Ə. Q. Abbasov



Yüklə 5.01 Kb.
PDF просмотр
səhifə2/11
tarix19.12.2016
ölçüsü5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Elektromaqnit şüalardan mühafizə 
 
Müxtəlif 
elektrik 
qurğuları 
(dəyişən 
cərəyan) 
elektromaqnit  sahələrinin  mənbələri  ola  bilər.  Məsələn,  hava 
xətləri, açıq paylaşdırıcı qurluşlar, (sənaye tezliyində 330kv-a 
qədər  və  ifrat  gərginlikli)  dəyişən  elektromaqnit  sahələrini 
yaratmaq qabiliyyətinə malikdir.  
Yüksək  tezlikli  (təxminən  3-30MHs)  cərəyanlardan 
istifadə  edilən  istehsal  texnoloji  qurğular,  ekranlaşdırma 
kifayət  dərəcədə  olmadıqda  elektromaqnit  şüalarının  mənbəyi 
ola bilər.  
Elektromaqnit  şüalanmasının  mənbələri  kimi  həmçinin 
ifrat tezlikli elektrovakuum cihazları (maqnetronlar, klistronlar 
və 
hansılar 
ki,  radioastronomiya,  nüvə  fizikasında, 
radionaviqasiya  və  radiolokasiyada  geniş  tətbiq  olunur) 
göstərmək olar. 
Tibbi  tədqiqatlar  göstərir  ki,  uzun  müddət  dəyişən 
elektromaqnit  şüaları  insan  orqanizminə  təsir  etdikdə,  öncə 
əsəb və ürək-damar sistemlərinin normal iş fəaliyyətini pozur.  
Elektromaqnit  sahələrinin  qısa  müddətli  təsiri  zamanı 
yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  xəstəliklər  dayanıqsız  olur. 
Şüalanmanın  təsiri  götürüldükdə  xəstələnmiş  bədənin 
sağlamlığı bərpa olunur.  

18 
 
Müşahidələr  nəticəsində  həmçinin  müəyyən  edilmişdir 
ki,  elektromaqnit  sahəsinin  orqanizmə  təsir  dərəcəsi, 
elektromaqnit  dalğalarının  elektrik  və  maqnit  toplananlarının 
rəqslərinin  tezliyindən  və  onların  intensivliyindən  asılıdır.  Bu 
halda ən böyük təsir, elektrik toplananı göstərir.  
Sənaye tezlikli elektrik sahəsi (elektrik toplananı) bioloji 
təsirlə  yanaşı  insan  orqanizmini  elektrikləşdirir  (naqili 
elektrikləşdirən  kimi).  Ona  görə  torpaqdan  izolə  olunmuş  və 
elektrik sahəsində olan adamın bədəni hiss olunacaq dərəcədə 
elektrik  potensialının  (bir  neçə  kilovolt)  təsirinə  məruz  qalır. 
Elektriklənmiş 
işçi, 
gövdəsi 
torpaqlanmış 
elektrik 
avadanlıqlarına toxunduqda elektrik boşalmaları yaranır ki, bu 
da öz növbəsində insanlarda xoşagəlməz əhval-ruhiyyə əmələ 
gətirir.  
Sənaye  tezlikli  elektrik  sahəsinin  təsirini,  adamların 
bədənindən yerə axan cərəyanın qiyməti ilə təyin etmək qəbul 
olunub.  Bu  cərəyanın  qiyməti  adamın  durduğu  yerdəki  sahə 
intensivliyinə  mütənasibdir.  Uzun  müddət  insan  bədənindən 
axabilən cərəyanın buraxılabilən qiyməti 50mkA qədərdir.  
Elektrik sahəsinin potensialı, sahənin müxtəlif yerlərində 
eyni  olmayıb,  yerə  nəzərən  naqilin  tutumundan  və 
gərginliyindən asılıdır. 
Yüksək  tezlikli  aparatlara  xidmət  zonasında  sahə 
intensivliyinin  qiyməti  normaya  görə  (10-20)  V/m-dən  çox 
olmamalıdır.  
Yüksək  tezlikli  sahələrdə  intensivliyin  qiymətini  təyin 
etmək üçün müxtəlif cihazlardan istifadə oluna bilər.  
İfrat tezlikli elektromaqnit sahələrdə adamlar tərəfindən 
qəbul  oluna  bilən  şüalanmanın  buraxılan  norması,  orta  güclü 

19 
 
selin sıxlığı ilə xarakterizə olunur.  
Orta  güclü  selin  sıxlığı  1  saniyədə  1sm
2
  səthə  düşən 
enerjisi ilə qiymətləndirilir.  
 İş  yerlərində  ifrat  tezlikli  elektromaqnit  enerjisinin 
şüalanma intensivliyi normaya görə aşağıdakı kimi olmalıdır. 
a)  10mkV

sm
2
  qədər  şüalanma  intensivliyə  malik 
sahələrdə bütün iş günü işləməyə icazə verilir.  
b)  şüalanmanın  intensivliyi  10-100mkV

sm
2
  olduqda 
gündə 2 saatdan az işləməyə icazə verilir.  
v)  şüalanmanın  intensivliyi  100-1000mkV

sm
2
  olduqda 
fərdi  mühafizə  vasitələrindən  (xüsusi  xalat,  eynək)  istifadə 
etməklə gündə 15-20 dəqiqəyə qədər işləməyə icazə verilir.  
Sanitar qaydalarına görə ifrat tezlikli şüalanmaya malik 
iş yerlərində güc selinin sıxlığının səviyyəsinin periodik (ayda 
1 dəfə) olaraq yoxlamaq müəyyənləşdirilib. 
Elektromaqnit sahələrinin zərərli təsirlərindən qorunmaq 
üçün mühafizə vasitələrinin seçilməsi, elektromaqnit sahəsinin 
rəqslərinin tezliyindən asılıdır.  
Sənaye  tezlikli,  330kV  və  yuxarı  gərginlikli  qurğularda 
mühafizə  vasitəsi  kimi,  xüsusi  olaraq  metallaşdırılmış 
parçadan hazırlanmış ekranlayıcı kostyumdan istifadə olunur.  
Mühafizə  üçün  həmçinin  arakəsmələr  formasında 
torpaqlanmış metal tordan hazırlanmış ekranlar tətbiq olunur.  
Ekranlar  daimi  və  səyyar  (bir  yerdən  başqa  yerə 
köçürülən  olub,  talvar,  arakəsmə  və  çadır  formasında 
mövcuddur)  ola  bilirlər.  Həmin  ekranların  cərəyan  keçirən 
hissələrdən  uzaqlığı  təhlükəsizlik  texnikasının  qaydalarında 
verilir.  
İfrat  tezlikli  cihazların  istismarında  və  sınağında 

20 
 
aşağıdakı mühafizə tədbirləri görülməlidir:     
a)  xüsusi  qurluşların  köməyilə  mənbənin  şüalanmasını 
azaltmaq (antenna, açıq tipli dalğa ötürmələri); 
b) şüalanma mənbəyini ekranlaşdırmaq; 
v)elektromaqnit  enerjisi  mənbəyinin  yaxınlığındakı  iş 
yerini ekranlaşdırmaq və ya mənbəni uzaqlaşdırmaq; 
q) fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə etməli. 
Texnoloji  şəraitə  görə  bütöv  metal  ekranlardan  istifadə 
etmək  mümkün  olmadıqda  tor  şəkilli  ekranlar  tətbiq  oluna 
bilər.  Kameraların  pəncərələrini,  kabinaları  və  otaqları 
ekranlaşdırmaq üçün şüaları əks etdirən qatla örtülmüş xüsusi 
şüşədən istifadə olunur. 
 
Radioaktiv şüalanmadan mühafizə 
  
Radioaktiv 
maddələr 
az 
miqdarda 
nəzarət-ölçü 
cihazlarında  və  avtomatik  quruluşlarda  tətbiq  olunur. 
Energetikada, 
ələlxüsus  atom  elektrik  stansiyalarında 
radioaktiv  uran  və  izotoplardan  maddələrin  parçalanması 
zamanı yaranan istilik enerjisi mənbəyi kimi istifadə edilir.  
Radioaktiv 
maddələri 
qiymətləndirici 
üçün  əsas 
kəmiyyət,  onların  aktivliyidir  (1  saniyədə  parçalanan 
atomların miqdarı).  
Radioaktiv 
şüalanması 
həmçinin 
ölçü 
vahidi 
elektronvolt (EB) olan enerji ilə də xarakterizə olunur. 
Maddələrdən  radioaktiv  şüalar  keçdikdə,  enerjinin  bir 
hissəsi həmin maddələr tərəfindən udulur. Şüalanan maddənin 
vahid kütləsi tərəfindən udulan enerji udulan doza (D) adlanır. 
Udulan dozanın vahidi rad (radlarla) qəbul edilmişdir. Bir rad 

21 
 
dedikdə  ixtiyari  maddənin  1  atom  kütləsi  tərəfindən  udduğu 
100erq bərabər enerji (radiasiyanın növündən asılı olmayaraq) 
başa düşülür. 
1  saniyədə  enerji  kütləsi  tərəfindən  udulan  doza  (D), 
onun gücü adlanır və rad

san-ölçülür: 
 
)
/
(
san
rad
t
D
P

 
 
Radioaktiv  şüalanmanın  adamların  orqanizminə  bioloji 
təsiri əsasən gözlərin, qanhasiledici üzvlərinin (sümük iliyi) və 
dərinin zədələnməsindən ibarət olur.  
Zədələnmənin  dərəcəsi  şüalanmanın  dozasından,  təsir 
müddətindən,  şüalanmanın  növündən  (

,

,

)  və  orqanizmin 
fərdi  xüsusiyyətlərindən  asılıdır.  Məlumdur  ki,  adi  şəraitdə 
adamlar  torpaqdakı,  sudakı  və  bitkilərdəki  radioaktiv 
elementlərin təsirinə məruz qalır. Təbii radiasiyanın səviyyəsi 
kiçik olub, təsirsizdir, yəni zərərli olmur.  
Şüalanmanın  onun  növündən  asılı  olmayaraq  dozasını 
qiymətləndirmək  üçün  rentgenin  bioloji  ekvivalenti  (RBE) 
anlayışından  istifadə  olunur.  1  rbe  (rentgenin  bioloji 
ekvivalenti)  dozası,  1  rad

  -  şüalanmasının  və  rentgen 
şüalarının yaratdığı qədər bioloji effekt verir. Bədən üzvlərinin 
daxili  və  xarici  şüalandırma  dozasının  sanitar  normalarına 
görə  buraxılan  həddi  1.1  nömrəli  cədvəldə  verilmişdir.  Bu 
halda  şüalanmaya  məruz  qalan  adamlar  üç  kateqoriyaya 
bölünür: 
A  kateqoriyasına-şüalanma  mənbəyi  ilə  bilavasitə 

22 
 
işləyən şəxslər aiddir. 
B  kateqoriyasına-radioaktiv  maddələrlə  iş  aparan 
otaqlarla qonşu otaqda işləyən adamlar aiddir. 

kateqoriyasına-sanitar 
mühafizə 
zonası 
ilə 
məhdudlaşdırılmış sahələrdə yaşayan əhali aiddir. 
Cədvəl 1.1 
Xarici və daxili şüalanmada dozaların buraxılan həddi 
Şüalandırı-
lan şəxslər-
in kateqori-
yaları
 
Xarici 
şqalanma
 
Böhran üzvlərinin daxili şüalanması 
I qrupa 
II qrupa 
III qrupa 
rbe/həftə  rbe/il  rbe/həftə  rbe/il  rbe/həftə  rbe/il  rbe/həftə  rbe/il 

0,1 

0,1 

0,3 
15 
0,6 
30 

0,01 
0,5 
0,01 
0,5 
0,03 
15 
0,06 


0,001  0,05  0,001  0,05 
0,01 
0,5 
0,02 

 
Böhran üzvlərindən birinci qrupa-bütün bədən, qan hasil 
edən  üzvlər,  ikinci  qrupa-əzələlər,  qara  ciyər,  böyrəklər, 
mədəaltı  vəz,  mədə-bağırsaq,  ürək  və  ciyərlər,  üçüncü  qrupa-
dəri, sümüklər, qalxanabənzər vəzi aiddir.  
İstehsalat otaqlarında havada olan radioaktiv maddələrin 
konsentrasiyasının buraxılan həddi, kyuri

litr -ilə ölçülür.  
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 1. Radiasiya təhlükəsi işarəsi 
 

23 
 
İş  otaqlarında  radioaktiv  maddələr  xüsusi  seyflərdə  və 
ya konteynerlərdə  saxlanılır (hansıların ki, radiasiya təhlükəsi 
işarəsi ilə, şəkil 1. , təchiz edilir). 
İnsanları  xarici  şüalanmadan  mühafizə  etmək  üçün 
ekranlardan  istifadə  edilir  və  ya  istehsal  işləri  şüalanma 
mənbəyindən  uzaqda  aparılmalıdır.  Ekranlar  qurğuşun  və  ya 
çuqun  bloklardan  hazırlanır.  Daxili  şüalanmadan  qorunmaq 
üçün  radioaktiv  mənbələri  hermetikləşdirmək  və  xüsusi 
geyimlərdən  (xüsusi  xalat,  mühafizə  eynəyi  və.  s)  istifadə 
etmək  lazımdır.  Əlləri  mühafizə  etmək  üçün  rezin  və  ya 
xlorlaşdırılmış  əlcəklərdən,  ciyərləri  qorumaq  üçün  parçadan 
hazırlanmış  dəyişkən  süzgəclərə  malik  respiratordan  istifadə 
olunur.  İşçilər  üçün  siqaret  çəkdikdə,  paltarları  saxladıqda, 
qida qəbul etdikdə şəxsi gigiyenaya nəzarət etmək vacibdir. 
 
1.5 Səs-küy (gurultu) və vibrasiyalardan mühafizə 
 
Müxtəlif  güclü  və  tezlikli  səslərin  nizamsız  (xaotik) 
birləşməsindən səs-küy (gurultu) əmələ gəlir.  
İstehsal  qurğularında  müxtəlif  maşın  və  aparatların  işi 
havanı  rəqsə  gətirir  və  bunlarda  insan  orqanizmi  tərəfindən 
gurultu  kimi  qəbul  edilir.  Müəssisələrin  sexlərində  (ələlxüsus 
elektrik  maşınları  quraşdırılmış)  elektrik  maşınlarının, 
ventilyatorların,  müxtəlif  dəzgahların,  qaynaq  aparatlarının, 
güc  transformatorlarının  və  elektrikləşdirilmiş  alətlərin 
işləməsi zamanı gurultulu səslər yaranır. 
Havanın  və  ya  başqa  elastiki  mühitin  rəqsi  hərəkətləri, 
hansılar  ki,  müxtəlif  cisimlər  tərəfindən  (polad  maqnit 
nüvələrinin  paketlərinin  artıq  maqnitləşməsi,  mexaniki 

24 
 
ötürmələrdə dişli çarxların hərəkəti, ventilyatorların pərlərinin 
hərəkəti və. s) yaranır, səs adlanır. 
Maddələrin  rəqs  edən  hissələri  (məsələn,  havanın) 
periodik  olaraq  kinetik  və  potensial  enerjiyə  (səs  enerjisi) 
malik olur. 
Səs  enerjisi  mənbədən  dalğavari  formada  ətraf  fəzaya 
verilir, tədricən səpələnir və sönür. Məlumdur ki, havada səsin 
yayılma sürəti 330m

s-dir. 
Adamların eşitmə aparatı, rəqslərin tezliyi 16Hs-20kHs-
ə  qədər  olan  səsləri  qəbul  edir.  Tezliyi  16Hs-dən  aşağı  olan 
səslər  infra  səslər,  20kHs-dən  yuxarı  səslər  isə  ultrasəslər 
adlanır.  20kHs-dən  yuxarı  tezlikli  səslər  də  orqanizmə  təsir 
edir,  ancaq  eşitmə  aparatı  tərəfindən  qəbul  olunmur. 
Akustikada  əsas  fiziki  kəmiyyətlər  səs  təzyiqi  və  səsin 
qüvvəsidir.    
Havadan  və  ya  mayelərdən  səs  dalğası  keçdikdə, 
onlarda yaranan  əlavə təzyiq,  səs  təzyiqi adlanır.  Səs təzyiqi 
periodik olaraq səs dalğalarının tezliyinə uyğun dəyişir. 
Səs təzyiqi N

m
2
 ölçülür.  
1m
2
 sahədən 1 saniyədə keçən səs rəqslərinin enerjisinə 
səs qüvvəsi (və ya gücü) deyilir. 
Səsin qüvvəsi Vt

m
2
 ölçülür. Qulağın fizioloji qəbuletmə 
qabiliyyətinə görə səsin qüvvəsi, səsin ucalığı və ya gurultusu 
kimi  qiymətləndirilir.  Adamların  eşitmə  aparatı  səsin 
qüvvəsinə yox, onun təzyiqinə həssasdır. 
Eşitmə,  səs  təzyiqinə  və  səs  dalğalarının  tezliyinə  görə 
təyin  olunur  və  adamların  fərdi  qabiliyyətindən  asılıdır.  Səs 
qüvvəsinin  minimal  və  maksimal  hədd  qiymətlərini 
fərqləndirmək  vacibdir.  Minimal  qiymətdə  səs  qüvvəsi 

25 
 
qulaqlarda  zəif  eşidilən  qavrama  yaradır.  1000-4000  Hs 
tezliklərdə  eşitmə  üzvləri  daha  həssas  olur.  Maksimal 
qiymətdə  qulaqlarda  daha  güclü  qavrama,  eşitmə  yaradır. 
Etalon  səs  tezliyi  kimi  1000Hs  qəbul  edilmişdir.  Bu  tezlikdə 
eşidilmə həddində səs qüvvəsi 10
-12
Vt

m
2
, ağrı həddində isə 10 
Vt

m
2
 olur. Səs qüvvəsinin səviyyəsi 
 
0
I
I
L
lg

- düsturdan hesablanır. 
 
Burada I - eşidilən səsin qüvvəsi, Vt

m
2
I
0
 - eşidilmənin 
həddi;  səs  qüvvəsinin  səviyyəsinin  vahidi  beldir  (B).  Səs 
təzyiqinin səviyyəsinin bellərlə (B) qiymətini  
0
2
P
P
L
lg

- düsturdan hesablanır. 
Burada  P  -  səs  qüvvəsinin  verilmiş  qiymətində  səs 
təzyiqidir,  N

m
2
;  P
0
-ədədi  qiymətcə  2

10
-5
  N

m
2
  bərabər  olan 
səs təzyiqinin şərti sıfır həddidir. Praktikada tez-tez səs təzyiqi 
səviyyəsinin  vahidi  kimi  desibellərdən  (dB)  istifadə  olunur. 
Səs qüvvəsinin və təzyiqinin səviyyələrini desibellərlə 
0
10
I
I
L
lg

        və  ya        
0
lg
20
P
P
L

 
hesablanır.  
Səs  təzyiqinin  daha  böyük  buraxılan  səviyyəsi  13B 
(130dB). 
Səsin  ucalığı  (gurultusu),  insan  orqanizmi  tərəfindən 

26 
 
onun fiziki olaraq qəbuluna imkan verir.  
Səs  ucalığı  (fon),  loqarifmik  kəmiyyət  olub,  1000Hs 
tezlikdə  verilmiş  səs  təzyiqinin  sıfır  həddinə  uyğun  təzyiqə 
olan nisbətlə təyin edilir, yəni: 
0
lg
20
P
P
L
N

 
burada  P-1kHs  səs  tonuna  uyğun  səs  təzyiqinin  ölçülmüş 
effektiv  qiymətidir.  P
0
  -  1kHs  səs  tonunda  eşitmə  həddində 
effektiv  təzyiqdir.  Səsin  fizioloji  təsirindən  səs  aparatı 
zədələnir  (bu  halda  işçinin  eşitmə  qabiliyyəti  tədricən 
zəifləyir),  əsəb  sistemi  gərginləşir,  ürək-damar  sisteminin 
normal  fəaliyyəti  pozulur.  Güclü  səs-küydən  (gurultu) 
adamlarda  diqqətsizlik  yaranır.  Ona  görə  bu  cür  şəraitdə 
işləyən  adamlar  istehsalat  zədələri  (travmalar)  alırlar.  Daimi 
səs-küyün təsirindən işçinin əmək məhsuldarlığı aşağı düşür.  
Səslərin uzaqlığının səviyyəsi 80 fondan çox olmadıqda, 
bu  cür  təsirlər  insan  orqanizmi  üçün  zərərli  sayılır.  1  fon  səs 
ucalığının  səviyyəsinə,  tezliyi  1000Hs  olan  eşidilmə  həddinə 
bərabər  olan  səs  təzyiqi  uyğundur.  Lakin  bəzi  istehsal 
mexanizmləri,  səsin  ucalığının  səviyyəsi  80  fondan  çox  olan  
gurultunun  mənbəinə  çevrilir.  Məsələn,  metal  emal  edən 
dəzgahların  yaratdığı  gurultunun  səviyyəsi  (80

95)  fon, 
pnevmatik alətlərin işlənməsindən yaranan səsin səviyyəsi 100 
fona qədər və s. olur ki, bu da insan orqanizmi üçün təhlükəli 
(eşitmə  qabiliyyətinin  qismən  itirilməsi,  qan  təzyiqinin 
artması, baş ağrıları və s.) sayılmır. 
Müxtəlif  cisimlərin  vibrasiyası  (titrəyişi),  həmçinin 
insan  orqanizminə  zərərli  təsir  göstərir.  Cisimlərin  16  Hs-dən 

27 
 
aşağı  tezlikli  rəqsləri  orqanizm,  ancaq  vibrasiya  kimi  qəbul 
edir. Çox hallarda vibrasiyalar səslə müşaiyət olunur. Rəqslər 
yaradan  mənbə  bilavasitə  orqanizmlə  təmasda  olduqda  (əllə 
işlədilən elektrik və pnevmatik alət, formalaşdırıcı maşınlar və 
s.)  vibrasiyadan  yarana  biləcək  təhlükə  daha  qorxulu  olur. 
Belə hallarda damarların və əsəb sisteminin xəstələnməsi (baş 
ağrıları, baş gicəllənməsi, yorğunluğun artması) baş verir.  
Səsin  təsir  səviyyəsini,  xüsusi  cihazlarla  (səsölçənlər) 
ölçülür.  Səsölçənlər,  səs  tezlikli  spektr  analizatorları  ilə 
birlikdə işləyirlər.  
Vibrasiyalar  isə  mexaniki  vibroqraflarla  ölçülür  və 
onların müxtəlif tipləri mövcuddur.  
 
Səs və vibrasiyalarla mübarizə üsulları 
 
Səs  və  vibrasiyalarla  mübarizədə  əsas  təbirlərdən  biri 
səslərin  uzaqlığını  aşağı  salması  və  vibrasiya  rəqslərinin 
amplitudasının  azaltmasıdır.  Buna,  istehsal  qurğularının 
konstruktiv  olaraq  təkmilləşdirmək  və  istehsala  yeni,  daha 
müasir  texnologiyaların  tətbiqi  ilə  nail  olurlar. Bundan  başqa 
avadanlıqlarda  səs  izolyasiyasını  gücləndirməklə  səs  və 
vibrasiyaların qarşısını almaq olur. İstehsalatda çalışan işçiləri 
fərdi  yolla  mühafizə  etməklə,  onlara  səs  və  vibrasiyaların 
təsirini azaldırlar. 
Maşınların  fırlanan  hissələrinin  səsini  azaltmaq  üçün 
onların  səthlərini  hamar,    balansirovkanı  daha  dəqiq  və 
diyircəkli  yastıqları  isə  etibarlı  seçirlər.  Elektrik  qurğularında 
gurultu  və  vibrasiyalar  aşağıdakı  səbəblərdən  mümkündür: 
transformator  nüvələrinin  zəif  sıxılması  nəticəsində,  qaynaq 

28 
 
aparatlarının 
keyfiyyətsiz 
sazlanmasından, 
şinlərin 
izolyatorlara  zəif  bərkidilməsindən,  kollektorların  səthlərinin 
pis  emalından  və  asinxron  mühərriklərinin  iki  fazada 
işləməsindən  və  s.  Səslərin  səviyyəsini  azaltmaq  məqsədi  ilə 
maşın və aparatları örtmək üçün səslərdən izoləedici müxtəlif 
quruluşlardan  (örtüklər  və  s.)  istifadə  olunur.  Hiss  olunacaq 
dərəcədə  səslərin  azaldılmasına  divarların  səs  uducu 
materiallarla  örtməklə  nail  olurlar.  Səs  uducu  materialları 
adətən liflərdən və ya parçalardan hazırlayırlar.  
Bina  konstruksiyalarının  vibrasiyasını  (maşınların 
hərəkətlərindən)  azaltmaq  üçün,  onların  altına  amortizatorlar 
(rəqsləri söndürənlər) qoyurlar.  
Elektrik  mühərriklərinin  və  dəzgahların  səsini  və 
vibrasiyasını  azaltmaq  üçün  aşağıdakı  tədbirlər  görülür: 
keyfiyyətli  və  etibarlı  diyircəklər  tətbiq  edilir,  maşınlar  dəqiq 
yığılır,  az  səsli  işçi  çarxlardan  istifadə  olunur,  metal  çarxlar 
plasmast çarxlarla əvəz edilir. 
İşçilərin  səslərdən    (gurultudan)  fərdi  qorumaq  üçün, 
muma və ya qliserinə hopdurulmuş pambıqdan və ya yumşaq 
rezindən  hazırlanmış  tıxaclardan,  bəzi  hallarda  isə  qulaqları 
sıx bağlayan xüsusi geyimlərdən (şlem) istifadə edilir. 
Ayaqlardan 
bədənə 
ötürülən  vibrasiyalardan  və 
sarsıntılardan qorumaq üçün keçədən  və ya qalın rezin altlığa 
malik ayaqqabıların geyinməsi məsləhətdir. 
 
1.6 Adamın elektrik cərəyanından xəsarət alması 
 
Elektrik  cərəyanı  insan  bədənindən    keçdikdə    ona 
istilik, kimyəvi və bioloji təsirlər göstərir. 

29 
 
İstilik  təsiri  bədən  dərisində yanıqlar  şəklində, müxtəlif 
üzvlərin  həddən  artıq  qızması  formasında,  həmçinin  ifrat 
qızmaların  nəticəsində  qan  damarlarının    və  əsəb  liflərinin 
qırılması kimi müşahidə olunur. 
Kimyəvi  təsir  qanın  orqanizmdə  olan  digər  məhlulların 
elektrolizinə  səbəb  olur,  bu  da  öz  növbəsində  onların  fiziki-
kimyəvi  tərkibinin  dəyişməsinə  gətirib  çıxarır  və  nəticədə 
orqanizmin normal fəaliyyəti pozulur. 
Elektrik  cərəyanın  bioloji  təsiri,  bədəndə  olan  canlı 
toxumaların və hüceyrələrin təhlükəli həyəcanlanmasına səbəb 
olur.  Bu  cür  təsirlərdən  canlı  toxumalar  və  hüceyrələr  məhv 
ola bilər. 
Elektrik  cərəyanının  təsirindən  alınan  xəsarət əsasən  iki 
müxtəlif  formada  özünü  biruzə  verir-elektrik    zərbələri    və 
elektrik travmaları. 
Elektrik zərbələri dedikdə, cərəyanın insan bədəninə elə 
təsiri  başa  düşülür  ki,    bu  zaman  bədənin  əzələləri  (məsələn, 
əl,  ayaq  və  s.)  qıc  vəziyyətinə  düşür.  Bu  halda  adam  , 
cərəyanın  qiymətindən  və  təsir  müddətindən  asılı  olaraq, 
ürəyin və nəfəsin normal işləməsinə baxmayaraq huşunu itirə 
də bilər, itirməyə də. Daha ağır hallarda huşun itirilməsi, qan-
damar  sisteminin  pozulmasına  və  nəticədə  ölümlə  qurtara 
bilər. Elektrik zərbələrinin təsirindən bədənin vacib üzvlərinin 
(ürək, beyin və s.) iflicinə səbəb olur.  
Elektrik travmaları zamanı cərəyanın bədənə təsirindən, 
orqanizmin  toxumaları  (dəri,  əzələlər,  sümüklər,  rabitələr) 
dağılır. 
İnsan bədəninə ən qorxulu təhlükə, yanıqlar halında olan 
elektrik  travmalarıdır.  Elektrik  yanıqları  bədənin  bilavasitə 

30 
 
elektrik qurğusunun cərəyan keçirən hissəsi və elektrik qövsü 
ilə toxunma yerlərində yaranır. 
Elektrik  zərbələrinin  ağır  formasında  adam  klinik  ölüm 
halına düşə bilər (nəfəsi kəsilir və qan dövranı dayanır). Tibbi 
yardım olmadıqda klinik ölüm, bioloji ölümə çevrilə bilər.  
Elektrik    cərəyanının  təsirindən    xəsarət  almış  adamın 
ölümünün  səbəbləri-ürəyin  dayanması,  köks  qəfəsinin 
əzələlərinin iflici nəticəsində nəfəsin kəsilməsidir. 
İnsan  bədənində  yaranan  cərəyanın  qiyməti,  ona  tətbiq 
olunmuş gərginliklə və orqanizmin müqaviməti ilə təyin edilir. 
İnsan orqanizminin müqaviməti bir sıra faktorlardan asılıdır.   
İnsan  orqanizminin  üzvləri    və  toxumaları  müxtəlif  
xüsusi həcmi müqavimətinə malik olur. Ən böyük müqavimət 
quru  dəri  və  sümük  toxumaları,  ən  kiçik  isə  qan  və  belilig 
mayesi malikdir. İnsan bədənin müqavimətini təyin edən əsas 
faktor  dəri və onun üst səthidir (harda, qan daşıyan damarlar 
olmur).  Dərinin  üst  qatının  xüsusi  həcmi  müqaviməti  yüksək 
(10
8
Om

sm)  olduğundan  ona  dielektrik    kimi  baxmaq  olar. 
Dərinin digər qatları (daxili) qandamarları, vəz əsəb sonluqları 
ilə təchiz olduğundan çox kiçik xüsusi müqavimətə malik olur. 
İnsan  bədəninə  şərti  olaraq,  üç  ardıcıl  birləşdirilmiş 
müqavimətdən ibarət elektrik dövrəsinin hissəsi kimi baxmaq 
olar (dəri-daxili üzvlər və toxumalar-dəri). Bu cür hal şəkil 2-
də göstərilmişdir. 
Sxemdən  göründüyü  kimi,  elektrik  dövrəsinin  dəri  qatı 
hissəsinə  aid  müqaviməti,  aktiv  müqavimətlə  (r
d
)  yanaşı, 
dərinin  üst  səthinin  (dielektrik)  əmələ  gətirdiyi  tutum  (C
d

toplananından  da  ibarətdir.  C
d
  -  toplananın  qiyməti  kiçik 
olduğundan çox vaxt onun təsirini nəzərdən atırlar.  

31 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 2. Adamın müqavimətinin prinsipial sxemi. 
r
d
 – dərinin müqaviməti; c
d
 – elektrodla, bədənin daxili hissəsi 
arasında yaranan tutum; r
dax
 – daxili üzvlərin və toxumaların 
müqavimətidir. 
 
Adamların  daxili  müqaviməti  dəyişən  olub,  dərinin  və 
ətraf mühitin vəziyyətindən asılıdır.  
Dərinin üst səthi zədələndikdə (cızıldıqda, kəsildikdə və 
s.),  adamın  elektrik  müqavimətinin  qiyməti  birdən  azalır  və 
ona görə də orqanizmdən axan  cərəyanın  qiyməti artır. İnsan 
bədəninə  təsir  edən  gərginliyin  qiyməti  artdıqda  dərinin  üst 
səthinin  deşilməsi  baş  verir,  müqaviməti  ani  olaraq  azalır  və 
bədəndən axan cərəyanın qiyməti çoxalır. 
Beləliklə görürük ki, adamın elektrik cərəyanı təsirindən 
aldığı  xəsarət,  çox  faktorlardan    asılıdır.  Bunlardan  ən 
təhlükəlisi,  adamların  yaş  əllə  isti  və  nəm  otaqda  elektrik 
cərəyanı keçirən hissələrlə təmasda olduqda baş verir. 
Elektrik  cərəyanının  zərbəsindən  adamın  aldığı  xəsarət, 
onun  təhlükəsindən  asılı  olaraq  müxtəlif  olur.  Xəsarətin 
təhlükə  dərəcəsinə  müxtəlif  faktorlar  təsir  göstərə  bilər: 
cərəyanın qiyməti, onun  bədəndən keçmə müddəti, cərəyanın 
bədəndən  keçmə  yolu  və  nəhayət  gərginlik  altına  düşən 
adamın  fərdi  xassələrindən    (sağlamlığı,  yaşı  və  s.)  asılıdır. 

32 
 
Bunlardan əsas faktor, insan bədənində yaranan cərəyandır. 
Adətən, 
adam 
dəyişən 
cərəyanının 
təsirindən 
qıcıqlandırmanı  1-1,5mA  ,  sabit  cərəyanda  isə  5-7mA  hiss 
edir.  Bu  cərəyanlar,  qıcıqlandırmanı  hiss  edən  sərhəd 
cərəyanları adlanır.   
5-10mA 
dəyişən 
cərəyanlarda, 
qıcıqlandırıcı 
cərəyanların  təsirləri  güclənir,  əzələlərdə  ağrılar    yaranır  və 
onları  iflic  halına  gətirib  çıxarır.  10-15  mA  cərəyanlarda 
ağrılar dözülməz olur, ayaq və əl əzələləri qıclaşması o qədər 
güclənir  ki,  adam  özü  müstəqil  olaraq  cərəyanın  təsirindən 
azad  ola  bilmir  (əllərini  aça,  özündən    naqili  tullaya  və 
gərginliyin təsir zonasından uzaqlaşa bilmir).  
10-15mA  və  yuxarı  dəyişən,  50-80mA  və  yuxarı  sabit 
cərəyanlar daha təhlükəli cərəyanlar adlanır. 
Sənaye  tezlikli  dəyişən  cərəyanın  (25mA  və  yuxarı) 
təsirindən  təkcə  adamın  əl  və  qol  əzələlərində  yox,  həmçinin 
döş qəfəsinin əzələlərinə də təsiri olur. ona görə baxılan halda 
nəfəsin iflici və ölüm halı baş verə bilər. 50Hs tezlikdə 50mA 
cərəyan  nəfəs  orqanlarının  işini  sürətlə  pozur,  50Hs  tezlikdə  
100mA  və  yuxarı  qiymətli  cərəyanlar  və  sabit  gərginlikdə 
300mA  cərəyan  qısa  zamanda  (1-2s)  ürəyin  əzələlərini 
zədələyir  və  ürəyin  fəaliyyətini  dayandırır.  500mA-dən  çox 
cərəyanın  təsirindən  ürəyin  və  nəfəsin  iflici  baş  verir.  Adam 
bədənindən  axan  cərəyanın  təsir  müddəti  çoxaldıqca,  alınan  
xəsarət  daha  ağır  olur  və  ölümlə  nəticələnmə  ehtimalı  artır. 
Elektrik  cərəyanının  təsirindən  alınan  zədənin  təhlükəsi  insan 
bədənindən  cərəyanın  keçmə  yolunun  istiqamətindən  də 
asılıdır. Cərəyan ürək, döş qəfəsi, baş və bel iliyindən keçərsə, 
onda alınan zədə daha təhlükəli olur. Cərəyanın yolundan  (əl-

33 
 
əl,  əl-ayaq,  ayaq-ayaq,  boyun-ayaqlar  və  s.)  asılı  olaraq 
bədənin    müqaviməti  müxtəlif  qiymətlərə  malik  olduğundan, 
orqanizmdən axan cərəyanın  təsiri eyni olmayacaqdır. 
Ən təhlükəli, (adamın orqanizmindən keçən) əl-ayaq, əl-
əl, nisbətən təhlükəsizi isə “ayaq-ayaq” cərəyan yoludur. 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə