Adrenoleykodistrofiya Şahin Böyükağa oğlu Əlibəyli Adrenoleukodystrophy



Yüklə 0.83 Mb.
PDF просмотр
səhifə3/10
tarix23.12.2016
ölçüsü0.83 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

  

 

 

Şəkil 3. 2011-ci ilin aprelində adrenoleykodistrofiyalı pasiyent doqquz yaşında 



olarkən onun baş beyninin maqnit-rezonans tomoqrafiyası [365]. 

 

Müayinə zamanı qeyri-yekcins maqnit rezonansı siqnalı ilə hər iki alın payının 



simmetrik şöbələrinə, kortikospinal yollarla bazal nüvələrə və beyin ayaqcığı səviyyəsinə 

qədər, həmçinin daha çox sağdan olmaqla gicgah paylarının polyusuna yayılan, kənarları 

düzgün  olmayan  «kəpənəyəbənzər»  formada  görünən,  perifokal  ödemli  olduğu  aydın 

nəzərə  çarpan  həcmli  törəmə  aşkar  edilmişdir.  Yan  mədəciklərin  ön  buynuzlarının 

mülayim  kompressiyası  ilə  cüzi  «mass-effekt»  qeydə  alınmışdır.  Yeri  gəlmişkən  qeyd 

edək  ki,  «mass-effekt»  dedikdə  xorioidal  kələfin  və  orta  xətt  strukturlarının  yerlərini 

dəyişməsi,  yan  mədəciklərin  təzyiq  altına  düşməsi  və  sıxılaraq  deformasiya  uğraması, 


18 

 

likvorkeçirici yolların blokadaya (mühasirəyə) alınması və hidrosefaliyanın inkişaf etməsi 



nəzərdə tutulur.  

Onkoloqla 

məsləhətləşmədən 

sonra  baş  beyinin  pozitron-emission 

tomoqrafiyası  və  aşkar  olunan  törəmənin  biopsiyası  məsləhət  görülmüşdür.  Yerinə 

yetirilən pozitron-emission tomoqrafiyası qlial sıradan olduğu güman edilən şişin olduğunu 

göstərmişdir.  

2011-ci  ilin  oktyabrında  sağ  alın  nahiyəsində  kəllənin  sümük-plastik 

trepanasiyası əməliyyatı icra edilmiş, biopsiya üçün sağ alın payındakı törəmədən material 

götürülmüşdür. Ancaq histoloji müayinənin nəticələri arasında ziddiyyətli məqamlar ortaya 

çıxmışdır.  19  saylı  şəhər  uşaq  xəstəxanasında  astrositomanı  istisna  etməyin  mümkün 

olmadığı qeyd edilmişdir. Nikolay Nikolayeviç Petrov adına Onkologiya Elmi-Tədqiqat 

İnstitutunda şiş hüceyrələrinin aşkar olunmaması qənaətinə gəlinmişdir. 1 saylı şəhər uşaq 

xəstəxanasında isə demielinləşdirici xəstəliyin morfoloji mənzərəsi təsvir edilmişdir. 

Dağınıq  sklerozun  kompleks  diaqnostikası  testi  mənfi  nəticə  vermişdir.  Boz 

maddə  neyronlarının  nüvələrinə  qarşı  antitellər  aşkar  edilməmişdir.  Lakin  bunun 

paraneoplastik  ensefalit  diaqnozunu  istisna  etmədiyi  vurğulanmışdır.  2011-ci  ilin  24 

noyabrında  edilən  lümbal  punksiyanın  verdiyi  nəticələrdə  2/3  sitoz,  1,2  qram/litr  zülal 

əksini  tapmışdır.  Uşaq  İnfeksiyaları  Elmi-Tədqiqat  İnstitutunun  neyroinfeksionisti  ilə 

məsləhətləşmə gedişində bütün dəyişikliklər bir daha müzakirə edilmiş, klinik-intraskopik 

müayinələrin nəticələrinə əsasən uşaqda adrenoleykodistrofiya güman olunmuşdur. 

Sonra Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının Moskva şəhərində yerləşən «Tibbi-

Genetik 

Elmi 


Mərkəzi»ndə 

uşağın  müayinəsi  davam  etdirilmiş  və  X-

adrenoleykodistrofiyanın serebral forması təsdiqlənmişdir. 

2012-ci  ilin  martından  uşağın  xəstəliyinin  dinamikasında  generalizəolunmuş 

tonik-klonik qıcolmalar meydana çıxmışdır. Elektroensefaloqrammaya görə, sol yarımkürə 

boyunca  ritmikliyin  yavaşıması,  beyin  qabığının  alın  şöbələrinin  regional  yavaşıması, 

yüksək amplitudlu delta dalğalarının qeydiyyata alınması ilə orqanik (üzvi) xarakterli aydın 

ifadə olunan dəyişikliklər müşahidə olunmuş, sağ yarımkürənin gicgah şöbələrində fokal 

partlayışlar  (epileptiform  dalğaların  analoqları  sayıla  bilən  alışmalar)  olmuşdur. 

Antikonvulsiv  terapiyaya  başlanılmış,  lakin  təyin  edilən  dərman  preparatlarının  təsiri 

lazımi  nəticəni  verməmişdir.  İki  ay  ərzində  epileptik  tutmaların  tezləşməsi  səbəbindən 

qıcolma əleyhinə ikinci preparat təyin olunmuşdur. Xəstəliyin proqressivləşməsi fonunda 

uşaq  az  ünsiyyətdə  olmuş,  hərəkətləri  həddən  ziyadə  yavaşımış,  hər  şeyi  sanki 

dayandırılmış  təsiri  bağışlamışdır.  Motor-sensor  disfaziya  nəzərə  çarpmış,  disfagiya 

yaranmış,  piramidal  və  serebellyar  çatışmazlıq  şiddətlənməyə  başlamış,  enurez  və 

enkoprez  meydana  çıxmış,  bunlar  hətta  gündüz  saatlarında  baş  vermişdir.  Özünün 

səliqəlilik və təmizkarlığı üçün gərəkli bacarıq, təcrübə və vərdişlərinin reqressi müşahidə 

olunmuş, davranışına nəzarət mümkün olmamış, ona tənqidi münasibət büsbütün aradan 

qalxmışdır. Dinamikada gecə və gündüz yuxusunun əhəmiyyətli dərəcədə çoxalması ilə 

aydın  serebrastenik  sindrom  qeydə  alınmışdır.  Medikamentoz  təsirə  rezistent  olan 

generalizasiyalı  tonik-klonik  qıcolmalar  saxlanılmışdır.  Bulbar  və  psevdobulbar 

pozğunluqlar qoşulmuşdur ki. Bunlar traxeostomiya qoyulmasını və qidalanmanın yalnız 

zond  vasitəsilə  həyata  keçirilməsini  tələb  etmişdir.  Həmçinin  davamlı  bradikardiya 


19 

 

tendensiyası  qeydə  alınmış,  şüur  sopor  səviyyəsinə  qədər  süstləşmişdir.  Serebral  və 



kardiovaskulyar  çatışmazlıq  əlamətlərinin  artması  üzündən  edilən  müdaxilələr  nəticəsiz 

qalmış, xəstə 2013-cü ilin iyununda 11 yaşında ikən dünyasını dəyişmişdir. Letal nəticə baş 

verənə  qədər  xəstə  çox  əziyyət  çəkmiş,  xüsusən  ömrünün  son  illərini  məşəqqətli 

yaşamışdır. Ailədə yaşca kiçik oğlan uşağı olmuş, xoşbəxtlikdən onun müayinəsi zamanı 

patoloji genlər aşkar edilməmişdir [365]. 

Bir çox hallarda adrenoleykodistrofiya xəstəliyinin uşaq serebral forması başqa 

orqan və sistemlərin patologiyaları ilə bir yerdə rast gəlinir. Bu baxımdan Buryatiya Dövlət 

Universitetinin  və  Respublika  Perinatal  Mərkəzinin  əməkdaşı  Yelena  Robertovna 

Yeremina  və  Tibbi  Genetika  Elmi-Tədqiqat  İnstitutunun  əməkdaşı  Lyudmila  Pavlovna 

Nazarenko  2015-ci  ildə  «Sibir  tibb  jurnalı»nda  «X-ilişikli  adrenoleykodistrofiya  klinik 

hadisəsi» 

adlı  məqalədə  bir  nümunə  gətirmişlər.  Müəlliflər  bir  xəstədə 

adrenoleykodistrofiya xəstəliyinin uşaq serebral forması ilə anadangəlmə ürək qüsurunun 

bir yerdə rast gəlinməsindən ibarət klinik hadisəni təsvir etmiş və belə hallarda diaqnostika 

üçün  çətinliklər  törənməsini  aydın  şəkildə  izah  etmişlər.  Həkimlər  üçün  əhəmiyyətli  ola 

biləcəyini nəzərə alıb aşağıda həmin hadisəni təqdim edirik. 

Bir  oğlanın  normal  inkişaf  dövründən  sonra  7  yaş  11  ayı  olarkən  onda 

adrenoleykodistrofiya  xəstəliyinin  uşaq  serebral  forması  manifestasiya  etmiş, 

invalidizasiya  (əlillik)  və  11  yaşında  letal  nəticəyə  gətirib  çıxarmışdır.  Tibbi  sənədlərin 

analizi  zamanı  xəstədə  adrenoleykodistrofiya  xəstəliyinin  klinik  təzahürləri  və  gedişi 

haqqında məlumatlar əldə olunmuşdur. Uşağın ata və anası somatik cəhətdən sağlamdır, 

onlar  öz  aralarında  qan  qohumluğu  olduğunu  inkar  edirlər.  40  həftəliyində  spontan 

(müdaxiləsiz)  doğuşla  qurtaran  birinci  hamiləlikdən  dünyaya  gələn  oğlanın  doğularkən 

çəkisi  3540  qram,  boyu  54  santimetr  olmuşdur.  Uşağın  halı  Apqar  şkalası  üzrə 

qiymətləndirilərkən  həyatının  birinci  dəqiqəsində  beş,  beşinci  dəqiqəsində  isə  yeddi  bal 

verilmişdir. Uşaq düzgün bədən quruluşuna malikdir, onun xarici tənasül orqanları kişi tipi 

üzrə formalaşmış, xayaları xayalığa enmişdir.  

Anası hamiləliyin 13-cü həftəsindən etibarən uçota alınmışdır. Onun hamiləliyi 

remissiya  mərhələsində  olan  xronik  tonzillit,  birinci  dərəcəli  anemiya,  yüngül  dərəcəli 

gestoz və azsululuq fonunda keçmişdir. Qadın hamiləlik vaxtı bətndaxili infeksiyalara görə 

müayinə olunmamışdır.  

Uşaq  doğularkən  onun  sağlamlıq  halı  orta  ağırlıqda  olan  vəziyyət  kimi 

qiymətləndirilmişdir.  Bunun  səbəbi  tənəffüs  çatışmazlığı  sayəsində  uşağın  həyatı  üçün 

aşkar təhlükə yaranmasından ibarət olmuşdur. Auskultasiya zamanı ürək tonlarının ritmik 

olmasına  baxmayaraq  sərt  sistolik  küy  eşidilmişdir.  Yenidoğulmuşda  dəri  örtüyü  təsvir 

edilərkən  əl  və  ayaqların  mülayim  akrosianozu  şəklində  periferik  mikrosirkulyasiyanın 

pozulması  və  obrazlı  olaraq  «ölüm  üçbucağı»  adlandırılan  nazolabial  (burun-dodaq) 

üçbucağının  sianozu  qeydə  alınmışdır.  Sağaltmanın  ikinci  mərhələsində  oğlan  doğum 

evindən  neonatal  stasionara  keçirilmiş,  orada  körpəyə  ağciyəraltı  mədəciklərarası 

arakəsmənin  4–5  millimetr  ölçüsündə  defekti,  qulaqcıqlararası  arakəsmənin  4  millimetr 

ölçüsündə anevrizmi, aortanın boğaz səviyyəsində 5–6 millimetr ölçüsündə koarktasiyası, 

ürəyin  sol  şöbələrinin  sağdakılarla  müqayisədə  cüzi  dərəcədə  olsa  belə  nisbətən  artıq 

yüklənməsi diaqnozu qoyulmuşdur. Anadangəlmə ürək qüsuru səbəbindən uşağın 7 yaş 7 


20 

 

ayı olanda cərrahi müdaxilə edilmişdir. Operasiya anında xəstənin dəqiqləşdirilən diaqnozu 



belə olmuşdur: mədəciklərarası arakəsmənin defekti, ikinci–üçüncü dərəcəli aortal qapaq 

çatışmazlığı,  ikinci  dərəcəli  hemosirkulyasiya  (qan  dövranı)  çatışmazlığı,  ikinci  dərəcəli 

ağciyər  hipertenziyası.  Cərrahi  müalicə  zamanı  Rosso  əməliyyatı  tətbiq  olunmuş, 

mədəciklərarası arakəsmənin defekti və aortanın plastikası həyata keçirilmişdir. Operativ 

müalicənin nəticələri müsbət kimi qiymətləndirilmişdir. Oğlanın valideynləri onun 7 yaş 

11 aya çatana qədər inkişafına dair heç vaxt şikayət etməmişlər. Lakin bu vaxtdan etibarən 

uşaqda  eşitmənin  zəifləməsi  qeydə  alınmış,  buna  baxmayaraq  konsultasiya 

(məsləhətləşmə)  üçün  surdoloqa  müraciət  olunmamışdır.  Elə  həmin  yaşda  xəstədə 

adamayovuşmazlıq  (qaradinməzlik),  yaddaşın  zəifləməsi  və  diqqətin  azalması  təsvir 

edilmişdir. 

Uşağın  8  yaş  8  ayı  olanda  valideynləri  onun  pis  eşitməsi,  yuxu  zamanı  çox 

narahat  olması  (yatarkən  çox  ora-bura  tərpənməsi,  çığırıb  bağıraraq  ayılması),  görmə 

qabiliyyətinin  pisləşməsi  və  aralanan  çəpgözlük  yaranması  kimi  şikayətlərlə  nevroloqa 

müraciət etməli olmuşlar. Həqiqətən uşağın eşitmə və görməsində problemlər olduğu və 

yuxusunun pozulduğu qeydə alınmışdır. 8 yaş 11 ayı olanda sağ ayağında miokloniya üzə 

çıxmasından şikayət edilmiş, antiepileptik müalicə təyin olunmuş, lakin preparatın təsiri 

effektiv 

olmamış, 

elektroensefaloqrafiya 

edilməsinə 

zərurət 

yaranmışdır. 

Elektroensefaloqrammada dalğaların yazılmasının bütün dövrü ərzində sağ yarımkürənin 

alın-gicgan  nahiyəsində  daimi  ocaqlı  epiaktivlik,  sol  yarımkürənin  ikincili 

generalizəolunmuş  boşalması  və  cəlb  olunmsı  hallarının  tez-tez  təkrarlandığı  fiksasiya 

edilmişdir.  Bioelektrik  aktivliyinin  diffuz  dəyişiklikləri  fonunda  qabıq  ritmi  tempinin 

yavaşıması  sağ  yarımkürədə  daha  aydın  ifadə  olunmuşdur.  Elektroensefaloqrammanın 

qeydiyyatı  zamanı  əsas  ritm  bütövlükdə  uşağın  yaşına  uyğun  gəlməmişdir.  Elə  həmin 

yaşda oğlanın baş beyninin maqnit-rezonans tomoqrafiyasında daha çox sağda olmaqla hər 

iki yarımkürənin təpə-əncə və gicgah nahiyələrinin ağ maddəsinin simmetrik zədələnməsi 

əlamətləri orta beyin qapağı konturu boyunca təsbit edilmiş, bütün bunlar leykodistrofiyaya 

şəhadət verən məlumatlar kimi qiymətləndirilmişdir.  

Oğlanın 9 yaş 1 ayı olanda görmənin oyadılma potensiallarının müayinəsinə dair 

xülasəyə görə, xəstədə kobud pozuntular daha çox sağdan olmaqla hər iki tərəfdən görmə 

siniri  boyunca  okulyar  afferentasiyanın  əhəmiyyətli  dərəcədə  aydın  ifadə  olunan 

kənarlanması  əlamətləri,  xüsusən  postxiazmal  səviyyədə  cavabın  komponentlərinin  pis 

diferensiasiya  olunması  təsvir  edilmişdir  ki,  belə  dəyişikliklər  görmə  sinirlərinin  enən 

atrofiyasına və ikincili aralanan çəpgözlüyə müvafiq olmuşdur.  

Xəstənin 9 yaş 1 ayı olanda onda nevroloji simptomatikanın proqressivləşməsi 

qeydə alınmışdır. Emosional labillik, lənglik (həddən ziyadə ağır tərpənmə), komandaların 

qismən  (hissəvi,  natamam)  yerinə  yetirilməsi,  onların  icrasının  axıra  çatdırılmaması, 

əsəbilik (tez qıcıqlanma) özünü göstərmişdir. Oğlan hərəkət edərkən fizioloji əzələ tonusu 

saxlanılmış,  yerişi  pozulmamışdır.  Növbəti  yarım  il  ərzində  nevroloji  simptomatikanın 

artması  müşahidə  olunmuşdur.  Belə  ki,  ayaqların  klonusu,  yerişin  pozulması,  məkan 

oriyentasiyasının  itirilməsi  üzə  çıxmış,  koqnitiv  pozğunluqlar  aydın  ifadə  olunmuş, 

ağıreşitmənin proqressivləşməsi qeydə alınmışdır.  



21 

 

Pasiyent 9 yaş 7 ayına çatanda onun görmə və eşitmə qabiliyyətini tam itirməsi 



təsbit edilmişdir.  

Xəstənin 9 yaş 9 ayı olanda «Rusiya Uşaq Klinik Xəstəxanası» Federal Dövlət 

Büdcə  Müəssisəsinin  (xəstəxananın  baş  həkimi  tibb  elmləri  doktoru  professor  Nikolay 

Nikolayeviç  Vaqanov,  pediatrik  şöbənin  müdiri  həkim-pediatr,  tibb  elmləri  namizədi 

Sergey  Yuryeviç  Semıkin)  tibbi  genetika  şöbəsi  ilə  videokonfrans  rabitə  rejimində 

distansion konsultasiya həyata keçirilmişdir (məsafədən məsləhət verilmişdir).  

Klinik  simptomatika,  xəstənin  neyrofizioloji  və  neyroradioloji  müayinələrinin 

nəticələrinə əsaslanaraq onun qanında çox uzun zəncirli yağ turşularının miqdarının təyin 

edilməsi məsləhət görülmüşdür. 

Rusiya  Tibb  Elmləri  Akademiyasının  Moskva  şəhərində  yerləşən  «Tibbi-

Genetik  Elmi  Mərkəzi»nin  maddələr  mübadiləsinin  irsi  xəstəlikləri  laboratoriyasında 

(rəhbəri  tibb  elmləri  doktoru  Yekaterina  Yuryevna  Zaxarova)  xəstənin  qan  plazmasının 

müayinəsi  zamanı  C

24

  və  C



26

  yağ  turşularının  konsentrasiyasının  yüksəlməsi,  C

24

/C

22



  və 

C

26



/C

22

  nisbətlərinin  böyüməsi  qeydə  alınmışdır  ki,  belə  nəticələr  peroksisom 



patologiyaları üçün səciyyəvidir [360; 361; 378]. 

Xəstənin  qanında  çox  uzun  zəncirli  yağ  turşularının  miqdarının  peroksisom 

xəstəlikləri  üçün  spesifik  olan  dəyişiklikləri  molekulyar-genetik  analiz  aparılmasının 

zəruriliyini  müəyyənləşdirmişdir.  Həmin  analiz  yuxarıda  qeyd  edilən  laboratoriyada 

aparılmışdır. Birbaşa avtomatik sekvenirləşdirmə metodu vasitəsilə ABCD1 geninin tam 

analizində  hemiziqot  halda  8-ci  ekzonda  c.1847–1850  ins  GCCC  mutasiyası  aşkara 

çıxarılmışdır.  Probandın  bacısında  həmin  mutasiya  tapılmamış,  ancaq  anasında 

müəyyənləşdirilmişdir.  www.x-ald.nl  beynəlxalq  məlumat  bazasında  ABCD1  geninin 

xəstədə təsvir edilən mutasiyası göstərilməmişdir [120; 373]. 

Pasiyentə  adrenoleykodistrofiya  xəstəliyi  diaqnozu  klinik  simptomatikanın 

aydın təzahür etdiyi mərhələdə qoyulmuşdur. Leykodistrofiyanın tipi dəqiqləşdirildikdən 

sonra  xəstəyə  dietoterapiya  təyin  olunmuşdur.  Bununla  əlaqədar  olaraq  təyin  edilən 

müalicədən effekt alınmamış, hemopoetik gövdə hüceyrələrinin transplantasiyası göstəriş 

hesab edilməmişdir.  

Xəstənin  10  yaşı  olanda  görmənin  oyadılma  potensiallarının  təkrar  müayinəsi 

aparılmışdır. Müayinə gedişində hər iki tərəfdən prexiazmal və postxiazmal səviyyələrdə 

okulyar  afferentasiyanın  kobud  pozuntuları,  görmə  sinirinin  cavabının  demək  olar  ki, 

tamam tükənməsi (solda bir qədər yaxşı izlənilməklə çox zəif olması) aşkara çıxarılmış, 

ifadə  olunan  kənarlanmaların  postxiazmal  səviyyədə  daha  kobud  xarakter  aldığı 

müəyyənləşdirilmişdir.  Hər  iki  tərəfdən  görmə  sinirinin  atrofik  dəyişikliyə  uğraması 

əlamətləri  qeydə  alınmışdır.  Görmənin  oyadılma  potensiallarının  müayinəsi  bütövlükdə 

xəstənin  9  yaş  1  ayı  olarkən  həyata  keçirilmiş  analoji  neyrofizioloji  müayinəsinin 

nəticələrilə  müqayisədə  mənfi  dinamikanı  aşkara  çıxarmışdır.  Oğlan  11  yaşına  çatdıqda 

onu həyatda saxlamaq mümkün olmamış, ölüm baş vermişdir. Autopsiyada təpə-ənsə və 

gicgah  nahiyələrində  lokallaşan  simmetrik  bilateral  demielinizasiya  sahələri,  morfoloji 

olaraq  baş  beyinin  ağ  maddəsinin  qlial  proliferasiyalı  degenerativ-demielinləşdirici 

zədələnməsi,  beyinin  perivaskulyar  və  perisellülar  ödemi,  böyük  yarımkürələrin  və 

beyinciyin  nazilməsi,  aydın  ifadəli  spastik  tetraparez  qeydə  alınmışdır.  Yanaşı  diaqnoz 



22 

 

olaraq ocaqlı parenximatoz miokardit, aorta və mədəciklərarası arakəsmə defektinin Rossa 



əməliyyatı üzrə plastikasından sonrakı hal müəyyənləşdirilmişdir.  

Ailədə  tibbi-genetik  konsultasiya  həyata  keçirilmiş,  bir  sıra  vacib  məsləhətlər 

verilmişdir.  Məsləhətlər  başlıca  olaraq  hamiləliyin  planlaşdırılması  və  perikonsepsion 

profilaktikanı  əhatə  etmişdir.  Molekulyar-genetik  diaqnostikaya  əsaslanmaqla  ailəyə 

prenatal diaqnostika üzrə lazımi məlumat verilmişdir.  

Xəstənin  tibbi  sənədlərinin  hərtərəfli  analizi  aparılaraq  manifestasiya  yaşının, 

klinik simptomatikasının və paraklinik müayinələrin nəticələrinin X xromosomu ilə əlaqəli 

adrenoleykodistrofiyanın  klassik  gedişli  uşaq  serebral  formasına  uyğun  gəldiyi 

göstərilmişdir.  Təqdim  edilmiş  klinik  hadisədə  X-ilişikli  adrenoleykodistrofiyanın  uşaq 

serebral  formasının  diaqnostikası  gecikmiş  olduğundan  buna  müvafiq  surətdə  xəstəyə 

vaxtında  müalicə  təyin  edilməsi  artıq  mümkün  ola  bilməzdi.  Xəstədə  X-ilişikli 

adrenoleykodistrofiyanın başlanmasından keçən müddət iki ilə yaxın olmuş, yalnız bundan 

sonra həmin diaqnoz qoyulmuşdur [360]. 

Yeniyetmə serebral adrenoleykodistrofiyası xəstəliyin daha bir ağır variantıdır. 

Ona  başqa  sözlə  serebral  adrenoleykodistrofiyanın  yeniyetmə  forması  da  deyilir.  Elmi 

ədəbiyyatda  həmçinin  «adrenoleykodistrofiyanın  yuvenil  forması»,  «yuvenil 

adrenoleykodistrofiya»  kimi  terminlər  çox  işlənir.  Əsas  cəhətlərindən  biri  həyatın  ikinci 

onilliyində  başlamasıdır.  Mənbələrin  bəzisində  xəstəliyin  debütünün  11–20  yaşa  təsadüf 

etdiyi  bildirilir,  halbuki  digərlərində  onun  10–21  yaşda  başladığı  göstərilir.  Verilən 

məlumatlar  onu  göstərir  ki,  xəstəliyin  yuvenil  forması  həyatın  ikinci  onilliyində 

manifestasiya  edir.  Klinik  təzahürlərinə  görə  adrenoleykodistrofiyanın  uşaq  serebral 

formasına  çox  oxşayır.  Aparıcı  mütəxəssislərin  yekdilliklə  gəldikləri  qənaət  bundan 

ibarətdir ki, yuvenil adrenoleykodistrofiyanın klinik mənzərəsi, proqressivləşmə sürəti və 

proqnozu  eynən  xəstəliyin  uşaq  serebral  formasında  olduğu  kimidir.  Proqressivləşən 

demensiya,  spastik  tetraparez,  görmə  və  eşitmə  itiliyinin  əhəmiyyətli  dərəcədə  azalması, 

qıcolmalar meydana çıxması bunları bir-birinə oxşadan simptomlar sırasında öndə gedir. 

Bir  sözlə  desək,  yeniyetmə  serebral  adrenoleykodistrofiyası  çox  parametrinə  görə 

sindromun uşaq formasına oxşayır, fəqət bir qədər gec debütü ilə seçilir.  

Yetkin  serebral  adrenoleykodistrofiyası  adrenoleykodistrofiyası  xəstəliyin 

növbəti bir variantıdır. Ona başqa sözlə serebral adrenoleykodistrofiyanın yetkin forması 

da deyilir. Yetkin serebral adrenoleykodistrofiyası çox nadir hallarda dominant ötürülən bir 

variant hesab olunur. X-ilişikli adrenoleykodistrofiyanın bütün formalarının cəmi 3 %-ni 

onun yetkin serebral forması təşkil edir [357].  

Əsas  klinik  simptomların  manifestasiyası  yaşı  kifayət  qədər  geniş  diapazona 

malikdir.  Müəlliflərin  xeyli  qismi  belə  bir  ümumi  fikrin  üstündə  dayanırlar  ki,  yetkin 

serebral  adrenoleykodistrofiyası  20  yaşdan  sonra  yaranır.  Ancaq  konkretliyi  xoşlayan 

müəlliflər  xəstəliyin  bu  formasının  həyatın  üçüncü  onilliyindən  beşinci  onilliyinə  qədər 

olan dövründə meydana çıxdığını göstərirlər. 

Yetkin  serebral  adrenoleykodistrofiyası  kifayət  qədər  nadir  xəstəlik  olmasına 

baxmayaraq ağır keçir. Xəstəlik əsasən psixi sahənin sıradan çıxması şəklində təzahür edir. 

Çox  vaxt  xəstəliyin  ilk  meydana  çıxan  əlamətləri  proqressivləşən  demensiya  və 

şizofrenəbənzər  sindrom  olur.  Buna  görə  belə  xəstələrə  çox  vaxt  səhvən  şizofreniya  və 



23 

 

yaxud digər psixi xəstəlik diaqnozu qoyulur. Klinik mənzərəsi, proqressivləşmə sürəti və 



proqnozu  serebral  adrenoleykodistrofiyanın  yuxarıda təsvir  edilən iki  formasında  olduğu 

kimidir [357; 375; 381]. 

Artıq  yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  kimi,  xəstəliyin  ilk  üç  forması  «serebral 

adrenoleykodistrofiya»  termini  altında  birləşdirilir.  Həmin  birləşdirməni  məsləhət  görən 

müəlliflər bunu belə əsaslandırırlar ki, həqiqətən hər üç patologiyada serebral dəyişikliklər 

dominantlıq  təşkil  edir.  Zimerlinq–Kreytsfeldt  xəstəliyinin  bütün  təsadüflərinin  45  %-ə 

yaxını məhz serebral adrenoleykodistrofiyanın payına düşür. Xəstəlik təsadüflərinin qalan 

55  %-i aserebral  adrenoleykodistrofiya  kimi  qəbul  edilir.  Ona başqa  sözlə qeyri-serebral 

adrenoleykodistrofiya da deyilir. Aserebral adrenoleykodistrofiyanın aşağıdakı üç forması 

(fenotipik variantı) ayırd edilir:  

1. Adrenomieloneyropatiya;  

2. İzolyasiya olunmuş böyrəküstü vəzi çatışmazlığı;  

3. Heteroziqot adrenoleykodistrofiya. 

Aserebral 

adrenoleykodistrofiyanın 

formalarından 

birincisi 

adrenomieloneyropatiya  (adrenomyeloneuropathia)  adlanır.  Bəzi  müəlliflər  terminin 

«adrenomielonevropatiya»  kimi  yazılmasına  tərəfdar  olurlar  [357].  Ona  başqa  sözlə 

adrenomieloneyropatik 

adrenoleykodistrofiya, 

yaxud 


adrenoleykodistrofiyanın 

adrenomieloneyropatik forması da deyilir. Əcnəbi dillərdə, xüsusən alman, ingilis, yapon 

dillərində 

olan 


ədəbiyyatlarda 

hətta 


adrenoleykomieloneyropatiya 

(adrenoleucomyeloneuropathia) termini işlənir [146].  

Adrenomieloneyropatiya  patologiyanın  kifayət  qədər  çox  rast  gəlinən  bir 

variantıdır. Belə ki, xəstəliyin bütün təsadüflərinin 35–40 %-i bu formanın payına düşür 

[375].  Adrenomieloneyropatiya  X-ilişikli  adrenoleykodistrofiyanın  böyüklərdə  ən  tez-tez 

rast gəlinən formasıdır [357; 381]. 

Adrenomieloneyropatiya xəstəliyinin başlandığı yaş geniş diapazonda tərəddüd 

edir. Müəlliflərin bir qismi iddia edir ki, adrenoleykodistrofiyanın adrenomieloneyropatik 

forması 14–60 yaşda, çox vaxt 40 yaşdan sonra yaranır [101; 365; 368; 380]. Müəlliflərin 

digər qismi xəstəliyin 12 yaşdan 50 yaşa qədər başladığını güman edir [357]. Ancaq başqa 

müəlliflərin  qənaətinə  görə,  adrenomieloneyropatiya  bir  qayda  olaraq  15  və  30  yaşların 

arasında başlayır [375].  

Adrenomieloneyropatiya  əslində  uşaq  serebral  adrenoleykodistrofiyasının  X-

ilişikli bir variantı olub, həm genetik, həm də klinik cəhətdən ondan fərqlənir.  

Təsadüflərin  üçdə  iki  hissəsində  (66–67  %-də)  böyrəküstü  vəzi  çatışmazlığı, 

üçdə bir hissəsindən yarısına qədərində (30–50 %-də) baş beyinin zədələnməsi inkişaf edir 

[375]. 

Adrenomieloneyropatiya  uşaq  yaşlarında  başladıqda  bəzən  böyrəküstü  vəzi 



çatışmazlığı ilə qovuşur, onunla bir yerdə rast gəlinir [381]. 

Gənclik illərində böyrəküstü vəzi çatışmazlığı simptomlarının, 20 yaşdan sonra 

proqressivləşən  aşağı  spastik  parezin,  hipoqonadizmin,  vegetativ  liflər  cəlb  olunmaqla 

simmetrik distal aksonal polineyropatiyanın inkişaf etməsilə manifestasiyası qeydə alınır 

[375]. 


24 

 

Dəri  örtüyünün  hiperpiqmentasiyası  bəzən  erkən  uşaqlıq  dövründə 



manifestasiya edərək böyrəküstü vəzi çatışmazlığını və nevroloji pozğunluqları bir neçə il 

qabaqlayır. Təsadüflərin 40 %-də böyrəküstü vəzi çatışmazlığı nevroloji simptomatikaya 

sələf  olur  və  yaxud  onunla  üst-üstə  düşür,  bir  vaxtda  yaranır.  Xəstəliyin  başlanğıc 

mərhələsində nevroloji müayinə zamanı aşağı paraparez, vibrasiya həssaslığının azalması 

aşkara çıxarılır. Xəstəlik proqressivləşdikcə spastik tetraparez, həssaslığın bütün növlərinin 

pozulması  və  çanaq  orqanları  funksiyalarının  normadan  kənara  çıxması  inkişaf  edir. 

Həqiqətən xəstələrdə tədricən aşağı spastik paraparez inkişaf edir. Aydın məsələdir ki, belə 

paraparez çox vaxt vibrasiya həssaslığının pozulması, sfinkterlərin fəaliyyətinin normadan 

kənara  çıxması  (sfinkter  disfunksiyası),  erektik  disfunksiya  (impotensiya)  və  başqa 

əlamətlərlə qovuşur.  

Pasiyentlərin əksəriyyətində zaman keçdikcə emosional və depressiv pozğunluq 

şəklində psixi kənarlanmalar qoşulur [357]. Adrenomieloneyropatiya əsasən mielopatiya 

ilə  səciyyələnir.  Belə  bir  xüsusiyyət  onun  adında  əksini  tapmışdır.  Baş  beyində 

demielinizasiya olmur, yaxud çox zəif dərəcədə ifadə olunur [101; 365; 368; 380]. 

Adrenoleykodistrofiyanın  serebral  formasından  fərqli  olaraq  burada  əsasən 

onurğa beyninin ağ maddəsi və periferik sinirlər zədələnir, sensor (hissi) və motor (hərəki) 

pozğunluqlar  inkişaf  edir.  Həmçinin  beyincik  pozğunluqları,  demensiya  və  hemiparez 

olduğu  təsvir  edilmişdir.  Adətən  adrenomieloneyropatiya  kifayət  qədər  yavaş  sürətlə 

proqressivləşir.  Bunun üçün xəstəliyə heç olmasa 5–15 il vaxt lazım gəlir [375]. 

Adrenomieloneyropatiya xəstəliyinin daha bir səciyyəvi cəhəti onun remissiya 

epizodları olmadan cərəyan etməsidir [375]. 

Adrenomieloneyropatiya xəstələrinin həyatının davam etməsi müddəti çox geniş 

hüdud daxilində variasiya edir və bəzən ümumiyyətlə, heç bir dəyişiklik olmur [379].  

Adrenomieloneyropatiya zamanı xayaların çatışmazlığının klinik simptomlarına 

nadir  hallarda  rast  gəlinir.  Adrenomieloneyropatiyalı  pasiyentlərdə  tüklər  çox  nazik  və 

seyrək  olur.  Belə  pasiyentlərdə  çox  vaxt  erkən  yaşlardan  dazlaşma  gedir  (şəkil  4). 

Adrenomieloneyropatiya zamanı baş dərisi tüklərinin nazilməsi və seyrəlməsi kimi tipik 

bir əlamət ilk dəfə 1955-ci ildə C. N. Harris-Cons (J. N. Harris-Jones) və P. G. Nikson (P. 

G. Nixon) tərəfindən «Spastik paraplegiyalı ailəvi Addison xəstəliyi» adlı məqalədə təsvir 

edilmişdir. 

 Adrenoleykodistrofiya  və  adrenomieloneyropatiyanın  mümkün  qovuşması 

haqqında ədəbiyyatda dürüst məlumatla rastlaşmaq mümkün deyildir. Yalnız 2012-ci ildə 

Ukraynadan olan mütəxəssislər – Maksim Qorki adına Donetsk Milli Tibb Universitetinin 

əməkdaşları  S.  K.  Yevtuşenko  və  İ.  S.  Yevtuşenko,  Ukrayna  Milli  Tibb  Elmləri 

Akademiyası Vladimir Korneyeviç Qusak adına Təxirəsalınmaz və Bərpaedici Cərrahlıq 

İnstitutunun əməkdaşları V. A. Simonyan, S. Q. Blindaruk, O. N. Vinokurova və M. F. 

İvanov,  Donetsk  şəhərindəki  vilayət  şəhər  elmi-praktik  neyroreabilitasiya  mərkəzinin 

əməkdaşı M. R. Şaymurzin tərəfindən belə bir məlumat verilmişdir. Müəlliflərin fikrincə, 

adrenoleykodistrofiya  və  adrenomieloneyropatiyanın  qovuşması,  onların  bir  yerdə 

meydana çıxması tamamilə mümkün olan bir hadisədir. Belə qovuşma xəstəliyin ayrıca, 

müstəqil 

forması  kimi  göstərilə  bilər.  Ayırd  ediləcək  həmin  formanın 

«adrenoleykomielodistrofiya» adlandırılması doğru olardı [357]. 


25 

 

 



 

 

Şəkil  4.  X-ilişikli  adrenoleykodistrofiyası  (adrenomieloneyropatiya  fenotipi) 



olan  pasiyentin  baş  dərisinin  tükləri  nazilmiş  və  seyrəkləşmişdir.  Məqalə  müəllifinin 

qeydinə  görə,  bu  təsvirin  dərcinə  dair    pasiyentdən  məlumatlandırılmış  yazılı  razılıq 

alınmışdır [67].  

 

Aserebral  adrenoleykodistrofiyanın  daha  bir  forması  (fenotipik  variantı) 



izolyasiya olunmuş böyrəküstü vəzi çatışmazlığı adlanır. Ona başqa sözlə böyrəküstü vəzi 

çatışmazlığının  təcrid  olunmuş  forması  da  deyilir.  Bəzi  mənbələrdə  «təcrid  olunmuş 

böyrəküstü vəzi çatışmazlığı» məfhumu əvəzinə «nevroloji pozğunluqlar olmadan keçən 

X-ilişikli  Addison  xəstəliyi»  termininə  rast  gəlinir.  Lakin  belə  bir  termini  kifayət  qədər 

uğurlu hesab etmək mümkün deyildir. Çünki xəstələrin təxminən yarısında (48–50 %-də) 

nevroloji simptomatika inkişaf edir. 

İzolyasiya  olunmuş  böyrəküstü  vəzi  çatışmazlığı  elə  çox  rast  gəlinməyən  bir 

xəstəlikdir. Müxtəlif müəlliflərin məlumatlarına görə, xəstəliyin bütün hallarının cəmi 8–20 

%-də izolyasiya olunmuş böyrəküstü vəzi çatışmazlığına rast gəlinir [375]. Xəstəliyin 10 

% tezliyində rast gəlinməsi fikri daha çox mənbədə dəstəklənir [357]. 

İzolyasiya olunmuş böyrəküstü vəzi çatışmazlığı arterial hipotoniya, dispepsiya, 

dəri hiperpiqmentasiyası, arıqlama, zəiflik, asteniya, depressiya, hipoqlikemiya tutmaları, 

su-elektrolit balansının pozğunluqları ilə təzahür edir. Nevroloji müayinə zamanı çox vaxt 

hiperrefleksiya,  aşağı  ətraflarda  vibrasiya  həssaslığının  pozulması  və  intellektual 

pozğunluqlar aşkar olunur.  

Heteroziqot adrenoleykodistrofiya xəstəliyin tamamilə fərqli olan bir variantıdır. 

Ona  başqa  sözlə  adrenoleykodistrofiyanın  heteroziqot  forması  da  deyilir.  Heteroziqot 


26 

 

adrenoleykodistrofiya  təxminən  40  yaşa  yaxın  olan  bir  dövrdə  özünü  göstərir  [375]. 



Heteroziqot  adrenoleykodistrofiya  zamanı  baş  beyinin  və  böyrəküstü  vəzilərin  qabıq 

qatının  zədələnməsi  əlamətlərinə  nadir  hallarda  rast  gəlinir.  ABCD1  genində  mutasiya 

daşıyıcıları olan qadınların yarısından çoxunda bu və yaxud digər nevroloji pozğunluqlar 

müşahidə  edilir.  Xəstəliyin  belə  bir  forması  adrenomieloneyropatiyaya  çox  bənzəyir. 

Heteroziqot  adrenoleykodistrofiyanı  adrenomieloneyropatiyadan  fərqləndirməyə  imkan 

verən  iki  xüsusiyyət  vardır  ki,  onları  nəzərdən  qaçırmaq  olmaz.  Birincisi,  klinik 

simptomatika nisbətən daha yumşaq, mülayim keçir, ikincisi, nevroloji pozuntuların yavaş 

proqressivləşməsi qeydə alınır. 

Yalnız tək-tək hallarda adrenoleykodistrofiya xəstəliyi heç bir  əlamətlə özünü 

büruzə vermir. Belə hallarda xəstəlik ifadə olunmayan adrenoleykodistrofiya adlanır. Ona 

başqa sözlə «adrenoleykodistrofiyanın ifadə olunmayan forması», yaxud sadəcə «ifadəsiz 

adrenoleykodistrofiya»  da  deyilə  bilər.  Elmi  ədəbiyyatların  bir  qismində  «asimptom 

adrenoleykodistrofiya»,  «adrenoleykodistrofiyanın  simptomsuz  forması»,  «simptomsuz 

gedişli  adrenoleykodistrofiya»  və  yaxud  qısaca  «simptomsuz  adrenoleykodistrofiya» 

terminləri işlənir.  

X-ilişikli adrenoleykodistrofiyanın simptomsuz forması 10 % hallarda müşahidə 

olunur [357]. Adrenoleykodistrofiyanın simptomsuz gedişi böyrəküstü vəzi çatışmazlığı və 

nevroloji  pozğunluqlar  olmadığı  halda  qanda  çox  uzun  zəncirli  yağ  turşularının 

konsentrasiyasının  yüksəlməsilə  səciyyələnir.  Ancaq  belə  hallarda  sinir  sisteminin 

zədələnmə  riski  yüksək  olur.  Simptomatikanın  olduğu  xəstələrin  qohumları  arasında 

biokimyəvi defekt tapıldıqda asimptom adrenoleykodistrofiya diaqnozu qoyulur. Lakin ola 

bilsin ki, həmin hallar xəstəliyin presimptomatik mərhələsinə aiddir [357]. 

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə