CƏlal bəYDİLİ (MƏMMƏdov) İSTİqbal xalq əDƏBİyyatinindir


ƏDƏBİYYAT: 1. Acalov A. Mifologiya



Yüklə 1.65 Mb.
səhifə3/15
tarix28.01.2017
ölçüsü1.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

ƏDƏBİYYAT:

1. Acalov A. Mifologiya // Azər. MEA Əd-t İnst. Elmi Arxivi (əlyazma), 1999, inv. №68.

2. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi. 6 cilddə, I c., B., 2004.

3. Desmaisons Petr I. Histoire des mongols et des tatares par Aboul-Ghazi Behadour khan. Amsterdam: Philo Press, 1970.

4. Divanu lugat-it-türk tercümesi. Çeviren: Besim Atalay, c.I. Ankara, 1992.

5. Dünya dinləri. Ensiklopedik məlumat kitabı (Müəllif kol­lektivi). B., 2003.

6. Günay Ü., Güngör H. Türk din tarihi. İstanbul, 1998.

7. Güngör H. Türk bodun bilimi araştırmaları. Kayseri, 1998.

8. Hilmi Ziya. Türk tefekkürü tarihi. İstanbul, 1933.

9. İnan A. Eski türk dini tarihi. İstanbul, 1976.

10. Kafesoğlu İ. Türk milli kültürü. İstanbul, 1998.

11. Kitabi-Dədə Qorqud / tərt.: S.Əlizadə, F.Zeynalov. B., 1988.

12. Qədim türk ədəbiyyatı. B., 2004.

13. Folklorşünaslıq məsələləri. V buraxılış. B., 2002.

14. Ru J.-P. Türklerin ve moğolların eski dini / çev. A.Ka­zancıgil. İstanbul, 1994.

15. Tanyu H. İslamlıktan önce türklerde tek Tanrı inancı. Ankara, 1986.

16. Thomsen V. Orhon ve Yenisey yazıtlarının çözümü. İlk bildiri. Çözülmüş Orhon yazıtları / çev. V.Köken. Ankara, 1993.

17. Yıldırım D. Köktürk çağında Tanrı mı tanrılar mı vardı? // Türk Bitiği. Ankara, 1998, s.112-123.

18. Абаев Н., Фельдман В., Хертек Л. “Тенгрианство” и “Ак чаяан” как духовно-культурная основа кочевнической циви­лизации тюрко-монголь. народов Саяно-Алтая и Центр. Азии // http://gasu. asu.ru/izdgagu/soc_proc/2002/sp2. shtml

19. Алтай и Центральная Азия: культурно-историческая преемственность. Горно-Алтайск, 1999.

20. Бутанаев В. Культ богини Умай у хакасов / Этнография народов Сибири. Новосибирск: Наука, 1984, с.93-105.

21. Бутанаев В. Кыргызское государство и древние рели­гии Центр. Азии // http://siteistok.host.net.kg/CC/vol_3/31-10_ butanaev. htm.

22. Ворошил Г., Асланов В. Исследования по истории азер­байджан. языка дописьм. периода. Баку, 1986.

23. Ибраев Б. Космогонические представления наших пред­ков // ж. “Декоративное искусство СССР”, 1980, №8, с.40-45.

24. Кассирер Э. Эссе о человеке / Мистика. Религия. Наука. Классики мирового религиоведения (Антология). т.2, М., 1998, с.380-424.

25. Кляшторный С. Мифологические сюжеты в др.-тюрк. памятниках // Тюркологический сборник-1977, М., 1981, с.117-137.

26. Левкиевская Е. Механизмы создания мифологических фантомов // http://www.ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm

27. Мелетинский Е. Поэтика мифа. М., 1976.

28. Осмонова Н. Тенгрианство как культ, религия и идеология кочевников Центральной Азии // http://siteistok. host.net. kg/CC/vol_ 2/22_Osmonova.htm

29. Потапов Л. Алтайский шаманизм. Л., 1991.

30. Стеблева И. К реконструкции древнетюрк. религ.-мифол. системы / в кн.: Тюркологический сборник–1971. М., 1972, с.213-226.
2007

ƏSKİ TÜRKLƏRDƏ GİZLİ TƏBİƏT

QÜVVƏLƏRİNƏ İNANMA

(İZİ//İYE İNANCI)
Əski türklərin dini inanışlarının əsasını Göy-Tanrı inanışı, əcdad (atalar) kultu ilə yanaşı, bir də gizli təbiət qüvvələrinə inam təşkil edirdi [17, s.302]. Qədim türklər təbiətdə belə gizli qüvvət­lərin olduğuna inanırdılar. Onlar kainatı ruhlarla dolu bir aləm sayırdılar. VI yüzil tarixçisi Menandr türklərdən bəhs edən zaman yazırdı ki, onlar hər nə qədər torpağa, suya və oda sayğı göstərsə­lər belə, yenə də kainatın yaradıcısı olan tək Tanrıya inanırdılar. Bu baxımdan əski türk dini inanışlarından danışılar­kən nəzərə alınmalıdır ki, təbiətdə mistik bilinən bir sıra güclərə müqəddəslik vəsfi verilməsi və sayğı göstərilməsi ilə onlara ta­pı­nılması ara­sında çox fərq var. Odur ki, bu anlayışların sər­həd­ləndirilməsi türk dini inanışlarından bəhs olunduğu zaman xü­susilə vacibdir.

Əski türk inancları sistemində gizli təbiət qüvvələrinə inanı­şın da yeri tam olaraq müəyyənləşmədiyindən qədim türklərin bir o qədər dindar ruhlu olmadıqları, heç bir dinə iman gətir­məyib, heç nəyə ibadət etmədikləri, üstəlik etiqadlarının əxlaqi yönü olmadığı və b. kimi iddiaların meydana çıxması mümkün olmuşdur. Halbuki əski türk cəmiyyəti qaynağını dindən alan əxlaqi dəyərlərə yüksək qiymət verirdi. Buna görə də belə bir cəmiyyətdə dinin və mədəniyyətin yalnız və yalnız ahəngdarlı­ğından danışmaq lazım gəlir. Bu ahəngdarlığın kökləri təbiətin, varlığın özündən gəlirdi ki, onun da əsasında kainatı bir bütöv şəklində qavramaq kimi ənənəvi düşüncə dayanırdı [4, s.119-120]. Beləcə, yüksək əxlaqı pozulmaz törə və ənənəyə bağlı olan bu cəmiyyətin, mədəniyyətin dini-mifoloji dünyagörüşü inanış­larla əlaqəli və iç-içəydi. Bu dünyagörüşü sistemində isə təbii obyektlərin birər təcəssümü olan və İzi//İye (yiyə//əyə) adı daşı­yan hami (qoruyucu) ruhların ayrı yeri vardır. Olduqları yerin sahibi sayılan həmin mifoioji varlıqların təbiəti, eləcə də bu var­lıq­larla bağlı inanışların Volqaboyu və Sibirin türk xalqlarının mifoloji təfəkküründəki yeri nisbətən daha geniş biçimdə araş­dırılmışdır [32, s.22, 600; 33, s.247, 471, 474, 538, 540].



İzi//İyə anlayışı Türk din düşüncəsi tarixi boyunca bilinən ən qədim anlayışlardandır. Daha əvvəlki çağlarda Göy-Tanrı (tanrı­çılıq) dini ilə yaxından bağlı olan bu anlayış türk ləhcələrində çox geniş yayılmışdır. Haqqında V.Banq, M.Rasanen, M.Kas­tren, K.Menges [31, s.101-109], H.Tanyu [23, s.41-43], N.Yeqo­rov, E.Nəcip [34, s.407-410] və bir çox başqa elm adamlarının qiymətli fikirlər söyləyərək, bütün dəyişik şəkilləriylə inkişafını ardıcıl izlədikləri həmin anlayışın həm də daha çox mifoloji yöndə keçirdiyi semantik şaxələnmə üzərində dayanmaq lazım gəlir. O semantik şaxələnmə ki, həm sistem daxilində getmiş, həm də sözün ayrı-ayrı variantlarını törətmişdir.

Qədim türk yazılı abidələrində idi şəklində “sahib” mənasın­da rast gəlinən bu söz çağdaş türk ləhcələrindən xakascada ezi, tuva türkcəsində ie, altaylarda ee, qırğız-qazax və noqay türkcə­lərində ie, saqayca i, qaraqalpaqcada iye, başqırd türkcəsində eye, tatarca iya, Azərbaycan türkcəsində yiyə, türkməncədə ee, özbək türkcəsində eqa, uyğurca eqə, qazax dialektlərində iqe, koybal türkcəsində ize, əski osmanlıcada is, issi, özbək ağızla­rında iyqa, ikə, saxa türkcəsində iççi şəkillərində işlənir. Əski es şəkliylə qumıq dilində də qorunmuşdur. Sözün ezi//ege şəkil­lə­ri­nə Altay dialektlərində, eçe şəklinə türk ağızlarında, əzi şəklinə tatar dialektlərində rast gəlinir. “Əski türkcə sözlük”də izi//iye sözünün idiige variantları göstərilir: ay yer kök idisi və ya yer suv igesi [26, s.79]. Araşdırıcılar etrusk yazılarında iesi şək­lində oxuduqları sözü də “yiyəsi” deyə mənalandırırlar. Bir fikrə görə, monqol dilində qarşılığı ada olub, “acıqlı ruh” mənası bildirən əsatiri asar sözünün də qədim türkcədəki qarşılığını əzi (izi, issi) təşkil etmiş və “Tanrı” mənası daşımışdır [21, s.86]. İzi//İssi anlayışına qumıqcada yeye, özbək ağızlarında yiqa və Azərbaycan türkcəsində isə həm də yiyə şəklində rast gəlinir. Burada sözün başlanğıcındakı y- səsinin protetik, yəni səs artı­mıyla bağlı hadisə olduğunu ehtimal edirlər [42, s.231-233]. Ma­raqlıdır ki, başlanğıcdakı y- şəkliylə həmin sözə abidələrdə rast gəlinmir.

Yazılı qaynaqlardan “Kutadqu biliq”də bu söz İdi şəklində “Tanrı” mənasında işlənmişdir. Kaşqarlı “Divan...”ında İzi həm “sahib, əfəndi”, həm də “Tanrı” kimi mənalandırmışdır. “Ata­bə­tül-həqayiq”də İzi-nin “sahib, yiyə” və “Tanrı” mənaları verilir. Əbu-Həyyanın da “Ki­tab...”ında İzi-nin “Tanrı” mənası var [10, s.14]. O, həmçinin bu sözdəki z səsinin türkcə üçün səciyyəvi olmadığını, səsin ancaq bulqarcada olduğunu yazır. “Lüqati-Çağatayi və türki Osmani”də isə izi sözü “Tanrı”, ayrıca idi isə “sahib, yiyə” mənalarıyla qeyd edilir. “Məhəbbətnamə”də və Seyfi Sarayidə izi şəkli yoxdur, ancaq birincidə idi sözü “yiyə, sahib”, həmçinin də “Tanrı” mənalarında qeydə alınıbdır. “Bə­dai-əl-lüqat”da eqa, “Nəchül-fəradis”də izi, eyaeqa sözləri “sahib, yiyə; Tanrı” mənalarında işlənmişdir.

“Ət-töhfətüz-zəkiyyə”də (XIV əsr) egi, idi, iye kimi rast gə­li­nən bu söz “Altun-Yaruq” abidəsində iya şəklində işlənir. “Kə­liləyi-Dimni”də idi//izi ilə eyni kökdən olan is (sahib, yiyə, malik) şəklində, moğol sözlüyü “Müqəddimətül-ədəb”də isə (“sa­hib” mənasında) i şəklindədir. Əski özbək və tatar türkcə­lə­rində igi, izi sözünə hətta 1917-ci ilə qədərki dini (didaktik) ədəbiyyatlarda İdzi ta'la (İzi Taala) şəklində belə rast gəlinir. Bu isə, məsələn, “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı Allah-Tanrı, Yaradan Allah, Qadir Tanrı, Tanrı-taala, Haqq-taala və ya Allah-taala qəlibinin eynidir. Əli “Qisseyi-Yusif”də izi (idzi, izzi) sözünü həm “sahib, yiyə”, həm də “Allah” mənasında işlədir. Qütbün “Xosrov və Şirin”ində isə “İzi atı birlə başla sözünni” (İzi – Yaradanın adı ilə bаşla sözünü) deyilir [34, s.408-409]. Quran-Kərimin türkcə əski tərcümələrində “Rəbbüna” sözü də “Ey İzimiz” şəklində tərcümə edilmişdir [16, s.167]. XII-XIII yüzilə aid Türküstan “Təfsir”ində idiizi şəkilləriylə “sahib, yiyə” və “Tanrı” mənalarında işlənən bu söz “sahib, malik” mənalarında da “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində iyə (“Qanturalı cəmal və kemal iyəsi yigit idi” [D-180]) və is (“Zira Dədə Qorqut vilayət issi idi” [19, s.56]) şəkillərində keçir. “İbn Kəbir tarixi”ndə (XVI əsr) isə issieye sinonim kimi işlədilməkdədir. “Yusif və Züleyxa” əsərində, Ə.İnanın fikrincə, əski türkcədəki “zəl” səsi ancaq İdzi//İzi sözündə qorunmuşdur ki, bu da İzi-nin Tanrı adı olmağına görədir.

Göründüyü kimi, bir neçə qaynaq istisna olmaqla, bütün hallarda idi//izi//iye (həmçinin i'e, ie, ige) sözünün “sahib”, “ma­lik” mənasının yanı sıra onun “Tanrı”, mənası bildirdiyi də gös­tərilir. Təkcə “Lüqati-Cağatay və türki Osmani”də ayrıca olaraq izi “Tanrı”, idi sözü də “sahib, yiyə, malik” kimi mənalandırılır.

Sözlüklərdə (V.Radlovun “Türk ləhcələri sözlüyü sınağı”n­da və s.) iyə, izi, idi, iqə, ee sözlərinin “sahib, yiyə” məzmunuyla yanaşı, onun məcazi “pəri, ruh” mənası bildirdiyi də göstərilir. K.Mengesə görə ən qədim İdi şəkliylə bu söz “Tanrı” deməkdir [31, s.103]. Əlbəttə, sakral olanlar profan mahiyyətlilərdən daha əvvələ aiddir. Lakin burada idi//izi-nin “Tanrı” məzmunu onun semantik baxımdan keçirdiyi genişlənmə ilə gəlmişdir. Ən sona qədər qorunan isə yenə ilkin semantikadır.

Fikrimizcə, izi//iyə anlayışının ilkin mənası qoruyucu ruhlar­la bağlı olmuşdur. Lakin həmçinin Göytürk yazılarında “Yer-suv” adıyla ifadə edilən varlıqların da həmin qoruyucu ruhlarla bağlandığını söyləmək olarmı? Göytürk tarixinə dair sonrakı dövr araşdırmaları belə bir qənaətə gətirmişdir ki, nə qədər yo­zulur yozulsun, “Tenqri, Umay, ıduk yir-sub...”dakı yir-sub'un “yer-su ruhları” olmağı ilə bağlı heç hansı izə rast gəlmək müm­kün deyildir [13, s.98].

“Iduk yir sub”un “müqəddəs yer su ruhları” demək olmadığı bir də ondan anlaşılır ki, “yir sub” deyimi xaricində yer (yir) sö­zü bütün hallarda “torpaq” mənası bildirmiş və buradakı “ıduk” sözü ölkənin, vətənin, torpağın, doğma yerin qutlu, müqəddəs olduğunu göstərmişdir. Məsələn, “ıduk-yer” deyimi İnal Satıq adına dikilən abidədə işlənir; “Öz yerim, ıduk yerim”. Göytürk yazılarında “Tenqri-el” və “Tenqri-yir” deyilişlərinə də rast gəli­nir. Lakin Altayda, Türküstanda şamanların dua edərkən üz tut­duqları “yer-su” kultuyla yanaşı, tutalım, qırğızlarda həm də “sa­hab” (ee, eesi) kultunun varlığı bu sualın birbaşa cavabını çətin­ləşdirir [37, s.283].



İzi//iye//yiyə anlayışının ehtiva elədiyi “Tanrı” mənasına gəl­dikdə, bu anlamı onun “yiyəlik, sahiblik” məzmunundan törə­mə­dir. “İzi” əski türk dinində Göy-Tanrının bir vəsfidir. Bir Ül­gen, Kayrakan və ya Bayat məfhumu Tanrı anlayışını nə də­rəcə­də səciyyələndirirsə, “İzi” anlayışı da “Tanrı”nı həmin ölçüdə səciyyələndirməkdədir. Bir “Uqan Tenqri” [8, s.77] ifadəsindəki Uqan və Tenqri anlayışları arasında hansı nisbət varsa, “İzi” və “Tanrı” anlayışları arasında da həmin nisbət mövcuddur. Bu ba­xımdan XII əsr türk alimlərindən olan Fəxrəddin Mübarəkşahın “Şəcərəyi-ənsab” adlı əsərindəki qeyd ayrıca maraq doğurur. Mübarəkşahın qeydinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, türklər arasında yaşayan Tanrı adlarının, qarşılığı olaraq ərəb və fars dillərindəki Allah adlarından bir sıra məna fərqləri vardır. Mü­barəkşaha görə, türklər arasında yaşayan Tanrı adlarının ərəb və fars dillərindəki qarşılığı aşağıdakı kimidir:

Tenqri – Allah Ulu Tenqri – Xudavənd İdi – Xudavənd

“Türklərin başlanğıcda öz dillərində yaşayan Allah adlarına sadiq qaldıqlarını ifadə edəcək bir xüsusiyyət daşıyan” bu qeyd bir daha sübuta yetirir ki, türk dilindəki “İdi” adının ölçüləri ilə ərəbcə və ya farscadakı Allah adlarının ölçüləri arasında məna fərqləri vardır [5, s.235]. Bənzər şəkildə “Qisseyi-Rəbğuzi”dəki “Oğan//Uğan”ın bir qayda olaraq “Allah” deyə mənalandırılma­sına baxmayaraq, onun “nə isə tanrıdan az da olsa fərqlənən “Allah” anlayışı ifadə etdiyinə dair fikir də özlüyündə diqqəti çəkir [22, s.152]. Yeri gəlmişkən, İzi//İyə anlayışı bir qədim “ee” şəkliylə buryat şaman panteonunda bütün yaradılmışların yara­danı olan, hətta Eseqe Malaanın yaradıcısı sayılan və Ee Xayr­xan deyilən ən ulu varlığın adında belə qorunmuşdur [27, s.3]. “Kutadqu-biliq”dəki “Apa yazdı ersə Bayat qınadı” nümunə­sində “Bayat” məfhumu Tanrı məzmunu daşıyır. Yaxud Qütbün “Xosrov və Şirin”ində işlənən “İdi dərgahı” ifadəsindəki İdi//İzi də Yaradana məxsus sahiblik, yiyəlik anlayışını bildirir. Çünki Tanrı ən yüksək ilahi varlıq olaraq ən böyük qoruyucudur, hifz edəndir; bəlalardan uzaq tutur və ancaq sayğı ilə anılmasını istər.

“İzi” anlayışının Saxa türkcəsində ece şəkli də var ki, Tan­rıya ehtiramla üz tutulmasını – Yaradana xitab olunduğunu bil­dirir və bu baxımdan da “İdi dərgahı” və ya “İzi-taala” ilə eyni semantik bölgüdə dayanır. Gözdən keçirilən abidələrdə də İzi tam olaraq “Tanrı”nı deyil, O-nun sahibliyini, Yerin-göyün yi­yəsi olduğunu bildirir ki, davamlı olaraq da bu sözün “sahib, malik və ya yiyə” məzmunundan sonra işlədilir. “Qırğızca-rusca lüğət”də qırğızcadakı “ee” sözü qarşısında “Tanrı” mənasından daha əvvəl “sahib” izahı verilmişdir. Təsadüfi deyil ki, “Divanü lüqati-t türk”də də “İdzi” (İdhi) sözünün “sahib, əfəndi” məna­sını qeyd etdikdən sonra Kaşqarlı yazır ki, “Tanrıya da “İzi” deyilir” [8, s.87]. Burada diqqəti çəkən – Tanrıya “İzi” deyil­məsindən daha çox, məhz “Tanrıya da” “İzi” deyilməsidir. Yəni Tanrı başqa vəsflərlə yanaşı “İzi” vəsfiylə də anıla bilir, bu isə “İzi” anlayışının ilkin semantikasına hər yöndən uyğun gəlir.

Əski türklərin təbiətdə varlığına inandıqları gizli qüvvətlər də elə idi//izi//iyələr adıyla bilinən qoruyucu ruhlar idilər. Həmin yiyə//iyə anlayışıdır ki, bir çox hallarda Tanrı adının sinonimi ki­mi onunla az qala eyni ölçüdə “tanrılar, ruhlar” mənasında işlə­dilibdir. Bəzən türklərin çox sayda tanrılara, ruhlara inandıqları iddia edilmişdir. Halbuki burada “tanrılar” deyilən də elə haq­qında danışılan qoruyucu ruhlardır. Məsələn, Umay da, Al da əslində bir qoruyucu ruh, yəni yiyə (iyə)dir, daha uydurma tə­birlə deyildiyi kimi, bir tanrı və ya tanrıça, “ikinci dərəcəli ilahə” [38, s.215] deyildir. Çünki “tanrıça” deyilirsə, sadəcə olaraq tək Tanrı etiqadından danışmağa da heç gərək qalmır.

Türk etnik-mədəni sistemində “izi//iyə” bir mifoloji varlıq kimi zaman-zaman mələk (fəriştə), övliya və b. adlarla qarşıya çıxır. Məsələn, Azərbaycan türklərinin inanışına görə, əyə mə­ləkdi; gözə görsənməz... “Manas” dastanında: “Umay ene periş­te...” (Bir mələk Umay ana) – deyilir. Şor türkləri isə Umay adlı bu qoruyucu ruha May-ezi adı veriblər ki, buradakı “ezi” sadəcə izi//əyə-nin eynidir. Qazaxıstanın günbatar bölgələrində isə: “...May əulie” – Umay-övliya deyilmişdir [39, s.46]. Yanlışlıqla ilahlar, allahlar və ya tanrı(ça)lar adı verilən həmin gözəgörün­məz qüvvələr isə heç də yunanların və yaxud romalıların dinində olduğu kimi bir panteon təşkil edərək vahid ümumi sistemdə birləşmir. Öz ölçüləri olan “izi//iyə” yerinə tanrılar, allahlar və b. ifadələr işlədilməsi türk mədəniyyətinin ayrılmaz parçası olan din düşüncəsini düzgün səciyyələndirmir, əksinə, “ona bütpə­rəst­lik tipində çoxtanrılı bir din görünüşü verir”. “Ay tenqri”, “Gün tenqri” ifadələrinə gəldikdə isə, bunun da uyğurların Mani dinini qəbul etməyi ilə bağlı olduğu bilinməkdədir [14, s.105]. Bu mənada izi-iyə olaraq bilinən varlıqlara su ilahəsi, yer allahı, dağ tanrısı və b. deyilməsi türk mədəniyyətinin öz təbiətindən gəlmir. Bunların yerinə ənənədə su əyəsi, yer issi, dağ iyəsi, yolun (Uğur adında) öz yiyəsi və s. var. Bütün bu fikirlər kon­tekstində artıq G.Ergisin qədim yakutlarda “iççi” haqda təsəv­vür­lərin insanların şüurunda animizmin yayılması və mülkiyyət­çilik görüşlərinin meydana gəlməsiylə bağlı gümanına da yer qalmır [41, s.115].

Ənənəvi dini-mifoloji təsəvvürlərdə (məsələn, noqay demo­nologiyasında) bu qədər geniş yayılmasından və ümumən deri­vat çoxluğundan da anlaşıldığı kimi, hələ pratürk çağından bu yana əziz, toxunulmaz və müqəddəs (sakral) olanla bağlı ilkin semanti­ka­sını bu və ya digər ölçüdə yaşadan, sistemli semantik şaxələn­mə keçirərək başlanğıcdakı mifoloji məzmununu qoru­yan, mü­qəd­dəsliyini itirmiş (profan) olanla əlaqəli mənaları daha sonralar ortaya çıxan və bu gün də türk mifoloji düşüncəsində yaşayaraq əski idi* ilə genetik yaxınlığı və silsiləvi bağlılığı sax­layan, yer iyesi, suq eezi, ot iyase və b. adlarla ifadə olunan hə­min mifoloji varlıqlar özlüyündə bəlli təbii obyektləri təcəssüm etdirirdi.

Başlanğıcda tanrıçılıqla bağlı olan, sonradan isə şamanizm gö­­rüşləriylə qarışmış Göy-Tanrı diniylə əlaqəli olaraq iyə//issi an­layışı sadəcə dilçilik yozumlarıyla deyil, həmçinin Türk din dü­şüncəsi işığında və etnoqrafik materiallar əsasında bütün ge­nişliyi ilə araşdırıla bilər. Bu mənada “yiyələrin varlığının qədim türk tanrıçılıq və şamanizm inamları ilə birbaşa bağlılığı” haqda fıkir gerçəklikdir [20, s.42]. Məsələn, şamanizmlə bağlılığı baxı­mın­dan aşağıdakı faktlara diqqət yetirmək olar: Türk şamaniz­min­də həm qam (şaman) ruhunun tərbiyəçisi, həm də qamın ruh yoldaşı olaraq bilinən mifoloji (demonik) varlıq iye-kııl adını da­şı­yır. Sa­xa türklərində qamın o biri dünyada yaşayan ruhuna ve­ri­lən iye-kııl adında isə iye anlayışı şamanizm termini kimi qo­runub qal­mışdır (“İye” sözünün şamanizmlə bağlı məzmunu çu­vaş türk­cəsində “sağalmaz azara tutulan adam; cinli, dəli-di­va­nə” məna­lan bildirən iyele (əyəli) sözündə də qorunmuşdur və s.).

Təbiətin öz içərisindən gələn bu hami ruh obrazlarını X.Ko­roğ­lu Sibirin və Mərkəzi Asiyanın türk xalqlarının eposları üçün kanonik obrazlar sayır, əski mifoloji təsəvvürlərdən gələn bu var­lıqlarda şamanın təcəssümünü görürdü [30, s.296]. Lakin mü­qa­yisəli ümumi türk dini tarixi yazılmadığından və Göy-Tan­rı dini sistemli şəkildə tam olaraq araşdırılmadığından iyə//yiyə anlayı­şıy­la ifadə olunan mifoloji varlıqların təbiəti haqqında da dəqiq elmi təsəvvür yoxdur. Məsələn, türkmənlərdə müsəlman­lığın təsi­ri altında yiyə//iyələrə, bu tanrıçı (hami) ruhlara guya münasibətin dəyişilməsi ilə həmin mifoloji varlıqların acıqlı, şər ruhlara çevrilməsi və ya çuvaşlarda “cin, şeytan” anlamı bildirən eye misalı iyələrin daha çox cinlərlə eyniləşdirilərək həm də ziyansız olmağına dair fikirlər mövcuddur. Lakin elmi ədəbiy­yatlarda həmçinin yakut uluslarından bəzilərinin nəzərində hami ruh deyə bilinən “iççi”lərin xeyirsevər “ayıı” ruhlardan daha çox “abaahı” deyilən şərir ruhlara yaxın olduğu faktı da qeydə alın­mışdır [41, s.116]. Əldə olan dil faktlarına və etnoqrafik mate­riallara sistemli yanaşılmadığı mı araşdırmalarda yanlış nəticə­lərə gətirə bilir?!

Hər halda burada mifoloji varlığın semantik keçid edərək müs­­bətdən mənfiyə doğru işarə dəyişdirməsindən, həmçinin əski təsəvvürlərin get-gedə unudulmağa üz tutaraq aydınlığını itirmə­sindən başlamış mifoloji varlıqların əskidən özündə olanları yeni biçimlərdə yaradaraq üzə çıxaran, hər an yenilənmə halında olan ənənənin daxilindəki evolyusiyanı, eləcə də mədəniyyətin bütün di­gər mövcudluq şəkillərini nəzərə almaq lazım gəlir. Buna görə də izi//iyə anlayışına sadəcə dilçilik materialları ilə deyil, həm­çi­nin kompleks olaraq etnoqrafık bilgilər işığında aydınlıq gə­tirilə bilər.

Əski türklər, bəlli olduğu kimi, kainatın birər ruhlarla dolu aləm olduğuna inanırdılar. Azərbaycan türklərinin dilindəki “Yer yiyəsiz olmaz” və b.k. deyimlərdə bu inancın izləri yaşayır. Təbiətdə olan bu gizli qüvvətlər, inanışa görə, dünyanın üzərin­də dolaşardılar. Torpaqlar üzərində “hakim-sahiblər” və ya “ha­kim ruhlar” da olaraq adlandırılan bu varlıqlar gözlə görünməz­dilər. Əski türklərin həmin ruhlar haqda çox aydın təsəvvürləri vardı. Bu ruhlardan yaxşılıq gətirəni də olardı, ziyanlıq verəni də. “Yeg”lər (və ya “bizdən yeylər”) deyilən xtonik varlıqların insanlara ancaq zərər verdiyi düşünülmüşdür. Adına iyə//issi, eyni zamanda “sahab”, “sahib”, bəzən də “kimsənə” deyilən ha­mi ruhlarınsa xeyir-bərəkət gətirdiyinə inanılır, yuxulara belə gi­rən bu varlıqların, sahibi olduqları yerlərdə yaşadıqlarına etiqad olunurdu. Ord. prof. M.Fuad Köprülünün yazdığı kimi, “türklər əsas etibarilə Tanrını və ikinci dərəcəli ilahlar demək olan idi'ləri qorxunc görmürdülər; çünki bunlardan heç bir yamanlıq gələ bilməzdi” [18, s.61].

Azərbaycan mifoloji mətnlərində rast gəlinən yiyə//əyələrin ziyankar deyil, xeyirxah təbiətli olduqları mətnlərdən də anlaşı­lır: “Gözümüznən nə görürüksə, hamısının əyəsi var. Bı əyələr bizə görsənməz. Bizdən yeylər də görünmür. Əncax əyələrinən bizdən yeylərin arasında fərq var. Bizdən yeylər heş bir şeyin sahabı deyil. Əncax əyələr nəyin əyəsidisə, onun da sahabıdı, özü də onda yaşayır.

Məsələtün, bəğ əyəsi bəğin sahabıdı, bəğdə də yaşayır. Ta suda, yaxud, dəğdə bəğ əyəsi olmaz. Onnarın da öz əyələri var. Əncax bizdən yeylər hər yerdə yaşıyıllar. İllah da qərənnix yer­rərdə, xərəbə yerrərdə, ağaş altında, su başında yaşıyıllar.

Bizdən yeylər həmişə insanın malını oğurruyur, qazanın, pal­tarın, düyüsün, yağın aparır, pilov bişirip yeyir, paltarını ye­yip oynuyur. Ta bir söznən, bizdən yeylər həmişə insana zərəl verir...

Əncax əyələr çox xeyirxahdı. Əyər onnarın yanına gələndə səlam versən, gedəndə “salamat qal” desən, bir şeylərin götürən­də icazə istəsən, səndən xoşu gələcəh, həmişə sənə köməh eli­yəcək, məsələtün, dedihlərimi eləsən, əv əyəsi əvivi abad eliyə­cək, həmmişə evində şadlıx olacax. Yol əyəsi yoluvu uğurlu eliyəcək, bağ əyəsi məhsuluvu bol eliyəcək, səni varrandıracax. Qalannarı da bınnar kimi.

Əvin, həyətin, bağın, suyun, yolun, dəğin – hər şeyin əyəsi var. Gərəh bınnara səlam verəsən. Timsalı, gəlmisən bəğə. Gə­rəh deyəsən: “Səlam, a bəğ əyəsi, gəlmişəm suvaram, ağaşda­rıvın dibin belliyəm”.

Gedəndə də deyirsən ki, salamat qal, a bağ əyəsi, mən get­dim, genə gələciyəm.

...Bınnarı ucadan da deyə bilərsən, ürəyində də deyə bilər­sən. Bəğ əyəsi hammısın eşidəcax.

Bı əyələrin içində hammısınnan üsdünü su əyəsidi. Səhər-səhər ki tezdən gedirsən suyun üstünə, gərəh su əyəsinə səlam verəsən. Heş vəxdi suya tüpürmək, suya çirkab atmax olmaz. Yoxsa su əyəsin küsdürərsən, sənə zəfər toxuyar...” [2, s.50; 3, s.51-52].1 Göründüyü kimi, əski türk düşüncəsində “idi”nin var olan ilkin mifoloji semantikası burada da qorunmuşdur. Lakin heç bir halda ilah demək olmayan iyələr arasında hər hansı iye­rarxik bağlılıq da yoxdur; hər birisi sahibi olduğu yerdə ya­şayır, yəni nəyi ifadə edirsə, özü də odur.

Özlüyündə çox qənaətkar olan bu varlıqlar heç də xeyirxah və ya bədxah olmaqla, məsələn, “qara iyə” və “ağ iyə” deyə bir çox araşdırmalarda göstərildiyi kimi, iki bölüyə ayrılmır. Sadə­cə, onlara qarşı sayğı ilə davranıldığı zaman, yaradılışları etiba­rilə xeyirxah olduqlarından xeyir gətirir, sayğısızlıq gördükləri zamanlarda da ziyanlıq verirlər. Buna görə də onları acıqlandır­maq, incidib küsdürmək olmaz. Çünki müqəddəs, əziz və mü­ba­rək üzlü (sakral) olanla bağlıdırlar. Bu semantik tutumu İzi//iyə anlayışının “Tanrı” sözüylə eyni şəkildə mənalandırılaraq onun sinonimi kimi çıxış etməsinə şərait yaratmış, derivatlar əmələ gətirməsini təmin etmişdir.

Eesi//isi//izzi olaraq təbir edilən bu varlıqların mənşəyi ilə bağlı bir Altay-Sayan mifində deyilir ki, Erlik göylərdən endiril­diyi zaman ardınca orada onun qulluğunda dayananlar da yerə səpələnmişlər. Suya düşən su əyəsi, dağa düşən dağ əyəsi və s. olmuşdur. L.P.Potapov haqlı olaraq eezilərin mənşəyinin bu cür izahını hami ruhların çoxlu sayda olması faktından xalq düşün­cə­sinin yan keçməməsi və onu özünəməxsus tərzdə yozması ilə bağlamışdır [36, s.106-107].

Qırğız türklərinin inanışlarına görə, ruhlar nəsnələrin yara­dılmağında qətiyyən iştirak etmirdilər. Onlar ancaq dünya-aləm nizama düşəndən, yəni dünyanın yaradılması aktından sonra var olduqlarını göstərməyə başladılar. İnanışa görə, insan xeyirxah ruhlara, əyələrə qulluq etməklə xeyir tapır. Odur ki, həmin qo­ruyucu ruhlara daha çox diqqət yetirilir və s. Bütün bunlar gös­tərir ki, türk din düşüncəsində izi//issi/iyə adıyla bilinən bu mi­foloji varlıqların yeri müstəsnadır.



Dilçilik yozmaları da bu anlayışı bütünlüklə bir sistem olan türk din düşüncəsinə bağlamaqdadır. Nəzəri baxımdan isə “han­sı sözün ki semantik şaxələnməsi çoxdur, onun dildəki funksi­yası da genişdir. Əgər semantik şaxələnmə ilə bərabər allomorf­ların da çoxluğu müşahidə olunursa, bu onun ən qədim sözlər­dən olduğuna sübutdur” [6, s.66]. İzi//iyə//əyə anlayışının da türk ləhcələrində çoxlu sayda allomorfu vardır və əslində dərin se­mantik şaxələnmə də keçirmişdir. Bu mənada L.Budaqovun İzi (Tanrı) anlayışını fars dilinin izəd sözüylə qarşılaşdırması və “gön­dərmək, yollamaq” anlamında (iz)*-mək felinə aparıb çı­xar­ması yanlışdır [34, s.409]. Çuvaşcada qohumluq bildirən ter­minlərin etimologiyasına dair araşdırmanın müəllifi N.Yeqoro­vun da tuva türkcəsindəki ie, saxa türkcəsindəki iye və b. şəkil­lərinin böyük ehtimalla hind-ari dillərinə gedib çıxdığına dair fikri əsaslandırılmamış qalır [29, s.31].

İzi//İyə anlayışının kök türkcədən bu yana keçirdiyi şaxə­lən­mədə bir “ana” semantikası da var. “Türk dillərinin etimoloji sözlüyü”ndə tuva və saxa türkcələrindəki iye ilə xakas və baraba türkcələrindəki ine sözlərinin eyni mənşəli ola biləcəyinə dair qənaət yer alır [42, s.280]. R.Axmetyanov da eye, iye, əyə anla­yışının əski türkcədəki eqe ilə bağlı ola biləcəyinin mümkünlüyü fikrini irəli sürür [25, s.28]. Bizə belə gəlir ki, izi//iyə anlayı­şının “ana” semantik şaxələnməsi türk dini-mifoloji düşüncəsi­nin də qanunauyğun faktıdır. Fikrimizcə, bu anlayışın eze, eyeeje, eçe şəkilləri də bir kökdən gəlir. Türk ləhcələrində anla­yışın içe, eçi, iççi, edze və s. şəkilləri var ki, “ata” məfhumu ilə bağlıdır. Lakin əskidəki həmin “ata” anlayışı bu gün düşünül­düyü tərzdən olan kateqoriyalarla üst-üstə düşmür. Orxun abidə­lərində “əcdad”, “atalar” mənası bildirən “Eçü-apa” deyimi var: “Yer yarandıqda ikisi arasında insan oğlu yarandı, insan oğlu üzərində Eçüm-apam”. Göründüyü kimi, izi//iye anlayışının atalar, yəni əcdad kultuyla bağlı məzmunu var. Volqa bulqarla­rının dilində də ece “ata” mənası ifadə edir. Saxa türkcəsində ruhların adlarına qoşulan iççite həmin sözün eynidir. Maraqlıdır ki, xakaslar Umaya Imay-içe, Şor türkləri də May-içe deyirlər. A.Gölpinarlı isə “Vilayətnamə”də keçən terminlər içərisində “içe” tərzində yazılmış olan sözü “Oğuz dilincə” övliya deyə açıqlayır [12, s.143]. Buradan izi//iççi//içe anlayışıyla təməlinin şamanizm çağlarında atıldığı ehtimalı sürülən övliya (vəli) kultu arasındakı bağlılıq önə çıxmış olur.

İzi//iyə kultu öz kökünü təbiətdən alır. Tanrıçılıq dünyagörü­şü­nün ayrılmaz parçası olan və şamanizm elementlərini yaşadan pir-ocaq inanışı da təbiətdən gəlir. Bu mənada özlüyündə birər müqəddəs yer olan pir-ocaqlar, şıxlar və s.-lə eyni dərəcədə müqəddəslik, sakrallıq daşıyıcısı olan izi//iyə kultu arasındakı bağlılığın üzə çıxarılması da türk din düşüncəsi, etnoqrafiyası, bütünlükdə türk etnologiyası qarşısında dayanan vacib məsələ­lər­dəndir. Yəni pir-ocaq kultu ilə övliya inancı və təbiət qüv­vətlərinə inanmağın ifadəsi olan izi//iyə//yiyə kultu kimi inanc sistemi arasında aydın sezilən bir bağlılıq vardır.

Türk tanrıçılığı şamanizmlə qarışmazdan əski türk inanc sistemindəki atalar – əcdad kultu övliya (vəli) kultunun hazırlan­masında mühüm rol oynamışdır. Bunu “izi” anlayışının “əcdad” se­mantikası da göstərir. Bu anlamıyla sözün eçi, eçiq, eçiqe şə­kil­lərində moğol dillərinə Altay dil ittifaqı çağında keçdiyini düşün­mək olar. “Ət-töhfə...”də “həkim, təbib” kimi mənalan­dı­rılan içe­gi sözünün isə bu kökdən olub-olmadığını söyləmək çətindir. La­kin övliyaların başlıca funksiyalarından birinin də azarlılara şəfa vermək olduğu düşünülərsə, belə bir bağlılıqdan danışıla bilər.



İzi//iye anlayışında qadın-ana xəttiylə olan anlamın üstünlük təşkil etməsinin isə öz səbəbləri var. Bunu heç də keçmişin dərinliklərinə aid edərək qadın kultuyla bağlamaq doğru olmaz­dı. Yenə həmin qoruyucu ruhların xarakteristikasında kişi cin­siylə bağlı elementlərin matriarxatdan patriarxata keçid dövrüylə əlaqələndirilməsi yanlışdır1. Potensial olaraq başlanğıcdakı bü­tün­lüyü təmsil etdiklərindən həmin varlıqlarda həm kişi və həm də qadın başlanğıcları var. Məsələn, şaman bir varlıq olaraq artım, bolluq anlayışıyla bağlandığından onda hər iki başlanğıc var; mərasim zamanı qadın geyimi geyməsi və s. bunu göstərir. Qadın-ana artımla bağlı olduğu üçün bir çox ənənələrdə bu işarə üstünlük təşkil edir, bununla belə həmin dəyər heç bir halda müt­ləq üstünlüyə çevrilmirdi. Məsələn, Erlikə “ada” (ata) deyi­lir. Lakin buradakı “ata” anlayışı başlanğıcda, ilkin çağda artım məzmunu da daşıyır. Təsadüfi deyil ki, həmin Erlik tuba-kijilə­rin təsəvvüründə həm də qadın görünüşündə iri, uzun döşləri olan varlıq kimi təsəvvür edilir. Və ya Xızır da bir “ata”dır. Sü­leyman Bakirqani “Xızır-İlyas atam var” deyir. Xalq şairləri­nin röyalarına girən varlıqlardan biri – Saçlı Dərviş adında övli­ya da bir qa­dındır. Bu qadının isə rəvayət edilənlərin sonunda Xızır ol­duğu söylənilir. Bu və digər faktlar izi//iyə anlayışında qadın-ana və kişi xəttiylə bağlı məzmunun varlığını göstərir. Bunun bir sü­butu da, məsələn, eyni bir etnik-mədəni sistem da­xilində Humay adındakı mifoloji varlığın bir ənənədə Imay-içe, başqa ənənədə May-ezi, bir digər ənənədə May-ene adlandırıl­masıdır. Və ya xa­kaslarda odun sahibi həm Ot-ine, həm də Ot-içe adını daşıyır. Eyni bir varlığa həm içe//iççe, həm ezi, həm ene deyilir ki, bu həmin anlayışların eyni bir simvolikanı ifadə etdiyini, eyni se­man­tik yük daşıdığını göstərir. Başqırd türk ağız­larında iney ki­mi işlənən sözün hətta əsə, əsəy şəkilləri var. Maraqlıdır ki, izi//iye sözünün bir allomorfu olan eci Türkiyədə Aydın ələ­vilə­rinin di­lində ananın anasına – nənəyə, ulu anaya deyilir [9, s.60]. V.Rad­lovun yazıya aldığı “Yaradılış dastanı”n­da ulu Həvva ana “Eçi” adını daşıyır. Çağataycada da ece “ana” mənası ifadə edirdi.

Əski uyğur türkcəsində ige, idi “bəy”, “sahib”, “Tanrı” an­lam­larıyla bilinən bu sözün qadın–ana ilə bağlı məzmunu, fık­ri­miz­cə, Türkiyə türkcəsində “balaca uşaqları qorxutmaq üçün uy­durulmuş xəyali varlıq” kimi izah edilən, əslində mifoloji düşün­cədə bolluq və artımı rəmzləndirən Umay ananın mifoloji sim­vo­likası və adıyla bağlı “Umacı” sözündə də var. Qənaəti­mizcə, Umacı sözü “Umay içe//Imay içe”nin fonetik baxımdan dəyi­şik­li­yə uğramış şəklidir (Anlayışın daşıdığı ilkin mifoloji mənanın çox sonralar unudulub ortadan çıxa bildiyini də qeyd etmək la­zımdır. Burada isə mifoloji simvolikası baxımından Umacı ilə Umay ana arasında bağlılıq, ən dərin qatlarda olsa belə, qo­run­muşdur).



İzi//iye profan mahiyyətli məzmun bildirdiyi kimi müqəddəs və mübarək üzlü olanla bağlı məzmununu da qoruyub saxlamış və türk dini-mifoloji terminolojisinə daxil olmuşdur. Əgər “bəy” sözünün də sakral və “müqəddəs” olanla bağlı məna daşıdığını düşünsək, A.Fon Qabenin “idi, ige, iye...” sözlərini niyə “bəy” kimi izah etməsi anlaşılmış olar [11, s.274]. Çünki “bəy” sö­zünün ilkin semantikasında sakralla bağlı məzmun vardır.

Türk ləhcələrindəki bütün şəkilləriylə “İzi/iye” anlayışının izahına gəldikdə, bu sözün ilkin şəklini edi kimi götürür, onun fonetik evolyusiyasını edi>iyi>ii>i şəklində izləyirlər [42, s.238]. Bir başqa fikrə görə, sözün əski şəkli “es”dir və hətta “is” şəklinin yenidən parçalanıb is-i şəklinə düşməyin nəticəsi olduğu tərzində bir yozum vardır. Üçüncü bir fikrə görə, idi//izzi//izi sözü z>s dəyişməsiylə idi>izi>isi şəklində bir inkişaf keçirmiş, d>z>y inkişafından sonra “iyi” şəkli ortaya çıxmış, sonra da ys>ss bənzəşməsiylə iyisi>iysi>issi şəklinə düşmüşdür [23, s.41-42]. Saxa türkcəsindəki iççi şəklini isə V.Banq ii, idi, i-si>iizi vasitəsilə idi-yə aparıb çıxarırdı. Bununla yanaşı, bir sıra tədqiqatlarda sözün kökündəki -gz- (və ya -z-g-) -y-q- samit şəkilləri arasındakı münasibətlər məsələsinin çətin və mürəkkəb olduğu göstərilir. E.Nəcip isə “iyə” sözünün təbii ola­raq “eqa” kökünə bağlandığını söyləyir, “bu söz Orxon-Yenisey yazılarındakı idi-yə gedib çıxırmı” deyə sual edir [36, s.109].

Fikrimizcə, idi, izi, iyə və ya iççi... şəkillərini bu cür fonetik əvəzlənmə, səs dəyişməsi və ya birbaşa səs keçidi kimi izah etmək yanlış olardı. Doğrudur, türk dillərində d>z>y, həmçinin d>z>s mümkün səs dəyişmələridir. Mövcud araşdırmalara da əsaslansaq ki, y səsi izi anlayışının müxtəlif sıralarındakı deri­vat­larıyla dialektik bağı əks etdirir, o zaman sözün ən qədim dia­lekt fərqlərini qoruyub saxladığını söyləmək olar. Yəni idi, izi, iye, ige sözlərindən hansının əvvəl, hansının sonra olduğundan deyil, sözün müxtəlif derivatlarının ən əski dialekt fərqlərini özün­də əks etdirdiyindən danışmaq mümkündür. Prof. F.Ağa­sıoğ­lu qaynağını qədim səs yuvalarından alan və səs quruluşu­nun ümumi inkişaf tendensiyalarına uyğun gələn dialekt fərqlə­rindən danışarkən pratürk dövründəki dialektlərin sonralar daxili dialektlərə, şivələrə ayrıldığını və müxtəlif zamanlarda dəfələrlə bir-birinə qarışdığını söyləyir. Müəllifə görə, pratürk dövründəki dialektlərdən digərlərinə nisbətən d//y dialekt fərqi sonralar yaranıbdır. Pratürkün son mərhələsində d samitinin (dy) şəklində d' allofonu olubdur ki, sonrakı inkişafda dialekt fərqləri artan dövrdə d'//d//y refleksini, daha sonra da t//z//c//j//ç reflekslərini ortaya çıxarmışdır. Bu paradiqma söz ortası mövqedə d'//d//z//y//g//t paralelliyi şəklində özünü göstərir [7, s.124-126].

Bu fikir həmçinin idi//izi//iyə//iççi paralellərinin meydana çıxma səbəbinə ən doğru biçimdə aydınlıq gətirir ki, bununla da “sözün kökündə samit şəkilləri arasında çətin və mürəkkəb olduğu sanılan” münasibətlər öz həllini tapır. Yəni pratürkdə varlığı onun ayrı-ayrı türkcələrdə dəyişik şəkillərinin ortaya çıxmasını da şərtləndirmişdir. Ən əski idi (idzi//izzi) şəkliylə hər halda başlanğıcda Tanrı anlamı bildirməyən bu söz Tanrıya məxsus qoruyucu, hami vəsfini sonradan qazanmışdır.

Nəticə olaraq qısaca söyləmək gərəksə, “yiyə; Tanrı; mələk; ata, ana; əcdad” anlamları yönündə keçirdiyi semantik şaxələn­mə və bu məna şaxələnmələri ilə bərabər çoxlu sayda allomorf­larının varlığı izi//iyə//yiyə//əyə anlayışının ən əski türk sözlərin­dən biri və həm də mifoloji çağ türk düşüncəsinin məhsulu olduğunu açıq-aydın sübuta yetirir. Bu mənada hər mədəniyyə­tin özündə olduğu qədər türk mədəniyyətinin də sırf milli özü­nəməxsusluğunu ifadə eləyən elə rəmzi kodlarındandır ki, tanın­mış rus alimi S.M.Şirokoqorovun “psixomental” adı verdiyi komplekslə bağlı belə istilah və anlayışların mütləq dəqiq tər­cüməsi əksərən qeyri-mümkündür [40].

Başqa mədəniyyətlərdə tam qarşılığı tapılmayan (mədəniy­yət­şünaslıqda ara-sıra adına “lakun” deyilir) və bir dildən başqa dilə eynilə çevrilə bilməyən həmin tip anlayışlar ona görə də çox zaman alındığı dildə necə varsa eləcə saxlanılır1.

Təbii obyektlərə verilən adlar dini-mifoloji mahiyyət daşı­yaraq bu yerlərin özü ilə bağlı olduğundan, mifik düşüncədə dağ, çay, göl adları belə mifopoetik düşüncəli türkün gözündə yalnız coğrafi ad deyil, həm də o yerin sahibi olan ruhun adı olaraq düşünülürdü [24, s.15; 15, s.85]. Məsələn, Alvız – dağın adıdır. Dağ əyəsinin də adı Alvızdır. Çünki dağ ruhu Alvız özü də onda – əyəsi olduğu dağda yaşayır… Yəni təbii obyektin adı semantik baxımdan nəyi ifadə edirsə, onun da daşıyıcısı olur, yaxud hami ruh – əyə nəyin əyəsidirsə onda da yaşayır. Canlı və insana da bənzər olduqları düşünülən həmin varlıqların bu üzdən yalvarışlara, dualara cavab verə bildiklərinə inanılmışdır.

Beləliklə, İzi//İye (əyə//yiyə) adları ilə bilinən mifoloji var­lıq­ların təbiətinin həmçinin etnoqrafik və dilçilik faktları əsa­sında araşdırılması gizlin təbiət qüvvələrinə inanışın türk dini-mi­foloji dünyagörüşünün (“psixomental kompleks”lə bağlı) əsas­la­rından bi­ri olduğu gerçəyini bir daha sübuta yetirmək im­kanı verir.


Каталог: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Amea-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşrləri (2010-2016) Kazımov Q
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu rza xəLİlov- 70 baki – 2015
arasdirmalar -> Created by Neevia Personal Converter trial version ялимярдан бяй топчубашов
arasdirmalar -> AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə