Ə. Q. Abbasov


 Mühafizə torpaqlanması və sıfırlama



Yüklə 5.01 Kb.

səhifə5/11
tarix19.12.2016
ölçüsü5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

2.3 Mühafizə torpaqlanması və sıfırlama 
 
Elektrik  qurğularına  xidmət  edən  işçilərin  elektrik 
təhlükəsizliyini  təmin  edən  vacib  tədbirlərdən  biri,  həmin 
qurğuların  nominal  gərginlikdə  işləyən  zaman  elektrik 
cərəyanı  keçirməyən  bütün  metal  hissələrinin  mühafizə 
torpaqlanması və ya sıfırlanmasıdır. 
Elektrotexniki 
qaydalara 
əsasən 
mühafizə 
torpaqlanmasına aşağıdakı əsas anlayışlar aid edilir: 
Normal  gərginlik  altında  olan  elektrik  qurğularının 
elementlərini  bilərək, torpaqlayıcı quruluşa keçirici metallarla 
birləşdirməklə  elektrik  təhlükəsizliyinin  təmin  edilməsi 
mühafizə torpaqlanması  adlanır.  
Qurğunun  normal  və  ya  qəza  şəraitində  etibarlı 
işlənməsini  təmin  etmək  üçün,  gərginlik  altında  olan  elektrik 
qurğusunun  hər  hansı  bir  hissəsinin  torpaqlanması  işçi 
torpaqlanması    adlanır.  Bu  cür  torpaqlanma  bilavasitə  və  ya 
xüsusi  aparatların  (müqavimət,  boşaldıcı,  deşilən  qurğular  və 
s.) köməyilə yerinə yetirilir.  
Elektrik  qurğularında  və  1000V-a  qədər  gərginlikli 

70 
 
şəbəkələrdə  sıfırlaşdırma  dedikdə,  normal  gərginlik  altında 
olan  qurğuların  cərəyan  keçirən  hissələrindən  izolə  olunmuş 
metal  elementlərinin  generatorun  və  ya  transformatorun 
torpaqlanmış neytalla elektrik birləşdirilməsi başa düşülür.  
Dəyişən 
cərəyan 
şəbəkələrində  1000V-a  qədər 
gərginlikli  elektrik  qurğularında  elektrik  avadanlıqlarının 
gövdələrini  generatorların  və  ya  transformatorların  bilavasitə 
torpaqlanmış neytralla birləşdirən naqilə sıfır mühafizəli məftil  
deyilir. 
Torpaqlayıcı  ilə  torpaqlayıcı  naqillərə  birlikdə 
torpaqlayıcı quruluş  deyilir.  
Torpaqlayıcıdan  və  ya  torpaqlayıcı  quruluşdan  cərəyan 
axan  zaman  onlarla  yer  arasında  yaranan  gərginlik, 
torpaqlayıcıda yaranan gərginlik adlanır.  
Torpaqlayıcıdan  yerə  axan  cərəyana  torpaq  tərəfindən 
göstərilən  müqavimət,  torpaqlayıcının  axıcılıq  müqaviməti  
adlanır.  Bu  müqavimətin  qiyməti,  torpaqlayıcıda  olan  yerə 
nəzərən gərginliyin onun yerə ötürülən cərəyana olan nisbətilə 
təyin edilir. 
Torpaqlayıcının  axıcı  müqavimətilə,  torpaqlayıcı 
naqillərin  müqavimətlərinin  birlikdə  cəm  müqavimətinə  
torpaqlayıcı quruluşun müqaviməti  deyilir. 
Əgər izolyasiyası zədələnmiş avadanlığın gövdəsi 
torpaqlanmışsa (şəkil 17), onda həmin avadanlıq yerə nəzərən 
gərginlik (U
T
) altına düşür. 
t
t
t
r
I
U

                                          (2.1) 
Baxılan halda gövdəsilə toxunan adam toxunma 
gərginliyi (U
tox
) altına düşür. 

71 
 



t
tox
U
U
                                  (2.2) 
və ya  




t
t
tox
r
I
U
                                (2.3) 

 -  vahiddən  kiçik  əmsal  olub,  yerlə  qapanma  
dövrəsində  adamın  ayaqları  ilə  sıfır  potensiallı  nöqtə 
arasındakı gərginlik düşgüsünü nəzərə alır. Sonuncu ifadədən 
görünür  ki,  torpaqlayıcının  müqaviməti  (r
t
)  kiçik  olduqca, 
toxunma  gərginliyinin  də  (U
tox
)  qiyməti  az  olur  və  beləliklə 
yaranan  təhlükə  daha  zəif  olur.  Torpaqlayıcıdan  axan 
cərəyanın  (I
t
)  qiyməti  isə  qurğunun  işçi  gərginliyindən  və 
zədələnməmiş  digər  iki  fazanın  izolyasiyasının  vəziyyətindən 
asılıdır. 
Cərəyanın  axma  zonasında  yer  səthinin  müxtəlif 
nöqtələrində  gərginliyin  yerə  nəzərən  dəyişməsinin  qrafiki 
şəkil 18a göstərilmişdir. Qrafikdən görünür ki, yerə nəzərən ən 
böyük  gərginlik,  xəttin  yerlə  qapandığı  nöqtədə  olur.  Yerlə 
qapanma  zonasından  uzaqlaşdıqca  gərginliyin  də  qiyməti 
azalır.  Cərəyanın  axma  zonasında  “addım”  gərginliyinin 
qrafiki olaraq təyini şəkil 18- də  göstərilmişdir. 
Elektrik  qurğularının  quraşdırılması  qaydalarına  əsasən 
yüksək  təhlükəli  və  xüsusi  təhlükəli  otaqlarda  nominal 
gərginliyi  36V  və  ondan  yuxarı  dəyişən  və  110V  sabit 
gərginlik  olan  elektrik  avadanlıqlarının  bütün  cərəyan 
keçirməyən  metal  hissələr,  onlarda  elektrik  kontaktında  olan 
mexaniki  avadanlıqlarının  konstruksiyaları  və  gövdələri 
torpaqlanır.  500V-  dan  yuxarı  elektrik  avadanlıqları  olan 
bütün otaqlarda torpaqlanma tələb olunur. 
Partlayış  təhlükəsi  olmayan  və  nominal  gərginliyi  36V 

72 
 
və  ondan  aşağı  olan  dəyişən,  110V  və  ondan  yuxarı  olmayan 
sabit  gərginlik  elektrik  qurğularının  torpaqlanması  tələb 
olunmur.  Partlayış  təhlükəsi  olan  otaqlarda  quraşdırılmış 
bütün 
gərginliklərdə 
işləyən 
elektrik 
avadanlıqları 
torpaqlanmalıdır.  
 
Elektrik avadanlıqlarının torpaqlanan hissələri 
 
Əsasən  adları  aşağıda  sadalanan  elektrik  maşın  və 
aparatlarının  gövdələri  torpaqlanır:  elektrik  maşınları, 
transformatorlar,  aparatlar  və  onların  intiqalları,  ölçü 
transformatorlarının  ikinci  tərəf dolaqları  və  onların  nüvələri, 
paylaşdırıcı  şitlərini  karkasları,  idarə  şitləri  (işıqlandırma  və 
s.),  komplekt  və  paylaşdırma  quruluşlarının  polad  gövdələri, 
kabel muftaları, kabel məmulatları, naqillərin metal örtükləri, 
içərisində elektrik naqilləri yerləşdirilmiş polad borular, eləcə 
də səyyar elektrik qəbuledicilər. 
Torpaqlanma  tələb  olunmur:  asma  izolyatorlarının 
armaturları  və  dayaq  izolyatorlarının  milləri,  elektrik  ölçü 
cihazlarının  gövdələri  (şitlərdə,  şkaflarda  və  PQ-nun 
kameralarında  yerləşdirilmiş);  ikiqat  elektrik  izolyasiyaya 
malik 
elektrik 
avadanlığı 
(gövdə 
elektroizolyasiya 
materialından hazırlanır və səthinə izolyasiya lakı çəkilir).  
 
Torpaqlayıcı quruluşlara olan tələblər 
 
Məlumdur ki, üçfazlı elektrik  şəbəkələri izolə olunmuş 
və  ya  bilavasitə  torpaqlanmış  neytralla  işləyə  bilər.  İzolə 
olunmuş  neytralla  və  ya  yüksək  müqavimətlə  torpaqlanmış 

73 
 
neytralla    işləyən  elektrik  şəbəkələrində  birfazlı  yerlə 
qapanmalarda  yerə  cərəyanlar  axmır,  ona  görə  belə  hallarda 
qurğu maksimal cərəyan mühafizəsi ilə şəbəkədən açılmır. 
Yerə  nəzərən  minimal  gərginlik  əldə  etmək  üçün, 
torpaqlayıcı  quruluşların  müqavimətini  mümkün  qədər  kiçik 
götürülür. 
Təhlükəsizlik    texnikasının  qaydalarına  əsasən  izolə 
olunmuş neytrala malik 1000V-a qədər gərginlikli qurğularda 
torpaqlama  quruluşunun  müqaviməti  4  Om-dam  çox 
olmamalıdr.  Qida  mənbəyinin  gücü  100kV-a  qədər  olduqda 
torpaqlama quruluşunun müqaviməti 10 Om-a qədər ola bilər. 
Gərginliyi  6;  10  və  35  kV  olan  şəbəkələrdə 
torpaqlamanın  müqavimətini təyin etmək üçün elektrotexniki 
qurğularının  təhlükəsizlik  qaydalarına  (EQTQ)  görə 
aşağıdakıları əsas götürülür: 
a)  əgər  torpaqlayıcı  quruluş,  1000V-a  qədər  və  ondan 
böyük  gərginlikli  qurğularda  tətbiq  olunursa,  onda  həmin 
quruluşun müqaviməti  
hy
ax
I
r
125

                                        (2.4) 
  düsturundan  hesablanır. 
r
a
 –nın qiyməti 4 Om-dan çox olmalıdır. 
I
hy
 – birfazlı yerlə qapanmada hesablama cərəyanıdır. 
b)  Əgər  torpaqlayıcı  quruluşdan  ancaq  1000V-dan 
yüksək  gərginlikli  qurğularda  istifadə  olunursa,  onun 
müqaviməti 
    \     
hy
a
I
r
250

                                     (2.5) 

74 
 
 düsturundan  hesablanır. 
İzolə edilmiş neytrala malik şəbəkələrdə yerlə qapanma 
hallarında hesablama (I
hy
)  cərəyanın  qiymətini  təxmini  olaraq 
aşağıdakı emprik düsturdan hesablanır: 


350
35
3
/
h
k
y
h
l
l
U
I


 
U -  şəbəkənin faz gərginliyi, kV; 
l
k – 
kabel xəttinin uzunluğu, km; 
l
h – 
hava xəttinin uzunluğu, km. 
Neytralı  bilavasitə  torpaqlanmış  güc  transformatorlara 
malik  110,  220kV  və  yuxarı  gərginlikli  şəbəkələrdə 
torpaqlayıcı  quruluşların  müqaviməti  0,5  Om-dan  böyük 
olmamalıdır. 
Transformatorlar 
və 
ya 
generatorlar 
bilavasitə 
torpaqlanmış  1000V-a  gərginlikli  şəbəkələrdə  mühafizə 
sıfırlanmasından istifadə olunur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 17. Elektrik mühərrikinin  
gövdəsinin mühafizə sıfırlaşdırması sxemi. 
 
1000V  gərginlikli  hava  paylaşdırıcı  xətlərdə  sıfır  xətti 
qida  mənbələri  (generatorlar,  transformatorun  2  ikinci  tərəf 

75 
 
dolağı) ilə torpaqlamadan savayı hər 25m-dən, xəttin sonunda 
və  200  m-dən  çox  ayrılmış  xətlərin  sonunda  əlavə 
torpaqlanmalar aparılmalıdır. 
Bilavasitə  torpaqlanmış  neytrala  malik  380/220V 
gərginlikli  şəbəkələrdə  hər  hansı  faza  gövdəyə  qapandıqda 
mühafizə  sıfır  xətti  olduqda  birfazlı  qısa  qapanma 
yarandığından  maksimal  cərəyan  mühafizəsi  işə  düşür  və 
zədələnmiş sahə şəbəkədən açılır. 
Sıfırlaşdırıcı  naqillərin  hesablanmasında  birfazlı  qısa 
qapanma  cərəyanı  (I
q
)  ən  yaxında  yerləşmiş  mühafizə 
aparatının  nominal  cərəyanından  çox  olmasını  nəzərə  almaq 
lazımdır.  Bu  halda  baxılan  qapanma  ani  olaraq  açılır. 
Cərəyanın qiyməti  
  
p
Z
tr
q
Z
U
I



3
/
                                  (2.6) 
 düsturdan hesablanır.  
Burada 
tr
Z
 - üç fazlı transformatorun daxili müqaviməti, 
Om; 
p
Z
 -  “faza-sıfır”  ilgəginmin  tam  müqavimətidir, 
Om, 


2
2
p
n
p
X
r
r
Z




 

r
 -faz naqilinin aktiv müqavimətidir; 
n
r
 - sıfır naqilinin aktiv müqaviməti,  
n
X
-“faza-sıfır” ilgəginin induktiv müqavimətidir. 
Polad  şinlərdən  hazırlanmış  daxili  elektrik  şəbəkələri  üçün 
ilgəy müqaviməti 
1
p
n
p
X
X
X
X




                    (2.7) 

76 
 
düsturdan hesablanır. 
Burada 

X
 və   
n
X
-faza  və  neytral  xətlərinin  daxili 
müqavimətləridir; 
1
p
X
- xarici induktiv müqaviməti olub, 
D
d
n
X
p
2
0
1






                      (2.8) 
hesablanır. 
Burada 

 - dəyişən cərəyanın  bucaq  tezliyi; 
0

 - maqnit sabiti 
olub, 
7
10
4



-ə  bərabərdir; 

-xəttin  uzunluğu,  m;  d-  naqillər 
arası məsafə olub, m; D –naqilin diametri olub, m. 
Faz  və  sıfır  xətləri  arasındakı  məsafə  böyük  olduqda 
ilgəyin müqaviməti  

6
,
0
1

p
X
 
 qəbul etmək olar. 

- xəttin uzunluğu olub, km-lə ölçülür. 
Sıfır  xəttində  qoruyucular  və  birqütblü  açarlar 
olmamalıdır, çünki neytral xətt qırıldıqda (elektrik avadanlığı 
ilə  əlaqəli),  ona  birləşdirilmiş  elektrik  qurğuları  gərginlik 
altına düşdükdə qısa qapanma baş vermədiyindən mühafizə işə 
düşmür və onlar şəbəkə gərginliyindən azad olunmurlar. 
Əgər  bilavasitə  torpaqlanmış  neytrala  malik  şəbəkəyə 
qoşulmuş  elektrik  mühərrikinin  gövdəsini  sıfır  xəttinə 
birləşdirmədən  torpaqladıqda  (təhlükəsizlik  texnikasının 
qaydalarına  görə  bu  cür  torpaqlamaya  icazə  verilmir)  və 
şəbəkənin  fazalardan  biri  gövdəyə  qapandıqda  qısa  qapanma 
dövrəsi  iki  ardıcıl  birləşdirilmiş    torpaqlamadan  yaranır: 
transformatorun  neytralının  torpaqlanması  (
n
t
r
.
)  və  elektrik 
qəbuledicisinin torpaqlanması (
q
t
r
.
). 

77 
 
Təhlükəsizlik  texnikasının  qaydalarına  görə  hər  bir 
torpaqlamanın müqavimətini 4 Om qəbul edərək, qısaqapanma 
dövrəsinin cərəyanını təxmini olaraq  
  






r
r
r
r
U
I
tr
q
t
o
t
q
.
.
                    (2.9) 
düsturdan  hesablanır  və  bu  zaman  alınan  cərəyanın  qiyməti 
mühafizəsinin  işədüşmə  cərəyanından  az  olur.  Misal  üçün, 
630kV

A,  gücə  malik  transformatorla  qidalanan  şəbəkənin 
ikinci 
tərəf 
fazalar  arası  gərginlik  400V  olduqda, 
transformatorun  bir  faza  dolağının  daxili  müqaviməti  (ikinci 
tərəf gərginliyə gətirilmiş) 0,02 Om təşkil edir. 
Əgər  gövdəyə  qapanma  200m  uzunluğa  malik  xəttin 
sonunda baş verirsə və alüminium naqilinin en kəsiyi 25mm
2
 
olarsa, onda həmin naqilin müqaviməti  
Om
S
r
naq
24
,
0
35
200
03
,
0
03
,
0






 
 olar. Birfazalı qısa qapanma zamanı iki ardıcıl birləşmiş 
müqaviməti nəzərə almaqla dövrədən axan cərəyan 


A
I
q
28
24
,
0
02
,
0
4
4
230





 
Bu  cür  xəttin  naqillərini  mühafizə  etmək  üçün  125A-ə 
hesablanmış cərəyan telli qoruyuculardan istifadə oluna bilər. 
Əgər  xətt  normal  işçi  cərəyanla  (125A)  yüklənibsə,  onda 
naqildən axan ümumi cərəyan  
A
I
c
153
28
125



 
Cərəyanın  bu  qiyməti  (153A),  125A  nominal  cərəyana 
hesablanmış  əriyən  telli  qoruyucunun  işlənməsi  üçün  kifayət 
deyildir. Telin əriməsi üçün tələb olunan cərəyan 
n
er
I
I
3
,
1



78 
 
Açılmayan  birfazlı  qapanma  nəticəsində  zədələnmiş 
elektrik  qəbuledicisinin  gövdəsindən  uzun  müddət 
A
I
q
28

 
cərəyan 
axacaq 
və 
bu 
zaman 
gövdədə 
V
R
I
U
q
g
112
4
28
1






112V  gərginlik  insan  həyatı  üçün  təhlükəli  olduğundan 
yuxarıda  baxılan  qısa  qapanma  halının  qarşısını  almaq  üçün 
müəyyən mühafizə tədbirləri görülməlidir. 
Tutaq  ki,  elektrik  qəbuledicisinin  gövdəsi  en  kəsiyi 
16mm
2
  olan  naqillə  şəbəkənin  sıfır  xəttinə  birləşdirilib.  Bu 
halda sıfır xəttinin aktiv müqaviməti 
Om
r
Om
S
r
4
,
0
;
4
,
0
16
200
03
,
0
03
,
0
0
0







 
“Faza-sıfır” ilgəyinin xarici induktiv müqaviməti 
Om
X
i
12
,
0
2
,
0
6
,
0
1



 
ilgəyin tam müqaviməti isə  



  
Om
X
r
r
r
i
n
65
,
0
12
,
0
4
,
0
24
,
0
2
2
2
2
1








 
Neytralı birləşdirilmiş elektrik işlədicisinin gövdəsindən 
axan cərəyan 
A
Z
r
U
I
i
tr
q
343
65
,
0
02
,
0
230
3
/






 
Belə  cərəyan  (343A),  hətta  xətt  yüklənmədikdə  belə 
125A-li 
əriyən  telli  qoruyucu  vasitəsilə  zədələnmiş 
izolyasiyalı  elektrik  qəbuledicisinin  tezliklə  şəbəkədən 
açacaqdır. 
Təhlükəsizlik  texnikasının  qaydalarına  əsasən  1000V-a 
qədər  gərginlikli  bilavasitə  torpaqlanmış  neytrala  malik 
elektrik  qurğularında  qəza  baş  vermiş  sahələri  avtomatik 
olaraq  şəbəkədən  açmaq  üçün  sıfırlanma  naqillərini  elə 

79 
 
seçirlər ki, şəbəkənin ixtiyari nöqtəsində birfazlı qısa qapanma 
zamanı  yaranan  cərəyanın  qiyməti,  ən  yaxınlıqda  yerləşmiş 
əriyən  qoruyucusunun  nominal  cərəyanından  3  dəfə, 
avtomatik  açarın  maksimal  cərəyanından  1,5  dəfə  çox 
olmalıdır. 
Hesabatlar  göstərir  ki,  kabel  xətləri  və  daxili  şəbəkələr 
üçün  onların  uzunluqları  kiçik  və  müqavimətləri    az 
olduqlarına  görə  mühafizənin  işlənməsi  üçün  şəbəkənin  sıfır 
xəttinin elektrik keçiriciliyi, faz xətlərinin keçiriciliyinin 50%-
ni təşkil etməlidir. 
Torpaqlayıcı mis və alüminium naqillərinin en kəsiyinin 
ən  kiçik  qiyməti  mexaniki  şərtlərə  görə  təhlükəsizlik 
texnikasının tələblərinə uyğun olmalıdır.  
 
Torpaqlayıcının və sıfırlayıcının quruluşu və hesabatı 
 
Torpaqlayıcı 
quruluşları 
qurmaq 
üçün, 
təbii 
torpaqlayıcılardan: 
torpağa 
basdırılmış 
polad 
su 
kəmərlərindən,  artezian  quyularının  borularından,  binaların 
torpağa  basdırılmış  polad  karkaslardan  və  yerin  altı  ilə 
çəkilmiş qurğulardan, örtüyə malik kabellərdən istifadə etmək 
məsləhət  görülür.  Təbii  torpaqlayıcı  olaraq,  içərisindən  isti 
maye  və  ya  qazlar  axan  metal  borulardan  istifadə  etmək 
olmaz.  Torpaqlayıcı  quruluşun  etibarlılığını  artırmaq  üçün 
onun  torpaqlayıcı  hissəsini  ən  azı  iki  naqillə  təbii 
torpaqlayıcının  müxtəlif  yerləri  ilə  birləşdirmək  lazımdır. 
Naqillərin  təbii  torpaqlayıcılarla  birləşdirmək  əməliyyatı 
qaynaq  vasitəsilə  yerinə  yetirilir.  Torpaqlayıcı  quruluşların 
naqillərini  və  elektrodlarını  adətən  polad  məftillərdən  və  ya 

80 
 
lentlərdən,  torpaqlayıcılar  isə  polad  marerialdan  hazırlanır. 
Mexaniki  möhkəmliyi  şərtlərinə  görə  torpaqlayıcı  polad 
məftillərinin  ən  kiçik  en  kəsiyi,  təhlükəsizlik  texnikasının 
qaydalarında göstərilən qiymətdən az olmamalıdır.  
Partlayış  təhlükəsi  olan  və  1000V-a  qədər  gərginliklə 
qidalanan  bilavasitə  neytrala  malik  elektrik  qurğularının 
sıfırlanması aşağıdakı qaydada yerinə yetirilir: 
1.
 
Birfazlı işıqlandırma dövrlərində sıfır xətdən  istifadə 
etməklə; 
2.
 
İki  və  üçfazlı  dövrlərdə  və  B-1  sinfinə  aid  otaqlarda  
bütün  birfazlı  dövrlərdə  üçüncü  və  ya  dördüncü 
damarın tətbiqilə. 
Torpaqlayıcıların  torpaqlayıcı  elektrik  avadanlıqlarına 
nəzərən    yerləşdirilməsindən  asılı  olaraq,  torpaqlanma  iki  cür 
olur: kənara çıxarılan, kontur. 
Kənara 
çıxarılan 
torpaqlanmada 
(şəkil 
18a) 
torpaqlayıcılar  yerlə  birləşdiriləcək  avadanlıq  tərəfində 
yerləşir  və  bu  halda  elektrik  avadanlığının  gövdələri  cərəyan 
axan  zonadan  kənarda  qalır.  Ona  görə  də  kənara  çıxarılan 
torpaqlamada avadanlığın  yaxınlığında yerdə dayanmış adam 
onun  gövdəsinə  toxunduqda  (əgər  avadanlığın  izolyasiyası 
zədələnmiş olduqda) yerə nəzərən tam gərginlik altına düşmüş 
olur. 
Beləliklə, kənara çıxarılan torpaqlayıcılarının  mühafizə 
təsiri  onun müqavimətinin kiçik olmasındadır.  
Kontur  torpaqlamada  (şəkil  18b)  torpaqlayıcılar,  yerlə 
birləşdirəcək  elektrik  avadanlıqlarının  ətrafında  yaxınlıqda 
yerləşdirilir.  
 

81 
 
 
 
 
 
 
 
 
a)
 
                                                                     b) 
Şəkil 18. Yerlə birləşdirəcək elektrik avadanlıqları ətrafında 
torpaqlayıcıların yerləşdirilməsi 
a  –  kənara  çıxarılan  torpaqlanma:  1  –  torpaqlayıcılar;  2  – 
torpaqlayıcı magistral; 3 – torpaqlanacaq elektrik avadanlıqları;  b – 
kontur  torpaqlanması:    1-  torpaqlayıcılar;  2  –  torpaqlayıcı  naqillər 
(torpaqda  yerləşdirilmiş);  3  –  yerlə  birləşdiriləcək  elektrik 
avadanlıqları; 4 – xarici torpaqlayıcı naqillər. 
 
Bu  halda  torpaqlayıcılar  bir-birinə  yaxın  olduğundan 
konturun  torpağın  səthindəki  ixtiyari  nöqtəsi  müəyyən 
potensiala  malik  olur.  Konturun  daxilində  müxtəlif    nöqtələr 
arasında  zəif  potensiallar  fərqli  hiss  olunur.  Ona  görə  də 
baxılan halda toxunma əmsalı kiçik olur. 
Beləliklə,  toxunma  gərginliyi 
t
tox
U
U


,  yerə  nəzərən 
gərginlikdən 
az  olduğundan  insan  bədənindən  axan 
cərəyanında  qiyməti  hiss  olunacaq  dərəcədə  azalmış  olur. 
Baxılan  səbəblərə  görə  konturun  daxilində  “addım” 
gərginliyinin    qiyməti  də  az  olur.  Bəzi  hallarda  konturun 
daxilində  potensialı  əlavə  olaraq  bərabərləşdirmək  üçün 
konturun  daxilində  horizontal  istiqamətdə  polad  şinlər 
quraşdırılır. 
Keçiriciliyi pis olan qruntlarda (torpaqda) uzunluğu 10-

82 
 
12m  olan  polad  çubuqlardan  istifadə  olunur.  Adi  torpaq 
qatında  polad  çubuqlardan  və  ya  uzunluğu  2,5-3m  olan  su 
borularından 
istifadə 
olunur.  Bu  cür  torpaqlayıcının  
quraşdırılması şəkil 19-da göstərilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 19. Çubuq formalı elektrod- torpaqlayıcı xəndəkdə 
yerləşdirilmişir. 
 
Torpaqda  yerləşdirilmiş  (torpağa  vurulmuş)  çubuqların 
yuxarı  polad  materialdan  hazırlanmış  zolaqlarda  bir-birinə 
qaynaq edilir. 
Çubuq  formalı  torpaqlayıcıların  sayını  təyin  etmək 
üçün,  qruntun  xüsusi  elektrik  müqavimətini  və  təhlükəsizlik 
texnikasının  qaydalarına  görə  tələb  olunan  torpaqlayıcı 
quruluşun  müqaviməti  məlum  olmalıdır.  Torpaqlayıcılardan 
axan  cərəyana  göstərilən  müqavimətin  qiymətini  təxmini 
hesablamaq  olur,  dəqiq  isə  torpaqlayıcı  quruluşdan  sonra  
ölçməklə təyin etmək olar.  
Təbii  torpaqlayıcılardan  istifadə  olunduqda  (məsələn, 

83 
 
torpaqda  yerləşdirilmiş  su  borularından)  onların  axma 
cərəyanına göstərdiyi müqaviməti ölçülür. Əgər bu müqavimət 
çox  olarsa  (tələb  olunan  qiymətdən)  təbii  torpaqlayıcılardan 
əlavə  süni  torpaqlayıcı  quruluş  yaradılır.  Hansının  ki, 
müqaviməti aşağıdakı kimidir. 











t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
s
t
r
r
r
r
r
r
r
r
r
.
.
.
.
.
                          (2.10) 
Burada    r
1
  –  torpaqlayıcının  normaya  görə  tələb  olunan 
qiymətidir. 
Torpaqlamada 
istifadə 
olunacaq 
elektrodların 
(çubuqların)  sayını  təyin  etmək  üçün  həm  hər  bir 
torpaqlayıcının  axma  cərəyanına  göstərilən  müqavimətini, 
həm  də  yaxınlıqda  yerləşdirilmiş  elektrodların  qarşılıqlı 
ekranlaşdırmasının 
təsirini 
nəzərə 
almaq 
lazımdır. 
Ekranlaşdırmanın  təsirini  qiymətləndirmək  üçün  istifadə 
əmsalı (
st

) tətbiq olunur və onun qiyməti kitablarda verilir. 
Şaquli  torpaqlayıcılardan  ibarət  quruluşun  hesabatı 
aşağıdakı qaydada aparılır: 
1.
 
Yerə qapanma hesablama cərəyanını  nəzərə almaqla 
“Elektrotexniki 
qurğularının 
qaydalarına” 
görə, 
torpaqlanmanın tələb olunan müqavimətinin  (r
t
) qiyməti təyin 
olunur.  
2.
 
İqlim  əmsalı  (ψ)  nəzərə  almaqla  torpağın  xüsusi 
müqavimətinin  ölçülməsilə  alınan  qiymətlərə  görə,  torpağın  
xüsusi müqaviməti təyin olunur.  Fəsillərdən (qış və yay) asılı 
olaraq,  torpağın  donmasından  və  ya  qurumasından  asılı  olan 
iqlim  əmsalı  nəzərə  almaqla  torpağın  xüsusi  elektrik 
müqaviməti  

84 
 





ers
hes
   
 düsturundan hesablanır. 
3.
 
Ölçmə  yolu  ilə  təbii  torpaqlayıcının  müqaviməti 
təyin  edilir  və  (2.10)  düsturundan  istifadə  etməklə  təbii 
torpaqlayıcının  tələb  olunan  müqavimətinin  qiyməti 
hesablanır.  
4.
 
Tək  şaquli  torpaqlayıcının  müqavimətini  onun 
formasından asılı olaraq aşağıdakı kimi hesablanır. 
a)
 
uzunluğu  2,5m,  diametri  60mm  olan  polad  borunun 
müqavimətini  
h
b
t
r

00325
,
0
.

   
 düsturdan, 
b)
 
uzunluğu  5m,  diametri  12mm  olan  polad  milindən 
hazırlanmış torpaqlayıcının  müqavimətini 
h
m
t
r

00227
,
0
.

 
 düsturdan, 
c)
 
uzunluğu 2,5 və 50x50x5mm ölçülü milin 
müqavimətini isə  
h
buc
t
r

0034
,
0
.

     düsturdan hesablanır. 
5.
 
Kontur    torpaqlanmasında  çubuq  formalı  elektrod 
torpaqlayıcıların    sayını       
t
h
ct
r
r
P
.
0



       düsturdan 
hesablayırlar.  
Burada r
0
 – tək torpaqlayıcının müqaviməti, 
            
st

 - istifadə əmsalıdır. 
Daha  dəqiq  hesablamalarda  torpaqda  yerləşdirilmiş 
birləşdirici metal zolaqların müqaviməti nəzərə alınmalıdır. 

85 
 
Cərəyanın  qiyməti  böyük  olan  qurğularda  (500A-dan 
çox)  istifadə  olunan  torpaqlayıcılar  termiki    dayanıqlığa 
hesablanırlar: 
 
t
I
S
t
t



012
,
0
                           (2.11) 
burada    I

–  torpağa  qapanma  cərəyanı;  ρ  –  torpağın    xüsusi 
müqaviməti  (Om·sm);    t  –  yerə  qapanma  müddəti,  san;  S
t
  – 
torpaqlayıcının torpaqla təmasda olan hissəsinin sahəsism
2
.  
Torpaqlayıcı  naqillər  termiki  dayanıqlığa  aşağıdakı  
düsturla yoxlanılır: 

1
2


t
naq
I
S
                                    (2.12) 
burada    S
naq
  –  naqilin  en  kəsiyi;  θ  –  qısa  müddətli  buraxılan 
temperatur  (polad üçün 400
0
S); α - əmsaldır (polad üçün – 21, 
alüminium – 74, mis -172); t – cərəyanın axma müddəti. 
Əgər  torpaqlayıcı  kontur  və  ya  torpaqlayıcı  “ocaq” 
binadan 
kənarda 
yerləşirsə 
və 
binanın  daxilindəki 
quraşdırılmış  elektrik  avadanlıqlarının  torpaqlanması  tələb 
olunursa, 
onlara 
torpaqlayıcı 
magistral 
birləşdirilir. 
Torpaqlayıcı “ocaqlar”dan binanın içərisində olan torpaqlayıcı 
konturlara və magistrallara birləşdirici sıxaclar bir neçə yerdə 
quraşdırılır.  Təhlükəsizlik  texnikasının  qaydalarına  görə 
elektrik  avadanlıqlarının  gövdələri  bir-birinə  ardıcıl  dövrə 
şəklində  birləşdirməyə  icazə  verilmir.  Bu  halda  bir  elektrik 
avadanlığının  torpaqlayıcıdan  açılması,  digərlərinin  də 
torpaqlanma dövrəsinin qırılmasına səbəb olur ki,  belə hallara 
da  yol  vermək  olmaz.  Bütün  torpaqlayıcı  polad  naqillərlə 
birləşdirmələr  qaynaq  üsulu  ilə  yerinə  yetirilir.  Elektrik 
avadanlıqlarını  torpaqlayıcı  naqillərlə  birləşdirmək  üçün 

86 
 
onlarda  qabaqcadan  nəzərdə  tutulmuş  bolt  və  ya  vintlərdən 
istifadə  olunur.  Binaların  divarlarının  səthi  və  ya  digər  tikinti 
konstruksiyaları üzrə torpaqlayıcı naqillər elə quraşdırılmalıdır 
ki,  onları  asanlıqla  görmək,  lazım  gəldikdə  onlara  nəzarət  və 
müqavimətini  ölçmək  mümkün  olsun.  Açıq  vəziyyətdə  olan 
torpaqlayıcı naqilləri qara rəngləyirlər. 
Mühafizə  sıfırlama  naqilləri  olaraq,  kabelin  ayrıca  bir 
damarından,  çox  naqilli  məftillərdən  və  ya  təklikdə 
quraşdırılmış polad çubuqlardan və zolaqlardan (lent şəklində) 
istifadə  olunur.  Naqilləri  polad  borularda  quraşdırdıqda, 
sıfırlaşdırıcı naqil kimi həmin borulardan və ya kabelin metal 
örtüyündən istifadə olunur. 
Torpaqlayıcı quruluşları istismara qəbuldan əvvəl onları 
icra  etmək  üçün  tələb  olunan  eskizlər,  torpaqlayıcı  naqillərin 
yer  altında  yerləşdirilməsi  işlərinin  yerinə  yetirilməsi  haqda 
tərtib  olunmuş  akt  və  torpaqlayıcı  quruluşların  sınaq 
protokolları təqdim olunmalıdır. 
Torpaqlayıcı  quruluşunun  sınağı  zamanı  onun 
müqavimətini  MC-08  tipli  cihazla  (1)  (maqnetoelektrik 
loqometr  prinsipində  işləyən,  şəkil  20)  ölçülür.  Şəkil  20-dən 
göründüyü  kimi  cihaz    rotoru  əllə  fırladılan  sabit  cərəyan 
generatoruna  (2)  malikdir.  Torpaqlayıcının  müqavimətini 
təyin  etmək  üçün  cihazda  əlavə  torpaqlayıcı  (B)  və  zond  (3) 
quraşdırılıb.  
Torpaqlayıcı  quruluşlar  (istismarda  olan)  pasportla 
təmin  edilir.  Pasportda  torpaqlayıcının  sxemi,  əsas  texniki  və 
hesabi    kəmiyyətləri,  müşahidələrin,  sınağın  və  təmirin 
nəticələri (istismar zamanı aparılmış) verilir. 
Torpaqlayıcı  quruluşun  texniki  vəziyyətini  təyin  etmək 

87 
 
üçün  periodik  (dövrü)  olaraq  aşağıdakılar  yoxlanılır  və 
ölçmələr aparılır: 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 20. MC-0 tipli torpaqlayıcının müqavimətini ölçənin 
sxemi: ölçən 1-Ommetr, 2 – generator 
 
1.  Əsas  elektrik  avadanlıqlarla  birlikdə  torpaqlayıcı 
quruluşun    xarici  vəziyyətini  yoxlayırlar  və  nəticələri  xüsusi 
(əməliyyat) jurnala qeyd edilir. 
2.  Torpaqlayıcı  magistralla  torpaqlanmış  elektrik 
avadanlıqları arasında dövrənin olub-olmamasını, eləcə də güc 
transformatorlarının 
qoruyucularının 
vəziyyətini 
avadanlıqlarının 
təmirdən 
və 
dayanmalardan 
sonra 
yoxlanması. 
3.  Hər  təmirdən  sonra  təbii  və  süni  torpaqlamalarının 
müqavimətini və birləşmələrinin etibarlığını  yoxlaması. 
4.  Yarımstansiyalarda  torpaqlayıcı  quruluşlarının 

88 
 
müqavimətini onların istismarından bir il sonra və qalan hər üç 
ildə  bir  dəfədən  az  olmamaq  şərtilə  ölçülür.  Sexdə 
quraşdırılmış 
elektrik 
avadanlıqlarının 
torpaqlayıcı 
quruluşlarının  müqavimətini  ildə  bir  dəfədən  az  olmamaq 
şərtilə ölçülür. 
5.  1000V-a  qədər  gərginlikli  bilavasitə  torpaqlanmaya 
malik  elektrik  qurğularından  daha  uzaqda  yerləşdirilmiş  və 
daha  güclü  elektrik  qəbulediciləri  üçün  “faza-sıfır”  ilgəyinin 
tam müqavimətini onları istismara qəbul etdikdə, sonralar isə 
hər beş ildə bir dəfə ölçülür. 
Müqavimət  ölçmələrinin  nəticələri  protokol  şəklində 
tərtib  olunur  və  torpaqlayıcı  quruluşunun  pasportunda  qeyd 
olunur. 
 
: 110
110 -> Masarykova univerzita Filozofická fakulta Historický ústav Sionistické spolky v Brně Bakalářská diplomová práce Vedoucí práce: Vypracovala: Mgr. Tomáš Dvořák, Ph. D. Jana Karmazínová Brno 2007
110 -> Az ə rbaycan Respublika sı a dınd an q ə t n a m ə
110 -> Azərbaycan Respublikası adından q ə r a r d a d
110 -> Bratislava, slovakia tabuľka výsledkov / Table of results zbor / choir dirigent / conductor body / points
110 -> Конвенсийасынын 2-ъи маддясинин тятбигиня даир
110 -> İsa Musayev, Mətləb Əlizadə
110 -> Application Brief 129 Simultaneous Analysis of Norepinephrine, Dopamine, and Serotonin in Microdialysis Perfusates Using hplc-ecd
110 -> Monitorinq qrupu ilk növbədə Bakı şəhərinin Xətai rayonunda yerləşən qadın məhkumların cəza çəkdikləri 4 saylı cəzaçəkmə müəssisəsində monitorinq apardılar
110 -> Pain relief after major oncologic surgery Ksenija Mahkovic Hergouth


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə