Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə15/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   47

6.2. Pedaqoji prosesdə ziddiyyətlər
Pedaqoji prosesdə ziddiyyətlər məsələsi pedaqoji elmin köklü mə­sələlərindən biridir. Bu məsələnin düzgün başa düşülməsi və dəqiq şər­hi pedaqogikanın digər məsələlərinin uğurlu həlli üçün xüsusi əhə­miy­yət kəsb edir.

Pedaqoji prosesdə ziddiyyətlər iki qrupa ayrılır: zahiri (xarici) zid­diyyətlər və daxili ziddiyyətlər. Daxili ziddiyyətlər ilə xarici zid­diyyətlər arasında müəyyən əlaqə vardır, buna görə də hadisə­lərin, proseslərin, şeylərin inkişafı səbəblərini nəzərdən keçi­rəndə həm daxili ziddiyyətləri, həm də xarici ziddiyyətləri nəzərə almaq la­zım­dır. Daxili ziddiyyətlər əlaqəsiz mövcud olmur və fəaliyyət gös­tər­mir, şeyin, hadisənin inkişafına xarici ziddiy­yət­lərin təsirini isə hə­min şeyin daxili ziddiyyətlərini nəzərə almadan başa düşmək müm­kün deyildir. İnkişaf prosesində daxili ziddiyyətlərlə xarici ziddiy­yətləri bir-birindən hökmən fərqləndirmək lazımdır, çünki inkişafda bunların rolu eyni deyildir. Xarici ziddiyyətlər çox vaxt daxili ziddiyyətlərin ifadəsi və mövcudluq forması kimi çıxış edir. Daxili və xarici ziddiyyətlər inkişaf prosesində bir vəhdət təşkil edir, bir-biri ilə əlaqədardır, lakin əsas ziddiyyətlər olan daxili ziddiyyətləri xarici ziddiyyətlərlə əvəz etmək səhv olardı.

Psixi proseslərin inkişafında da ziddiyyətlərin mənbə rolunu oynaması təkzibedilməz faktlarla sübut edilir. Burada daxili ziddiy­yətlərin xarici təsirlərlə yaranması, idraki ziddiyyətlərin əmə­lə gəl­məsi, bunların həll olunması və inkişafın bu yolla davam et­məsi tə­ləb edir ki, pedaqoji prosesin, onun qollarının qanunauy­ğun­luq­la­rı­nın müəyyənləşdirilməsində ziddiyyət kateqoriyasından geniş isti­fadə olunsun.

Pedaqoji prosesin hərəkətverici qüvvələri aşağıdakı dialektik ziddiyyətlərdən ibarətdir: 1) Müəllimin pedaqoji təsir göstərmək imkanları ilə şagirdin həmin təsirləri qəbul etmək imkanları arasın­dakı ziddiyyət: müəllimin təsirləri şagirdin imkanlarına uyğun gəl­mədiyi kimi (təsir səviyyəsindən yuxarı və ya aşağı olur), şagirdin də əks təsirləri müəllimin səviyyəsinə uyğun gəlmir (müəllim şa­girdin imkanlarını nəzərə ala bilmir, şagirdin səviyyəsini əsas tuta bilmir). Bu imkanlararası ziddiyyət pedaqoji prosesdə ən başlıca hərəkətverici qüvvədir; 2) Tərbiyənin ümumi məqsədi ilə mövcud ic­timai münasibətlər arasındakı ziddiyyət (ictimai münasibətlər sü­rətlə inkişaf edir, məqsədin dəqiqləş­diril­mə­si isə ləng həyata ke-çirilir); 3) Tərbiyənin məzmunu ilə məqsədi arasındakı ziddiyyət (məzmunun yeniləşdirilməsi məqsədin sürətlə inkişafından geri qa­lır); 4) Tərbiyənin metodları ilə vasitələri ara­sın­dakı ziddiyyət. Yeni vasitələr meydana çıxır, lakin ənənəvi metod­ları tətbiq etməkdən kənara çıxa bilmirik. Əslində isə yeni vasitə yeni metod tələb edir; 5) Pedaqoji təsirin ümumi, onun şagird tərəfindən qəbul edilməsinin isə fərdi olması arasındakı ziddiyyət. Müəllim kollek­tivə təsir gös­tə­rir, amma bu təsiri hər şagird öz xüsusiyyətlərinə uyğun qəbul edir. Bu, birinci ziddiyyətlə bağlıdır, həmin ziddiyyətin xüsusi halıdır; 6) Şagirdlərin hərtərəfli inkişafına nail olmaq tələbi ilə fərdlərin kon­kret qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsi arasındakı ziddiyyət və s.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, pedaqoji ədəbiyyatda indiyədək nə zahiri, nə də daxili ziddiyyətlərə tərif verilməmişdir. Təbii ki, bu ziddiyyətlərin mahiy­yə­tini açan tərifin verilməsi faydalı olardı. Pedaqoji prosesin cərə­yan etdiyi mühit amillərindən ona təsir göstə­rərək gedişini çətin­ləşdirən, lakin həlli mümkün olan uyğunsuz­luq­lar zahiri ziddiy­yətlərdir. Zahiri ziddiyyətlər arasında ideal ahəng­dar­lığı təmin etmək hələlik çətin olsa da, bu istiqamətdə fəaliyyəti gücləndirmək lazım­dır ki, uşaqların ictimai əhəmiyyət kəsb edən mənəvi keyfiy­yətləri cəmiy­yətin tələblərinə maksimum yaxınlaşsın.

Tədris müəssisələri qarşısında duran vəzifələrlə cəmiyyətin imkanları ara­sında, pedaqoji təsirlərlə sosioloji təsirlər arasında, ailə­nin təsiri ilə məktəbin təsiri arasında, ayrı-ayrı müəllimlərin təsirləri ara­sındakı zid­diyyətlər üçün xarakterik cəhət budur ki, belə ziddiy­yət­lər pe­daqoji prosesə birbaşa deyil, dolayı yolla təsir gös­tərir və bu­nun­la da gənc nəslin təlim-tərbiyə işini çətinləşdirə bilir.

Elmi tədqiqatlar pedaqoji prosesə xas olan yeni-yeni ziddiy­yət­lər (xüsusilə də daxili ziddiyyətlər) üzə çıxarır. Tərbiyə olunan şəxs qarşısında qoyulmuş ictimai əhəmiyyətli vəzifələrlə, bu vəzifə­lə­rin öhdəsindən gəlmək üçün onun mövcud marağı arasında; xarici şüur­lu münasibətin getdikcə artması ilə belə bir münasibətin real­laşmasına imkan verən bilikləri mənimsəməyin zəruriliyinə şüurlu mü­nasibətin şəxsdə çatışmaması arasında; doğma yurdun əsil vətən­daşı olmağın obyektiv zəruriliyi ilə həyat təcrübəsinin uşaqda azlığı arasında; seçilmiş məqsədlə subyektiv imkanlar arasında; subyektin nail olduğu inkişaf səviyyəsi ilə onun həyat tərzi ara­sında; şəxsdə işləmək, bilikli və bacarıqlı olmaq arzusu ilə işin çə­tin­liyi arasında; şəxsin hissləri arasında; şəxsdə sərbəstliyin güc­lən­məsi ilə ona himayədarlıq arasında; uşağın motivləri arasında; uşa­ğın azadlığa meyli ilə obyektiv zərurət arasında ziddiy­yətlər buna misal ola bilər.

Pedaqoji prosesin daxili ziddiyyətlərinə belə tərif vermək olar: pedaqoji proses ünsürlərinin təsiri ilə şagird psixologiyasında yara­nan və həlli mümkün olan uyğunsuzluqlar onun daxili ziddiy­yət­ləridir.

Zahiri ziddiyyətlərdə olduğu kimi, daxili ziddiyyətlərin vaxtın­da duyulması və aradan qaldırılması üçün tədbirlər görmək təlimin səviyyəsini yüksəldir. Bu, müəllimin və ya tərbiyəçinin yüksək peda­qoji ustalığa malik olduğunu göstərən vacib meyarlardan biridir.

6.3. Pedaqoji prosesin qanunauyğunluqları
Pedaqoji prosesin əsasında duran qanunauyğunluqlar nə qədər çox aşkara çıxarılırsa və əməli işdə nəzərə alınırsa, təlim-tərbiyənin səmərəsi bir o qədər artıb, subyektivlik halları bir o qədər azalır. Bu həqiqəti hər kəs gündəlik pedaqoji təcrübəsində aydın şəkildə hiss etməmiş deyildir. Pedaqoji elmin yetkinlik dərəcəsi həm də onun müəyyənləşdirdiyi qanunauyğunluqlarla ölçülür.

Pedaqoji fikir klassiklərindən Y.A.Komenski, İ.H.Pestalotsi, J.J.Russo, K.D.Uşinski, A.S.Makarenko və başqalarının əsərlərində pedaqoji qanunauyğunluqlar məsələsinə toxunulmuşdur. Müasir pedaqoqlar pedaqoji qanunauyğunluqların tədqiqinə dəyərli töhfələr vermişdir. Buna baxmayaraq, hələ də problemin həllində xeyli ça­tış­mazlıq qalmaqdadır. Pedaqoji qanunauyğunluqları təlim-tərbiyə prosesindən kənarda axtarmaq, eyni qanunauyğunluğu müxtəlif şə­kildə ifadə etmək, prinsipi qanu­nauyğunluqlarla, qanunauy­ğunluğu qanunla eyniləşdirmək və s. buna misal ola bilər. Bu cür nöqsan­la­rın iki əsas səbəbi vardır. Birin­cisi, pedaqoji hadisələrin özündəki səbəb-nəticə əlaqələrinin mürək­kəb­liyidir. Buna görə də pedaqoji pro­sesdə cərəyan edən qanu­nauy­ğun­luğu üzə çıxarmaq tədqiqat-çı­dan böyük səriştə, onun öy­rə­nil­mə­sinə müxtəlif cəhətdən, həm də sis­temli yanaşma tələb edir. İkin­ci səbəbi pedaqoji prosesin qanu-na­uyğunluqlarını tədqiq etməyin meto­doloji məsələlə­ri­nin zəif iş­lən­məsində axtarmaq lazımdır.

Təlim, tərbiyə, təhsil və inkişaf obyektiv prosesdir. Onlara xas olan qanunauyğunluqlar da obyektivdir. Pedaqogika elmi obyektiv pro­ses olan təlim, tərbiyə, təhsil və inkişafın qanunauyğunluqlarını öy­rənir, üzə çıxarır, ifadə edir. Qanunauyğunluq anlayışı pedaqoji ha­disələr arasındakı obyektiv səbəb-nəticə əlaqələrinin mahiyyətini geniş və dəqiq ifadə edir.

Pedaqoji ədəbiyyatda pedaqoji prosesin qanunauyğunluğu an­la­yı­şını “pedaqogikanın qanunauyğunluğu” və ya “metodikanın qa­nu­na­uyğunluğu” anlayışları ilə eyniləşdirmək hallarına da rast gəl­mək olur. Halbuki, pedaqoji qanunauyğunluqları, yəni təlim, tər­bi­yə, təhsil və inkişaf qanunauyğunluqlarını bir elm kimi peda­qo­gi­ka­nın qanunauyğunluqları ilə eyniləşdirmək olmaz. Çünki birincilər obyek­tiv prosesə, ikincilər isə bu proses haqqındakı elmə aiddir. Pe­da­qogikanın və ya metodikanın bir elm kimi öz inkişaf qa­nu­na­uyğunluqları vardır və onlar heç də həmişə pedaqoji prosesin qanu­na­­uyğunluqları ilə üst-üstə düşmür. Buna baxmayaraq, bəzən nəinki metodika sahəsində, hətta pedaqogika sahəsində də təlim və tərbi­yənin qanunauyğunluqları pedaqogikanın qanunauyğunluqları ilə eyniləşdirilir.

Pedaqoji qanunauyğunluqların məntiqi cəhətdən düzgün ifa­dəsi təlim, tərbiyə və təhsil işində ondan səmərəli istifadə et­mə­yin va­cib şərtlərindən biridir. Təəssüf ki, pedaqoji ədəbiyyatda bu cə­hətdən də ay­dınlıq azdır. Bəzi tədqiqatlarda pedaqoji qanunauy­ğun­luq şərh edilər­kən hadisələr, səbəb və nəticələr arasındakı əla­qələr nə­zərdən qaçırılır. Pedaqoji qanunauyğunluğun elə ifadələri də var ki, səbəb və nəticənin adları qeyd olunur, lakin aralarındakı əlaqənin mahiy­yə­ti­nin nədən ibarət olduğu göstərilmir. Bəzən də pedaqoji qanu­na­uy­ğun­luğun ifadəsində səbəb və nəticə asılılığı nəinki qeyd edilir, hət­ta bu asılılığın qanunauyğun olduğu da əlavə olunur. Y.K.Ba­banskinin redak­siyası altında çap olunan “Pedaqogika” və­sa­i­tində sadalanan qanunauyğunluqların hamısı belə ifadə olun­muş­dur .

Pedaqoji qanunauyğunluğun ifadə formasındakı qüsurlar, onun mahiyyətinin qeyri-dəqiq ifadəsi müəllimin və digər tərbiyə­çi­lərin işini asanlaşdırmır, qanunauyğunluğun əməli əhəmiyyəti, onun tətbiq olunması imkanları azalır. Pedaqoji hadisələrdə səbəb və nə­ticənin olduğu qanunauyğunluğun ifadəsində aydın əks olunmalıdır. Səbəb və nəticə arasında əlaqələrin mahiyyəti də qanunauyğunluğun düzgün ifadəsində nəzərə alınmalıdır. Qanunauyğunluğun düzgün ifadəsinə aid bir misal gətirək: Uşaqların cəmiyyət üçün faydalı fəaliyyəti nə qədər məq­sədyönlü, onların ünsiyyəti nə qədər düzgün təşkil edi­lər­sə, tərbiyə prosesi bir o qədər səmərəli cərəyan edir.

Pedaqoji qanunauyğunluqların cərəyan etdiyi sahənin hüdud­la­rını dəqiq bilməyin də praktik əhə­miyyəti az deyildir. Bu məsələ bir elm kimi pedaqogikanın təd­qi­qat obyekti ilə bağlıdır.

Pedaqoqların bir qismi pedaqoji qanunauyğunluqları insanın mühitlə qarşılıqlı münasibətlərində axtarır. Onlar fikirlərini belə əsaslandırmağa çalışırlar ki, uşaq yaşlı adamların həyat təcrübəsini müşahidə edir, ətraf mühitlə müxtəlif münasibətlərdə olur və beləliklə, müvafiq dəyişik­lik­lərə uğrayır.

Bu mövqedə duran hər kəs pedaqoji qanunauyğunluqları nəinki təlim-tərbiyə prosesində, yəni mütəşəkkil, məqsədyönlü və planlı təsirlər sistemində, həm də mühit amillərinin təsiri prose­sin­də, yəni qeyri-mütəşəkkil, qeyri-planlı, qeyri-məqsədyönlü təsirlər sistemində öyrənməli olar. Belə olduqda pedaqogika öz hü­dud­la­rından çox kənara çıxar, digər elmlərin, o cümlədən sosio­logiyanın funksi­ya­la­rını da öz üzərinə götürər . Bir çox pedaqoqlar uşağın münasibətlərini pedaqoji prosesin daxili, müəllimin və təcrübəçinin fəaliyyətini isə onun xarici cəhəti adlandırırlar. Vahid pedaqoji prosesi mexaniki şəkildə iki hissəyə ayırdıqda, birini xari­ci, digərini isə daxili cəhət adlandırdıqda pedaqoji prosesin həqiqi qanunauy­ğun­luqlarını aşkara çıxarmaq işi çətinləşir.

Pedaqoji qanunauyğunluqları yalnız pedaqoji prosesdə, yəni milyonlarla tərbiyəçi və tərbiyə olunanların, müəllim və şagirdlərin bir­gə fəaliyyətində, təlim, tərbiyə, təhsil və inkişaf proseslərində axtarmaq lazımdır. Bu zaman əlbəttə, pedaqoji qanunauyğunluq­ların cərəyan etdiyi şərait unudulmamalıdır.

Pedaqoji mənbələrdə vurğulanır ki, pedaqoji prosesin həm təlim üçün, həm də tərbiyə üçün ümumi qanunauyğunluqları vardır. Bunlar aşağıdakılardır:

1. Pedaqoji prosesin dinamikasının prosesdə baş verən dəyi­şik­liklərin kəmiyyətindən asılılığı. Müəlliflər bu asılılıqla bağlı şərh verirlər ki, (qanunauyğunluq müvafiq ifadə tərzində təqdim olunma­dığından) pedaqoji prosesdə bütün sonrakı dəyişikliklərin kəmiy­yəti əvvəlki mərhələdəki dəyişikliklərin kəmiyyətindən asılıdır. Bu o deməkdir ki, pedaqoji proses müəllimlərlə şagirdlər arasında inkişaf edən qarşılıqlı təsir kimi tədrici, “pilləli” xarakter daşıyır, pillələr arasında qazanılan nailiyyətlər nə qədər yüksək olarsa, son nəticə bir o qədər sanballı olar. Deməli, pillələr arasında yüksək nəticələri olan şagird daha yüksək ümumi nailiyyətlər əldə edə bilər.

2. Pedaqoji prosesdə şəxsiyyətin inkişafının ona təsir edən amil­lərdən asılılığı. Şəxsiyyətin inkişaf sürəti və çatdığı inkişaf sə­viy­yəsi 1) irsiyyətdən, 2) təhsil-tərbiyə və təlim mühitindən, 3) tə­lim, təhsil-tərbiyə fəaliyyətinə cəlb edilməsindən, 4) tətbiq edilən pe­­da­qo­ji təsir vasitələri və metodlarından asılıdır.

3. Pedaqoji təsirin səmərəliliyinin təlim, təhsil-tərbiyə pro­se­si­­nin idarə olunmasından asılılığı. Pedaqoji təsirin səmərəliliyi 1) şa­­girdlərlə müəllimlər arasında əks əlaqənin intensivliyindən, 2) şa­gird­lərə göstərilən təsirlərin kəmiyyətindən, xarakterindən və gü­cün­dən asılıdır.

4. Pedaqoji prosesin məhsuldarlığının stimullaşdırma vasitə­lə­rindən asılılığı. Pedaqoji prosesin məhsuldarlığı 1) təlim-tərbiyə fəaliyyətinə daxili stimulların (motivlərin) təsirindən, 2) xarici sti­mul­ların (ictimai, pedaqoji, əxlaqi, maddi və b.) intensivliyindən, xa­rakterindən və vaxtında tətbiqindən asılıdır.

5. Pedaqoji prosesin səmərəliliyinin hissi idrakın, məntiqi id­rakın və praktikanın vəhdətindən asılılığı. Təlim, təhsil-tərbiyə pro­sesinin səmərəliliyi 1) hissi qavramanın intensivliyindən və key­fiy­yətindən, 2) qavranılan materialın məntiqi dərk olunmuş mate­ria­lın praktikada tətbiqindən asılıdır.

6. Pedaqoji prosesin səmərəliliyinin xarici (pedaqoji) və da­xi­li (idraki) fəaliyyətin vəhdətindən asılılığı. Pedaqoji prosesin səmərəliliyi 1) pedaqoji fəaliyyətin keyfiyyətindən, 2) şagirdlərin şəxsi təlim, təhsil-tərbiyə fəaliyyətinin keyfiyyətindən asılıdır.

7. Pedaqoji prosesin cəmiyyətin və şəxsiyyətin tələbat­la­rın­dan asılılığı. Təlim-tərbiyə prosesinin gedişi və nəticələri 1) cə­miy­yə­tin tələbatından, 2) cəmiyyətin imkanlarından (maddi-texniki, iq­ti­sadi və b.), 3) pedaqoji prosesin baş verdiyi şəraitdən (mənəvi-psi­xo­loji, sanitar-gigiyenik, estetik və b.) asılıdır.

Əlbəttə, pedaqoji prosesdə mövcud olan əlaqələr göstərilən qanunauyğunluqlarla qurtarmır. Onlar xeyli çoxdur və tədqiqatçılar yeni qanunauyğunluqlar aşkar etmək istiqamətində axtarışlarını da­vam etdirirlər. Bu da təbiidir. Pedaqoji prosesin qanunauy­ğun­luq­ları nə qədər çox aşkara çıxarılarsa və praktik işdə nəzərə alınarsa, təlim və təhsil-tərbiyənin səmərəliliyi o qədər yüksək olar.

Pedaqoji ədəbiyyatda özünə yer alan ümumpedaqoji və spesi­fik qanunauyğunluqların böyük bir hissəsi funksiya və mahiy­yət ba­xımından yaxındır, ifadə tərzinə görə fərqlənirlər. Bunu B.A.Əh­mə­dov, N.M. Kazımov, Ə.X.Paşayev, F.A.Rüstəmov, Y.K.Babanski tərəfindən formulə olunaraq, təqdim edilən qanunauyğunluqların müqayisəsi nəticəsində müəyyənləşdirmək çətin deyildir. Fikrimizi əyaniləşdirmək məqsədi ilə N.M.Kazımovun qəbul etdiyi ümumpe­da­qoji qanunauyğunluqları təqdim etməyi faydalı sayırıq:

– təlim, tərbiyə, təhsil və inkişaf arasındakı qarşılıqlı əlaqələri müəllimin, tərbiyəçinin bilməsi və fəaliyyət zamanı nəzərə alması şagirdlərdə tərbiyəlilik, bilik və inkişaf səviyyəsini artırır;



  • təlim və tərbiyənin eyni hallarına pedaqoji proseslə məşğul olan şəxslərin münasibətləri nə qədər çox yaxınlaşarsa, pe­da­­qoji səmərə bir o qədər yüksək olur;

  • müasir layihə əsasında tikilən, lazımi avadanlığa və texniki vasitələrə malik olan, mənəvi-psixoloji mühiti sağlamlaş­dı­ran mək­təbdə təlim-tərbiyə işinin səviyyəsini yüksəltmək imkanı çoxalır;

  • tədris müəssisələri cəmiyyətin kadrlara olan ehtiyacını nə qədər dolğun nəzərə alırsa, pedaqoji prosesin səmərəsi bir o qə­dər artır, əmək məhsuldarlığını yüksəltməyin imkanları bir o qədər genişlənir;

  • hər bir konkret halda pedaqoji işin məzmunu onun məq­sə­di­­nə tam uyğun seçildikdə və təlim-tərbiyə bu zəmində apa­rıl­dıq­da səmərə artır;

  • pedaqoji iş üsulları formalaşdırılan mənəvi keyfiyyətlərin şa­girdlərdə inkişaf dərəcəsinə müvafiq seçildikdə daha çox pedaqoji səmərə verir.



6.4. Pedaqoji prosesin prinsipləri haqqında
Pedaqoji prosesin tamlığı təlim və tərbiyə prinsiplərində də ifadə olunur. Elə prinsiplər var ki, həm təlim zamanı, həm də tər­biyə zamanı tətbiq olunur. Fəallıq, elmilik, müntəzəmlik, ardıcıllıq, müyəssərlik, möhkəmlik prinsipləri buna misal ola bilər. Şagirdlərin fəallığını təmin etmək təkcə təlim üçün deyil, tərbiyə üçün də zə­ruridir. Şagirdlərin fəallıq göstərməsi şəxsiyyətin formalaş­ma­sı­nın, həyatda fəal mövqe tutmasının zəruri şərtlərindən biridir.

Fəallıq, şüurluluq və müstəqillik prinsipi öz mahiyyətinə görə, vasitənin məzmuna uyğun seçilməsi şərti ilə əlaqədardır. Fəallıq – şagirdin həyat hadisələrinə, mənimsədiyi biliklərə, formalaşdırılan tərbiyəvi keyfiyyətlərə yaradıcı, dəyişdirici, tənqidi münasibət bəs­lə­məsi deməkdir. Həyatın, mənimsənilən biliklərin ziddiyyətlərini görə bilmək, onların səbəbləri üzərində düşünmək, aradan qaldırıl­ması yollarını müəyyənləşdirmək, bu məqsədlə fəaliyyətə girişmək, – bütün bunların hamısı fəallığa aid məsələlərdir.

Şüurluluq – daxili əlaqələri, xüsusən səbəb və nəticə əlaqə­lərini başa düşmək, mahiyyəti üzrə çıxarmaq, fəaliyyətin məqsədini və ona nail olmağın yollarını götür-qoy etməkdir. “Niyə belədir?”, “Baş­qa cür olsaydı, necə olardı?”, “Daha necə ola bilər?” kimi sual­lar üzə­rin­də düşünmək şüurluluqla bağlıdır. Fəallıq və şüurluluq bir-biri ilə elə bağlıdır ki, onların arasında sədd çəkmək xeyli çə­tindir. Müstəqillik – müəllimlə şagird arasındakı əlaqənin xarakteri ilə ölçülür. Müəllim işə az müdaxilə etdikcə şagirdin müstəqilliyi ço­­xalır. Əlbəttə, müəl­lim əvvəlcə müstəqil işləməyi öyrətməli, son­ra tədricən işə özünün qa­rış­masını, müdaxiləsini məhdudlaş­dır­ma­lı­dır.

Şagirdlərin biliyi fəal və şüurlu surətdə mənimsəməsini gös­tə­rən şərtlər aşağıdakılardır: şagird dediyini sübut edə bilirsə, orijinal də­lil­lər gətirməyi bacarırsa, deməli, bilik şüurluluq və fəallıq şə­raitində mənimsənilmişdir; şagird biliyi standart şəraitdə tətbiq etdiyi kimi, dəyişdirilmiş şəraitdə də tətbiq edə bilirsə, deməli, onu şüur­lu­luq və fəallıq şəraitində mənimsəmişdir; şagird materialı öz sözləri ilə, dəyişdirilmiş formada ifadə edə bilirsə, deməli, onu şüur­luluq və fəallıq şəraitində mənimsəmişdir; şagird öyrəndiyi bilikdən yeni bilik əldə etmək üçün müstəqil istifadə edə bilirsə, deməli, onu şüurluluq və fəallıq şəraitində mənimsəmişdir və s.

Şagirdin müstəqilliyi ilə müəllimin pedaqoji rəhbərliyinin düz­­gün əlaqələndirilməsi prinsipi öz mahiyyətinə görə, düz və əks əla­qə­lə­rin vəhdəti prinsipi ilə əlaqədardır. Pedaqoji prosesin iki­tərəfli pro­ses olması o deməkdir ki, burada tək müəllimin çalışması, səy gös­tər­məsi azdır; ikinci tərəf yəni şagird də fəal olmalı, öz üzə­rində mün­tə­zəm işləməli, öz inkişafı qayğısına qalmalıdır. Məktəbli gərək təlim-tərbiyə işinə həvəs göstərsin, onda bu işə daxili tələbat yaran­mış olsun. Bütün bu keyfiyyətləri formalaşdırmaq müəllimin vəzi­fə­ləri sırasında xüsusi yer tutur. Şagirdlər kollektiv təşkil edir­lər. Kol­lek­tivin isə öz orqanları olur, planı mövcuddur, məqsədi var­dır, onun üzvləri bir-birindən asılıdır və s. Kollektiv pedaqoji pro­se­sin ümumi məqsədinə tam uyğun olaraq fəaliyyət göstərir, tədbirlər keçirir, ictimai-faydalı işlər görür. Müəllim bütün bu işlərin təşki­linə və həyata keçirilməsinə bir ağsaqqal kimi, təcrübəli və bilikli bir şəxs kimi düzgün istiqamət verməlidir. Dirijor orkestrin əvəzinə çalğı alət­lərində musiqi ifa etmir, sadəcə olaraq ona rəhbərlik edir, işi görən orkestrin üzvləri olur. Müəllim də belədir. O, şagirdlərin əvəzinə dərs oxumur, məktəblilərin işinə rəhbərlik edir, nəzarət ye-ti­rir, yoxlayır, göstəriş verir və sair, işi icra edən isə şagirdlərin öz­ləridir. Ona görə də müəllim şagirdlərin müstəqil fəaliyyətinə geniş yer verməli, onları faydalı işlərə cəlb etməlidir.

Sistematiklik və ardıcıllıq prinsipi mahiyyətinə görə, kom­pleks yanaşma prinsipi ilə əlaqədardır. “Sistematiklik” sözü “sis­tem” sözündən əmələ gəlmişdir. Pedaqoji prosesdə sistematiklik, hər şey­dən əvvəl, sistemin gözlənilməsi, onun nəzərə alınması de­mək­dir. Məsələn, təlim prosesində elmi anlayışlar arasındakı daxili əlaqəni, tərbiyədə onun qolları və komponentləri arasındakı bağlı­lı­ğı müəl­limin nəzərə alması sistematiklik deməkdir. Sinif-dərs şərai­tin­də veri­lən biliklərin, formalaşdırılan tərbiyəvi keyfiyyətlərin si­nif­­­dənkənar tədbirlərlə tamamlanması, vahid pedaqoji təsir sis­te­minin hazır­lan­ması, tərbiyəçilərin işi arasında əlaqənin yara­dıl­ma­sı, fənnin daxili məntiqinə riayət olunması – bütün bunların hamısı “sis­te­ma­tik­lik” anla­yışına daxildir. “Ardıcıllıq” məfhumu sistema­tik­likdən fərqlənir. Burada əlaqənin bir-birini ciddi surətdə izləməsi əsas şərtdir. Məsələn, bioloji fənlərdən əvvəlcə botanika, sonra zoologiya, insanın anatomiyası və fiziologiyası, nəhayət, ümumi bio­­logiyanın tədris edilməsi, bu kursların bir-birini ciddi surətdə izləməsi ardıcıllıqla əla­qədardır. Sistematiklikdə belə ardıcıllığın ol­ması, arada “boşluq­lara” yer verilməməsi zəruri deyildir. Məsələn, Azər­baycan dili müəl­li­mi ismin bir cəhətini IV sinifdə öyrədir, başqa bir cəhətini bir il son­ra (V sinifdə) mənimsədir. Burada ardı­cıl­­lıq pozulsa da, sistematiklik pozulmur, çünki müəllim V sinifdə öyrətdiyi əlaməti məhz IV sinifdə mənimsətmiş olduğu əlamətlə da­xi­li əlaqədə izah edir. Daxili əlaqənin (vaxtdan asılı olmayaraq) göz­lənilməsi sistematikliyin ma­hiy­yətini, məğzini təşkil edir.

“Sistematiklik” məfhumu ilə yanaşı “sistemlilik” anlayışı da iş­lə­dilir. Bunları eyniləşdirmək olmaz L.Y.Zorina “sistemlilik” an­la­­yı­şını tədqiq edərək belə nəticəyə gəlmişdir ki, həmin məfhum şa­girdlərin mənimsəmiş olduqları biliklə bağlıdır, biliyin keyfiy­yətinə aiddir. Belə ki, şagird biliyi öz şüurunda saf-çürük edir, anla­yışlar və qanunlar arasındakı əlaqələri şüurlu surətdə başa düşür, onların bir-birini tamamlamasını, birinin digəri üçün şərt olmasını ayırd edir, cisim və hadisələr arasındakı obyektiv məntiqi sistem şəklində dərk edir. Biliyin sistemliliyini qavrama, anlama, tətbiq və biliyi şagir­din sözlə ifadə etməsi arasındakı əlaqə ilə bağlıdır. Müəl­lif fikrini əsaslandırmaq üçün belə bir misal verir: şagird “kütlə”, “qüv­və”, “impuls” kimi anlayışları mənimsəyir, bunların əsasında Nyu­to­nun qanunlarını dərk edir və müvafiq nəticə çıxarır (enerjinin it­mə­məsi qanununu yuxarıdakılardan doğan hadisə hesab edir). Bu zaman əlavə bilikləri (məsələn, ümumdünya cazibə qanunu haq­qın­dakı bilikləri) də işə qoşur. Beləliklə, müxtəlif biliklərin “çar­paz­laş­ması” sistemliliyin meydana gəlməsinə səbəb olur.

Təlimlə tərbiyənin vəhdəti prinsipi də kompleks yanaşmadan irəli gəlir. Tərbiyə işinə kompleks qaydada yanaşılması prinsipi tə­ləb edir ki, həm tərbiyə ilə əlaqəsi olan müəssisələrin və şəxslərin fəaliy­yətləri, həm də tərbiyənin müxtəlif istiqamətləri üzrə aparılan işlər uzlaşdırılsın, hazırda eyni tələb məktəbdə təlimə də verilir. Həm fənlər qarşılıqlı əlaqədə tədris edilməli, həm də təlimin bütün təşkili formaları: şagirdlərlə fərdi iş, onlara məsləhətlər verilməsi, fənn dər­nəkləri, ekskursiyalar, ev tapşırıqları və s. vahid axında bir­ləşməlidir.

Təlimin funksiyası şagirdlərin həyatı dərk etmələrinə nail ol­maq­dırsa, tərbiyənin funksiyası da onların həyata münasibətlərini for­malaşdırmaqdan ibarətdir. Bilik münasibətlərin əsasını təşkil edir, münasibət isə öz növbəsində yeni biliklərin qazanılması üçün mühüm amil yerində çıxış edir. Məsələn, şagird təlim prosesində dərk edir ki, indiyə qədər mövcud olmuş bütün ictimai-iqtisadi for­ma­­siyalar sırasında ən ədalətli cəmiyyət texnokratik-demokrativ-infor­masiyalı, ba­zar münasibətlərinə dayanan cəmiyyətdir. Cəmiy­yətə olan münasi­bət məktəbliləri məhz həmin cəmiyyətə adaptasiya edir, bu münasibət onları cəmiyyətin layiqli üzvləri, fəal mövqeli insan kimi böyüməyə yönəldir. Beləliklə, təlim tərbiyəni, tərbiyə isə təlimi şərtləndirir. Nə biliklərdən təcrid olunmuş münasibət, nə də münasibətdən təcrid edilmiş bilik yoxdur. Əvvəla, biliklə münasibət arasındakı bu ob­yek­tiv bağlılıq müəllimdən tələb edir ki, həmin iki anlayışı daim daxili əlaqədə götürsün. Digər tərəfdən həm təlim, həm də tərbiyə eyni məqsədə xidmət edir. Məqsədin vahidliyi bu iki anlayışın bir-birini tamamlaması, bir-biri üçün şərt olması ilə nəti­cələnir. Hətta elə məsələlər var ki, onların təlimə, ya tərbiyəyə aid olmasını ilk baxışda fərqləndirmək çətin olur (məsələn, estetik və fi­zi­ki qüvvələrin inkişaf etdirilməsi). Təlim və tərbiyə məsələləri va­hi­din tərəfləridir.

Şəxsiyyətə hörmətlə tələbkarlığın birliyini təmin etmək tərbi­yə işində yenilməz qaydadır. Şagirdə qarşı yalnız tələbkarlıq gös­tər­mək, onun şəxsiyyətinə hörmətin zəruriliyini unutmaq tərbiyə işində uğur­suz­luğa səbəb olur. Bu həqiqət təlim işində özünü daha qabarıq gös­tərir. Dərs zamanı şagirdə valideyn qayğısı göstərən, nəvazişli olan, gü­zəştə getməyi bacaran müəllim ciddiliyini, tələbkarlığını unut­­­mur­sa, daim uğur qazanır. Bu onu təsdiq edir ki, hörmətlə tə­ləb­karlığın vəhdəti pedaqoji prosesin ümumi prinsipidir, onun hər hansı qoluna məxsus spesifik prinsip deyildir. Eyni ilə bu fikri şəx-sin müsbət cəhətlərini üzə çıxarmaqla ona istinad edilməsi prinsinə də şamil etmək olar. Pedaqogikada məlumdur ki, şəxsin müsbət cə­hətini üzə çıxaran, bu cəhətə istinad edən tərbiyəçi onun psixo­lo­giyasına güclü təsir göstərə, nöqsanları aradan qaldıra bilər. Şəxsdə yaxşı cəhəti sezə bilməyən, onun yalnız nöqsanlarını qabarıq şəkildə nəzərinə çatdıran tərbiyəçi isə tərbiyə işində müvəffəqiy­yətsizliyin bünövrəsini qoymuş olur. Belə bir qanunauyğunluq tə­lim­də də mü­şahidə olunur. Təlim prosesində şagirdin azacıq da ol­sa, irə­li­lə­yi­şini görə bilməyən və onu öz şagirdlərinə hiss etdir­məyən, şagirdini daim danlayan müəllim ondan mənən ayrı düşür. Eyni ilə də, şa­gird­­lərin yaş və fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almayan tərbiyəçi tər-bi­yə zamanı müvəf­fəqiyyət qazana bilmədiyi kimi, bu prinsipə mə­həl qoymayan müəl­lim də çətinliyə düşür. Müyəssərlik prinsipinin də pedaqoji prosesə məxsus ümumi xarakterindən bəhs etmək daha doğru olar.


1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə