 80 yaş gözlənilir. Cavan yaşlarında Hindistanda ölüm min adama 80, İsveçdə isə 4 adam düşür. Bu 

ölkələrdə ixtisaslaşmış həkimlər və səhiyyənin vəsaitlə (pulla) təmin olunmasında da böyük fərq mövcuddur. 

 

Şəkil. 20.6. Sağlamlığa təsir göstərən amillər 

Тибби 


хидмят 

 

404


 

Belə ki, inkişaf etmiş ölkələrdə 520 adama 1 həkim düşür, səhiyyəyə ümumi milli məhsulun (ÜMM) 80 %-i, 

inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə 17 min adama 1 həkim, səhiyyəyə ÜMM-nin cəmi 1 %-i yönəldilir. 

Bir çox alimlər dünyada sağlamlığın böhran həddinə çatmasını göstərir. Bu əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələrə 

aiddir. Bunun səbəbi qidanın çatışmamasilə  əlaqədar  əhalinin çox hissəsində  xəstəliklər və vaxtsız ölüm hadisəsi, 

çirklənmiş su, sağlamlıq adekvat xidmətinin olmaması; inkişaf etmiş ölkələrdə xərcəng (onkoloji xəstəliklərin 80%-i 

ətraf təbii mühitin vəziyyətindən asılıdır), ürək-damar, respirator və allergiya xəstəliklərinin artması müşahidə olunur. 

İnkişaf etmiş ölkələrdə xəstəliklərin strukturunda birinci yeri əsasən qeyri infeksion, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə 

infeksion xəstəliklər tutur. 

Dünyada sağlamlığın böhranının  əsas aspektləri demoqrafik, sosial-iqtisadi, tibbi və  fərdi  əhval – ruhiyyə 

hesab olunur. 

 

Demoqrafik aspekt 

1995-ci ildə dünyanın əhalisi 5.6 milyard təşkil etmişdir, onun 77% -i inkişaf etməkdə olan, 23%-i isə inkişaf 

etmiş ölkələrdə yaşayır. 90-cı illərdə dünya əhalisinin orta yaşı 62 il (inkişaf etmiş ölkələrdə - 73 il, inkişaf 

etməkdə olan ölkələrdə – 60 il) olmuşdur. Bu göstərici ayrı-ayrı rayonlarda müxtəlif olmuşdur. Məsələn, 

Avropanın bütün ölkələrində orta yaş 60-dan yuxarı, Afrikanın 44 ölkəsində – 48 yaş, Cənubi – Şərqi Asiyada 

və Aralıq dənizinin şərq ölkələrində isə 60 yaşdan aşağıdır.  

İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə insanların ömrü sürətlə artmaqdadır. Məsələn, 1989-cu ildən sonra insan 

ömrünün uzunluğu 29 %, inkişaf etmiş ölkələrdə isə 8,6 % artmışdır.  



Kataloq: upl -> books -> pdf
pdf -> XƏZƏR 2014, №2 bu sayda güMÜŞ DÖVRÜN ŞAİRLƏRİ
pdf -> Əbdülrəhmanlı N. Qurban. Yüzilin “Əli və Nino” əfsanəsi. Poman-xronika. Bakı, Qanun, 2014, 604 səh. Redaktor: Tapdıq Yolçu Korrektor: Ceyran Abbasova
pdf -> Hamiləlik haqqında hər şey: Qadın və Gələcək uşaq
pdf -> Dərslik (əlavə olunmuş və redaktə edilmiş ikinci nəşri)
pdf -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi tərəfındən təsdiq edilmişdir
pdf -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 27 sentyabr 2012-ci il tarixli
pdf -> M Ə h ə m m ə d t a ğ I s I d q I 1 5 0 MƏHƏMMƏd tagi siDQİ Ə s ə r L ə r I
pdf -> Тофиг щаъыйев
pdf -> AZƏrb ay can miLLİ elmlər akademiy asi folklor institutu
pdf -> Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş əsərlərin kataloqu a

Yüklə 4,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   65   66   67   68   69   70   71   72   ...   75




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə