Ə. Q. Abbasov


 Elektrik cərəyanından xəsarət alan adama ilk yardım



Yüklə 5.01 Kb.

səhifə3/11
tarix19.12.2016
ölçüsü5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

1.7 Elektrik cərəyanından xəsarət alan adama ilk yardım 
 
Əgər  gərginlik  altında  qalan  adam,  özü  cərəyanın 
təsirindən  azad  oluna  bilmirsə  (cərəyan  keçirən  hissələrdən 
əlini çəkmək, kənara çəkilmək, naqili qırmaq, dövrəni açmaq 
və s.), ona təcili kömək göstərmək vacibdir. 
Adamı  gərginlik  altından  azad  etdikdə,  çox  ehtiyatlı 
hərəkət etmək (müəyyən tədbirlər görmək) lazımdır, əks halda 
xilaskar    özü  də  gərginlik  altına  düşə  bilər.  İlk  növbədə 
yaxınlıqda  olan  açar  vasitəsilə  qurğunu  şəbəkədən  açmaq  və 
ya izolə olunmuş dəstəkli alətlərdən (bıçaq, kəsici balta və s.) 
istifadə  etməklə  cərəyan  dövrəsini  qırmaq  lazımdır.    Əgər 
hadisə  elektrik  veriliş  xəttində  baş  veribsə,  onda  bir  ucu 
torpaqlanmış  çılpaq  naqilli  xəttin  üstünə  atmaqla  qısa 
qapanma  yaratmaq  lazımdır.  Bu  halda  maksimal  cərəyan 
mühafizəsi  işə  düşəcək  və  avtomatik  olaraq  xətti  açacaqdır. 
Bütün  hallarda,  qurğu  şəbəkədən  açılandan  sonra,  xəsarət 
almış adamın hündürlükdən düşmə və əzilmə ehtimalı yaranır. 
Belə halda aşağıdakı məsləhətləri vermək olar: 
1.Bir  neçə  nəfərin    köməyilə  (əgər  hündürlük  böyük 
deyilsə)  düşən  adamı  əllərin  üstünə  götürülür,  brezent  və  ya 
başqa parça materialını dartılmış vəziyyətdə saxlamaqla adam 
qəbul edilir; 

34 
 
2.Əgər  köməkçi  varsa,  onda  həmin  adam  hündürlüyə 
qalxaraq və zədə almış işçini tutaraq saxlayır. 
Elektrik  cərəyanın  təsirindən  xəsarət  almış  adamı, 
gərginlikdən  azad  etdikdən  sonra,  həkim  gələnə  qədər  onun 
halından asılı olaraq yardım etmək vacibdir. Əgər xəsarət alan 
şəxs,  huşunu  itirməyib  və  sərbəst  gəzə  bilərsə,  onda  həmin 
adamı istirahət üçün rahat olan otağa aparmalı, su içirtməli və 
uzanmağı  məsləhət  görməli.  Əgər  xəsarət  almış  adamda 
müəyyən  zədələr  (əzilmə,  kəsiklər,  oynaqların  çıxılması, 
sümüklərin sınması və s.) müşahidə olunarsa, onda yerindəcə 
lazımi  köməklik  göstərməli,  ehtiyac  olduqda  tibbi  məntəqəyə 
yollamalı və ya həkim çağırmalı. 
Əgər  xəsarət  alan  adam  cərəyanın  təsirindən  azad 
etdikdən  sonra  huşsuz  vəziyyətdədirsə,  ancaq  normal  nəfəs 
alır və nəbz eşidilirsə, təcili olaraq həkimi çağırmaq, o gələnə 
qədər  yerindəcə  yardım  göstərməklə  huşa  gətirmək  (naşatır 
spirti iylətməklə təmiz hava verməli) lazımdır. 
Əgər  xəsarət  olan  adam  cərəyanın  təsirindən  azad 
etdikdən sonra ağır vəziyyətdədirsə (nəfəs almır, ya fasilələrlə 
nəfəs  alır  və  s.),  təcili  olaraq  həkim  çağırmalı  və  o,  gələnə 
kimi xəstəyə süni nəfəs verməyə başlamalı. 
Süni nəfəs vermədən öncə aşağıdakılar vacibdir: 
a)təcili  olaraq  (bir  saniyə  belə  vaxt  itirmədən)  xəsarət 
alan  adamı  sıxıcı  paltarlardan  azad  etməli  (yaxasını  açmalı, 
şarfı çıxarmalı, kəməri genişləndirməli və s.); 
b)ağzını açmalı (ağır qıc vəziyyətdə ağzı bağlanıbsa); 
v)ağzını  açdıqdan  sonra,  onu  kənar  əşyalardan 
təmizləməli, diş protezlərini (əgər varsa) çıxarmalı. 
Son zamanlar respublikada və xarici ölkələrdə, elektrik  

35 
 
Şəkil 3. “Ağızdan-ağıza” süni nəfəsvermə 
 
cərəyanından ağır xəsarət almış adamı həyata qaytarmaq üçün 
daha  effektiv  üsuldan,  kontakt  üsulundan  (xilas  edənin 
ağzından  xəsarət  almış  adamın  ağzına  hava  üfürülür)  istifadə 
olunur.
 
Havanın  xəsarət  almış  şəxsin  ağzına  və  burnuna 
üfürülməsi qaydası (texnikası) aşağıdakı kimidir: 
 Elektrik  cərəyanın  təsirindən  zədə  almış  adam  arxası 
üstə  uzadılır,  kürəklərin  altına  onun  paltarlarından  mütəkkə 
qoyulur.  Başını  arxaya  əyib  (bunun  üçün  bir  əlini  boynunun 
altına,  digərini  isə  əmgəyə  qoyulur),  ağzını  açmaq  lazımdır. 
Bu cür vəziyyətdə dil, ağız boşluğunda arxa divardan aralanır 
və  nəfəs  yolları  bərpa  olunur.  Bundan  sonra  xəstənin  ağzına 

36 
 
hava  üfürülür.  Yardım  edən  adam  dərindən  nəfəs  alır,  ağzını 
xəstənin  ağzına  (cuna  və  yaylıq  vasitəsilə)  bərk  sıxaraq  və 
qüvvə ilə havanı üfürür. 
Əgər  xəsarət  olan  adamın  ağzını  tam  örtmək  olmursa, 
onda ağzını bağlayıb burnu ilə hava vermək lazımdır. Üfürmə 
hər 5-6 saniyədən bir təkrar edilməlidir. Hər üfürmədən sonra 
xəstənin  ağız  və  burnunu  açırlar  ki,  ciyərlərdən  hava  xaric 
olsun. 
Nəbzin vurulması bərpa olunmadıqda, süni nəfəs vermə 
prosesi  davam  etdirilir  və  bununla  yanaşı  ürək  nayihəsini 
xaricdən  masaj  edirlər.  Təcrübə  göstərir  ki,  bu  cür  masaj 
ürəyin sərbəst normal işini bərpa edə bilir. 
Yardım göstərən şəxs, xəsarət alan adamın döş qəfəsinin 
aşağı hissəsinə əllərini bir – birinin üstünə qoyub (ovucun içi 
aşağıda olmalıdır) təsir göstərməlidir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 4. Döş qəfəsinin masajı 
 
Dəqiqədə  60  –  80  dəfə  ritmik  olaraq,  döş  hissəsinin 
aşağı  nayihəsindən  şaquli  istiqamətdə  aşağı  sıxılır.  Adamın 
klinik  ölümü  vaxtı  əzələlərin  tonusu  itirildiyindən  döş  qəfəsi 

37 
 
daha  kiçik  olur.  Ürək,  beləliklə  sıxılır  və  onun  divarlarından 
qan damarlara vurulur.  
Hər  sıxılmadan  sonra  əllər  döş  qəfəsindən  götürülür  və 
onun  düzəlməsinə  (ilkin  vəziyyəti)  imkan  verilir  ki,  nəticədə 
ürək təzədən qanla dolur. 
Elektrik  cərəyanın  təsirindən  xəsarət    almış  adamın 
həyatının  bərpası,  iki  nəfərin  köməyilə  yerinə  yetirmək  daha 
məqsədə  uyğundur.  Bu  halda  onlar  hər  5-10  dəqiqdən  bir-
birini  əvəz  etməklə  süni  nəfəs  verməni  və  ürəyin  masajını 
davam etdirə bilər. 
 
1.8 Elektrik cərəyanından adamın xəsarət alma 
təhlükəsinə görə elektrik şəbəkələrinin xüsusiyyətləri 
 
Elektrik  qurluşlarının  qaydalarına  (EQQ)  görə  elektrik 
qurğuları və şəbəkələri aşağıdakı növlərə ayrılırlar: 
1.Bilavasitə  torpaqlanmış  neytrala  (böyük  cərəyanlarla 
yerə  qapanma)  malik  1000V-dan  yuxarı  gərginlikli  elektrik 
qurğuları  və  elektrik  şəbəkələri,  məsələn,  baş  alçaldıcı 
yarımstansiyanı  qidalandıran  110  və  ya  220kV  gərginlikli 
elektrik şəbəkəsi. 
2.  İzoledilmiş  neytrala  (kiçik  cərəyanla  yerə  qapanma) 
malik  1000V-dan  yuxarı  gərginlikli  elektrik  qurğuları  və 
şəbəkələri. Bunlar adi qurğular və paylaşdırıcı şəbəkələr olub 
(elektrik  təchizatının  ikinci  pilləsi),  10  və  ya  6kV  gərginliklə 
sex  paylaşdırıcılarını  və  müəssisə  yarımstansiyalarını 
qidalanır. 
3.  Qida  mənbəyinin  bilavasitə  neytrala  malik  1000V-a 
qədər  gərginlikli  elektrik  qurğuları  və  elektrik  şəbəkələri. 

38 
 
Bunlar  adi  380/ 220V  gərginlikli  daxili  elektrik  qurğuları  və 
şəbəkələri  olub,  əsasən  kütləvi  formada  olan  elektrik 
qəbuledicilərini  (elektrik  mühərrikləri,  işıq  cihazları  və  s.) 
qidalandırır. 
4. İzoləedilmiş neytrala malik 1000V-a qədər gərginlikli 
elektrik  qurğuları  və  elektrik  şəbəkələri.  Bunlar,  380  və  ya 
220V  gərginlikli  adi  qurğular  və  şəbəkələr  olub,  əsasən 
təhlükəsizlik  şərtlərinə  görə  bilavasitə  torpaqlanmış  neytrala 
malik  şəbəkələrdən  istifadəyə  icazə  verilməyən  hallarda 
elektrik  qəbuledicilərini  (məsələn,  torfun  çıxarılmasında 
istifadə olunan qurğular) elektrik enerjisi ilə təmin edir. 
Daxili  şəbəkələr  və  qurğular  üçün,  həmçinin  elektrik 
təhlükəsizliyi tədbirləri nəzərindən, elektrik avadanlıqlarını və 
onlara  xidmət  edən  işçiləri  əhatə  edən  mühitin  xarakteri  də 
vacib  rol  oynayır.  Ona  görə  də  elektrotexniki  qurluşların 
qaydalarına  (EQQ)  əsasən  istehsalat  otaqları  təhlükəsizlik 
tədbirləri nöqteyi – nəzərdən aşağıdakı kateqoriyalara bölünür: 
1.  Daha  qorxulu  təhlükə  yaradabilən  və  aşağıda  verilən 
şərtlərdən birinə malik yüksək təhlükəli otaqlar: 
a) nəm və keçirici tozlu; 
b)  elektrik  cərəyanı  keçirən  döşəməli  (metal,  dəmir 
beton və s.); 
v) yüksək temperaturlu (30
0
Ъ-dən yuxarı); 
q)  adamın  eyni  vaxtda  bir  tərəfdən  torpaqlanmış  metal 
konstruksiyalarla,  texnoloji  aparatlarla,  mexanizmlərlə  və  o 
biri  tərəfdən  elektrik  qurğularının  gövdəsi  ilə  toxuna  biləcək 
imkanına malik; 
2. Xüsusi təhlükəni yaradan və aşağıda verilən şərtlərdən 
biri ilə xarakterizə olunan xüsusi təhlükəli otaqlar; 

39 
 
a) xüsusi nəm; 
b) kimyəvi aktiv mühitli
v)  eyni  vaxtda  iki  və  ya  daha  çox  artırılmış  təhlükəli 
şərtlərinə malik. 
3.  “Artırılmış  təhlükəli”  və  “xüsusi  təhlükəli”  şərtləri 
olmayan qorxusuz (artırılmış) təhlükəli otaqlar. 
Elektrik təhlükəsizliyi məsələlərinə  baxıldıqda, EQQ-də 
qəbul  edilmiş  xüsusi  terminlərdən  istifadə  olunur.  Çox 
zamanlar aşağıdakı anlayışlar işlədilir: 
Yerlə  qapanma  dedikdə,  gərginlik  altında  olan  elektrik 
qurğularının hissələrinin, elektrik avadanlıqlarının konstruktiv  
hissələri  və  ya  bilavasitə  yerlə  təsadüfən  elektrik  birləşməsi 
başa  düşülür.  Elektrik  maşınlarında,  aparatlarda,  xətlərdə, 
qurğuların  torpaqlanmış  konstruktiv  hissələrində  baş  verən 
qapanma, gövdəyə qapanma deyilir. 
Qapanma  yerindən  torpağa  axan  cərəyana,  yerə 
qapanma cərəyanı deyilir. 
Toxunma  gərginliyi  dedikdə,  yerə  qapanma  cərəyanın 
dövrəsində,  ona  adam  toxunduğu  anda  iki  nöqtə  arasında 
yaranan gərginlik başa düşülür. 
Addım  gərginliyi  dedikdə  isə,  adamın  eyni  vaxtda  ayaq 
basdığı  torpaq  və  döşəmə  nöqtələri  arasında  yerə  qapanma 
cərəyanının yaratdığı  gərginlik başa düşülür. 
Elektrik  qurğularının  istismarı  zamanı,  onlara  xidmət 
göstərən  işçinin  gərginlik  altında  qalma  ehtimalı  mövcuddur. 
Əksər hallarda cərəyan keçirən hissələrə toxunma, adam yerdə 
və ya keçirici oturacağın (təməlin) üstündə durduğu halda baş 
verir. Bu halda (iki qütblü) toxunma hissələrindən biri adamın 
bədəni,  digəri  yer  olmaqla  insanın  orqanizminndan  axan 

40 
 
cərəyan 
a
a
r
U
I

    
düsturdan hesablanır. 
Birqütblü    toxunmada  bədəndən  axan  cərəyan,  təkcə 
gərginlikdən  asılı  olmayıb,  başqa  faktorlardan  da,  məsələn 
neytralın rejimindən, şəbəkənin izolyasiyasının vəziyyətindən, 
otaqda  döşəmənin  halından,  adamın  ayaqqabısından    və  s. 
asılıdır. 
Müxtəlif şəbəkələrin xüsusiyyətlərinə baxaq. 
 
Bilavasitə torpaqlanmış neytrallı  üçfazalı şəbəkələr 
 
Məlumdur  ki,  sənaye  müəssisələrinin  elektrik  təchizatı 
sistemlərində  1000V-dan    yuxarı  gərginlikli  şəbəkələr 
(məsələn, 110 və ya 220kV gərginlikli bilavasitə torpaqlanmış 
neytrallı mənbəyə  malik) tətbiq edilir.  
Enerji  sistemindən  müəssisənin  elektrik  təchizatını 
təmin  edən  bir  xətli  sxem  şəkil  5a-da  göstərilmişir.  Sxemdən 
göründüyü  kimi  baş  alçaldıcı  yarımstansiyada  (BAY)  iki 
üçfazlı  güc  transformatorları  quraşdırılıb və onların köməyilə 
110(220)kV gərginliyi 10 və ya 6kV-a qədər azaldılır. 
Qida mənbəyi  daxil  olmaqla, nominal gərginliyi 110 və 
ya 220kV olan şəbəkə hissəsi, bilavasitə torpaqlanmış neytrallı  
transformatora  malik  (BAY)  1000V-dan  yuxarı  gərginlikli 
xətlə  birlikdə  gərginliyi  1000V-dan  yuxarı  olan  bilavasitə  
torpaqlanmış  neytrallı  elektrik  şəbəkəsi  adlanır.    Bu  cür 
şəbəkədə  yerə  nəzərən    faz  gərginliyi  xətti  gərginlikdən 
3
  

41 
 
dəfə  az  olur  və  vahidi  şəkil  5-də  üçxəttli  prinsipial  sxem 
şəklində  göstərilmişdir.  Adamın  birqütblü  (bir  fazlı)  bu  cür 
şəbəkəyə  toxunması  zamanı  adam  bədənindən  yerlə  qapanan 
elektrik  dövrəsi  yaranır  və  bu  dövrədən  axan  cərəyanın 
qiyməti, ancaq faz gərginliyindən və adamın müqavimətindən 
asılıdır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 5. İki transformatorlu baş alçaldıcı yarımstansiyanın elektrik 
sxemi. a - əsas birləşmərinin birxətli sxemi; 
b – transformatorların üçxətli qida sxemi 

42 
 
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  110  və  220  kV-dan  və  yuxarı 
gərginlikli  bilavasitə  torpaqlanmış  neytrallı  şəbəkələrdə 
cərəyan keçirən hissələrə toxunmaq qeyri-mümkündür. Çünki, 
bu cür şəbəkələr çəpərlənir və ya onlar əlçatmaz hündürlükdə 
yerləşdirilir.  
Yerdən izolə olunmamış cərəyan keçirən hissələrə adam 
yaxınlaşdıqda  (açılmamış  hava  xətti  dayağına  çıxdıqda) 
elektrik  qövsü  vasitəsilə  cərəyanın  təsirindən  xəsarət  almaq 
labüddür.  Gərginliyin  qiyməti  daha  yüksək  (110000/ 3 V  və 
220000/
3
V)  olduğundan  birqütblü  toxunmların  bütün 
hallarında cərəyanın təsiri ölümcül olur. 
Bilavasitə  torpaqlanmış  neytrallı  və  1000V-a  qədər 
gərginlikli  şəbəkələr  sənaye  müəssisələrində  daha  geniş 
yayılmışdır.  Bunlara  həmçinin  380/220V  gərginlikli  dörd 
naqilli şəbəkələr də daxildir. Bu cür şəbəkələrin qida mənbəyi 
adi  üçfazlı  güc  transformatorunun  ikinci  tərəf  dolağı  və  ya 
nadir hallarda üçfazlı generatorun dolaqları olur. 
 
 
Şəkil 6. Bilavasitə neytralı torpaqlanmış şəbəkənin  
bir xətti ilə (naqilə) toxunma sxemi 

43 
 
Ələlxüsus  üçfazlı  dörd  naqilli  nominal  gərginliyi 
380/220V  olan  şəbəkələr,  güc  və  işıqlandırma  yüklərini 
ümumi  transformatorlardan  qidalandırmaq  üçün  daha    geniş 
yayılmışdır.  Neytralın  müqaviməti  sıfra  yaxın  olan  halda  bu 
cür şəbəkəyə birqütblü toxunmanın izahını verən sxem şəkil 6-
da göstərilmişdir.  
Adam şəkildə göstərilən şəbəkənin hər hansı bir fazasına 
toxunduqda,  220V  gərginlik  altında  qalır  və  bədəndən  axan 
cərəyanın qiyməti ancaq adamın müqavimətindən asılı olur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 7. Yerə qapanmada açılmamış bilavasitə torpaqlanmış neytrallı 
dörd naqilli şəbəkənin bir fazasına toxunma sxemi. a- izah sxemi;  
b – hesabat sxemi; v – vektor diaqramı 
 
Əgər  bilavasitə  torpaqlanmış  neytrallı  şəbəkədə  birfazlı 
yerə  qapanmada  mühafizə  şəbəkəni  açmırsa,  onda  adamın 
ikinci  fazaya  toxunması  daha  təhlükəli  olur,  çünki,  bu 
fazalarda  gərginlik  yerə  nəzərən  əhəmiyyətli  dərəcədə  artır. 

44 
 
Bu  cür  halın  izahını  verən  sxem  şəkil  7-də  göstərilmişdir. 
Hesabat  (şəkil  7,  b)  və  vektor  diaqramından  (şəkil  7  v) 
görünür  ki,  qapanma  dövrəsindən 


qap
o
qap
r
r
U
I


/
 
cərəyanı  
axacaqdır.    Bu  hala  neytralın    gərginliyi 
0
0
r
I
U
qap


,  yerə 
qapanan naqildə isə  
qap
qap
qap
r
I
U


  
gərginliyi yaranacaqdır. 
Bu  gərginliklər   
0
r
 və 
qap
r
   müqavimətlərinə  mütənasib  olub, 
cəmi isə mənbənin faz gərginliyinə bərabər olur. 
Yerə  nəzərən  normal  fazanın  gərginliyi,  yəni  adama 
tətbiq olunmuş gərginlik  
2
0
2
0
U
U
U
U
U
adam



 
bərabər olur. 
Burada U – qida mənbənin faz gərfinliyidir. 
380  V  gərginlikli  şəbəkədə  220V  faz  gərginlikli  naqilin 
yerlə  qapanmada  (keçid)  müqaviməti,  neytralın  müqavimətilə 
eyni olub, ədədi qiymətcə (r
0
=40m), qapanma cərəyanı isə  
A
I
qap
5
,
27
4
4
220



 olur. 
Neytralın və yerdən qapanmış naqilin gərginliyi 
V
U
U
qop
110
2
220
0



 
Normal fazların gərginliyi (hansının ki, təsiri altında adam 
qala bilər) isə 
V
U
adam
300
220
220
110
110
2
2





  
olub,  böyük  təhlükə  yarada  bilər.  Ona  görə  də  bilavasitə 
torpaqlanmış  neytrala  malik  şəbəkələrdə  bir  fazlı  qapanmada 
ani olaraq açma mühafizəsini tətbiq etmək vacibdir. 

45 
 
Yerdən izoləedilmiş neytrallı üçfazlı şəbəkələr 
 
Sənaye  müəssisələrində  ikinci  elektrik  təchizatında, 
enerji  sistemlərindən,  baş  alçaldığı  yarımstansiyadan  sex 
paylaşdırıcı məntəqələrə qədər elektrik enerjisi adətən 6 və ya 
10kV  gərginlikdə  paylanr.  Bu  cür  şəbəkələrdə  qida  mənbəyi 
olaraq  ,  alçaldığı  üçfazlı  transformatorun  ikinci  dolağından 
istifadə  olunur.  Bu  transformatorun  neytralı  yerdən  izolə 
edilmiş olur və ya qövssöndürən aparatın induktiv müqaviməti 
vasitəsilə  yerlə  birləşdirilir  (bir  fazlı  yerlə  qapanmada  tutum 
cərəyanını kompensasiya etmək üçün). 
Yerdən 
izoləedilmiş 
neytrala  malik  şəbəkələrin 
üstünlüyü, birfazlı yerlə qapanma hallarında qapanma cərəyanı 
kiçik alındığından qurğular mühafizə tədbirləri ilə açılmır, ona 
görə də elektrik qəbul edicilərin qidası kəsilmir. 
1000V-dan  yuxarı  gərginlikli  şəbəkələrin  xarakterik 
xüsusiyyəti,  kabel  və  hava  xətlərinin  izolyasiya  müqaviməti 
yerə  nəzərən  böyük,  fazaların  tutum  keçiriciliyi  yerə  nəzərən 
çox olmasıdır.  
Yerdən  izolə  edilmiş  neytrallı  şəbəkələrdə  fazların 
izolyasiya  və  tutum  keçiriciklərinin  bərabərliyində  yerə 
nəzərən 
faz 
gərginliklərinin 
simmetriyası  olur,  qida 
mənbəyinin  neytralının  yerə  nəzərən  gərginliyi  sıfır  olur.  Bu 
hal  üçün  yerə  nəzərən  faz  və  xətti  gərginliklərinin  vektor 
diaqramları şəkil 7-də  göstərilmişdir.  
Yerə tam qapanma olmadıqda (məsələn, yerdə dayanmış 
adamın  faz  naqillərindən  birinə  toxunduqda  və  ya  faz 
izolyasiyasının  müqaviməti  azaldıqda)  faz  gərginliklərinin 
yerə  nəzərən  simmetriyasi  pozulur.  Şəkil  8,  b-dən  göründüyü 

46 
 
kimi,  adam  toxunmuş  fazanın  gərginliyi  (U
a
)  azalır,  qalan 
fazların gərginlikləri isə artır (U
c
, U
v
).  Bu halda neytralın yerə 
nəzərən  gərginliyi  artmış  olur.  Fazalardan  biri  yerə  tam 
qapandıqda  (məsələn,  A  fazası),  qalan  iki  fazanın  gərginliyi 
3
  dəfə artaraq, xətti gərginliyə bərabər olur (şəkil 8, v). 
Yuxarıda  qeyd  etdiklərimizdən  aydın  olur  ki,  yerdə 
dayanmış  adamın  şəbəkənin  fazalarından  birinə  toxunduqda, 
ondan  digər  iki  fazanın  izolyasiya  keçiricikləri  və  yerə 
nəzərəm tutumların  hesabına cərəyanın axmasına  səbəb olur. 
Adam bədənindən baxılan halda axan cərəyanı təyin edək. 
Neytralı  yerdən  izoləedilmiş  üçfazlı  şəbəkənin 
sadələşdirilmiş sxemi şəkil 8-də göstərilmişdir. Həmin sxemdə 
şəbəkə  boyu  paylanmış,  yerə  nəzərən  fazaların  izolyasiya 
keçiricikləri  və  tutumları  ümumi  şəkildə    göstərilmişdir. 
İzolyasiyanın  aktiv  keçiriciliyini   
iz
iz
r
g
/
1

 və  tutum 
keçiriciliyini  isə   
C
b
c


 işarə  edək.  məsələni  sadələşdirmək 
üçün  fazların  izolyasiya  müqavimətləri  (r
iz
)  və  tutumları  (C) 
bir-birinə bərabər, yəni r
iz.a 
=r
iz.b
 = r
iz.c
 C
a
 = C
b
 = C
c
 
Yerə nəzərən fazların tam keçiriciliyi  
;....
;
;
c
c
c
b
b
b
a
b
a
jb
g
Y
jb
g
Y
jb
g
Y






         (1.1) 
 
düsturlarından hesablanır. 
Adam “a” fazasına toxunaraq yerlə qapanma yaratdıqda, 
həmin fazanın tam keçiriciliyi artır və aşağıda verilən ifadəyə 
bərabər olur:  
a
adam
a
adam
a
am
a
jb
g
g
g
Y
Y





.
 
Om  qanununa  görə  yerə  qapanma  cərəyanı  (adamdan 
axan cərəyan) 

47 
 
 
adam
y
a
y
r
U
I
.

   və ya  
adam
y
a
y
g
U
I
.

                 (1.2)  
hesablanır. 
Şəkil 8-ə əsasən yerə nəzərən faz gərginlikləri aşağıdakı 
düsturlardan təyin edilir:  
...
;
;
;
.
.
.
0
0
0
U
U
U
U
U
U
U
U
U
c
y
c
b
y
b
a
y
a






     (1.3) 
burada – U
0
 – yerdəyişmiş neytralın gərginliyidir və aşağıdakı 
düsturdan hesablanır. 


c
b
adam
a
c
c
b
b
adam
a
a
Y
Y
g
Y
Y
U
Y
U
g
Y
U
U







0
                     (1.4) 
Fərz olunur ki, faz gərginlikləri simmetrikdir və A 
fazasının gərginliyi (U
a
) həqiqi ox istiqamətindədir. Onda 
aşağıdakı ifadəni alarıq: 
2
a
U
U
U
U
Ф
b
Ф
a



;
  və   
a
U
U
Ф
c


            (1.5) 
Burada  U  –  mənbənin  faz  gərginliyi,  a  –  faz  vurğu 
ədədidir və aşağıdakı düsturdan hesablanır: 
2
3
2
1
3
2
j
a
j







   və 
2
3
2
1
3
4
2
j
a
j






 
Faz gərginliklərinin qiymətlərini (1.4)-də yerinə yazsaq. 
   
c
b
adam
a
c
b
adam
a
c
Y
Y
g
Y
QY
Y
Q
g
Y
U
U







2

                     (1.6) 
 alarıq. 
Adam fazaya toxunduqda, ondan axan cərəyan  


adam
af
adam
g
U
U
I
0


                        (1.7) 
(1.7)  düsturunda  (1.6)  U
0
  –ın  qiymətini  yerinə  yazsaq  və  U
af
 
yerinə onun modulu U
Ф
 yazsaq, alarıq. 

48 
 




c
b
a
adam
c
b
adam
adam
Y
Y
Y
g
a
Y
a
Y
g
U
I








1
1
2

                 (1.8) 
(1.8) düsturunda faz vurğu ədədini nəzərə alsaq, 
y
g
y
g
U
I
adam
adam
adam
3
3




                        (1.9) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 8. Naqillərin yerə nəzərən izolyasiyasının aktiv 
keçiriciliyini və tutumunu nəzərə almaqla üçfazlı şəbəkəyə adamın 
toxunma sxemləri: a- izoləedici sxem; b-yerdəyişmənin ekvivalent 
sxemi; v –tam hesabat müqavimətinin təyini sxemi. 
 
Keçiriciklərin  müqavimətlə    (Z=1/Y
1
)  və  r
adam
  =  1/g
adam
  işarə 
etsək  

49 
 
   
2
3
3


adam
adam
r
U
I

                               (1.10) 
alarıq. 
Burada  
ekv
ekv
jX
r
r


  (şəkil 8, v) 
1000V-dan  yuxarı  gərginlikli  (məsələn,  6,  10,  35  kV) 
şəbəkələrdə  faz  izolyasiyasının  aktiv  müqaviməti  yüksək 
olduğundan, adamın bədənindən keçən cərəyan hesablandıqda, 
izolyasiyanın  aktiv  keçiriciliyini  nəzərdən    atmaq  olar  (şəkil 
9). 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 9. İzolə olunmuş neytrala malik, izolyasiyanın 
müqavimətini nəzərə almadan, ancaq yerə nəzərən naqillərin 
tutumu böyük olan halda adamın üçfazlı şəbəkəyə toxunma sxemi. 
 
Fazların  tutumları  bərabər  (C
a
=C
b
=C
c
)  olduğunu, 
həmçinin  onların  keçiricikləridə  eyni  (b
a
=b
b
=b
b
)  olduğunu 
nəzərə alsaq, digər tərəfdən 
jb
Y
g
iz


,
0
 və 
jx
r


 olduğundan 
adamın birqütblü cərəyan keçirən hissələrə toxunması zamanı, 
onun bədənindən axan cərəyan 
jx
r
U
I
adam
adam


3
3
 və ya 

50 
 


1
9
3
3
3
2
2
2
2




C
r
C
U
x
r
U
I
adam
adam
adam


   (1.11) 
düsturdan hesablanır. 
Sonuncu  ifadədən  görünür  ki,  fazaların  yerə  nəzərən 
tutumu artdıqca adamın bədənindən axan cərəyanın da qiyməti 
çox  olur.  1000V-a  qədər  gərginlikli  və  neytralı  izoləedilmiş 
şəbəkələrə bəzi müəssisələrdə rast gəlmək olur. 
Elektrotexniki  quruluşların  qaydalarına  görə  normal 
gərginliyi  500  və  600  V  olan  bütün  qurğularda  qida 
mənbəyinin neytralı izolə olunmalıdır. İzolə olunmuş neytrala 
malik şəbəkələrdə, şəbəkə izolyasiyası tələb olunan səviyyədə 
olmalı  və  ona  daimi  nəzarət  göstərilməlidir,  eləcə  də  əriyən 
qoruyucuların bütövlüyü yoxlanmalıdır. Yerə qapanma halları 
tezliklə tapılmalı və aradan götürülməlidir. 
Əriyən  qoruyucular,  ikinci  pillə  şəbəkəsini  mühafizə 
edən  cihaz  olub,  dolaqlar  (birinci  və  ikinci  tərəf)  arası 
izolyasiya  zədə  aldıqda  transformatorun  birinci  tərəf  yüksək 
gərginliyinin ikinci tərəfə keçməsinin qarşısı alır. 
Əriyən  qoruyucu,  qığılcım  boşaldıcı  tipdə  olub,  iki 
müstəvi  elektrodlar  arasında  4  deşiyə  malik  və  qalınlığı  0,2 
mm  olan  slüda  plastikası  yerləşdirilmiş  olur.  Elektrodlardan 
biri, neytralla və ya ikinci dolağın fazasına, ikinci isə verilmiş 
stansiyanın stasionar torpaqlayıcısına birləşdirilir (şəkil 10). 
Təhlükəli böyük gərginlikdə (500V və yuxarı), qığılcım 
məsafəsi deşilir və elektrik qövsü vasitəsilə ikinci tərəf dolağı 
yerlə  qapanır.  Beləliklə,  birinci  tərəf  gərginliyinin  (yüksək), 
alçaq gərginlikli şəbəkəyə paylanmasının qarşısı alınır. 
 
 

51 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 10. Transformatorun neytralının deşici- qoruyucu  
vasitəsilə torpaqlanması 
 
İkinci  tərəf  dolaqları  ulduz  birləşmiş  üçfazalı 
transformatordan  qidalanan  nominal  gərginliyi  380V  olan  üç 
naqilli şəbəkənin sxemi şəkil 11-də göstərilmişdir. 
Şəkildən  göründüyü  kimi,  adamın  fazalardan  birinə 
toxunana  qədər  şəbəkənin  izolyasiyası  tam  yararlı  olub, 
naqillərin uzunluqları nisbətən kiçik olduğundan, onların yerə 
nəzərən yaratdıqları tutumları nəzərə alınmamışdır. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 11. Adamın naqillərdən birinə toxunana qədər, izolə edilmiş 
neytrala malik və fazaların izolyasiya müqavimətlərinin bərabər 
olduğu hal üçün üçfazlı şəbəkənin prinsipial sxemi 
 

52 
 
Şəkildən  göründüyü  kimi,  faz  gərginlikləri  simmetrik 
olub, qiymətcə bir-birinə bərabərdir. Ona görə də yerə nəzərən 
şəbəkənin  izolyasiya  müqavimətləri  də  bərabər  olur,  yəni 
iz
c
b
a
r
r
r
r



.  Bu  halda  neytral  xəttin  yerə  nəzərən  gərginliyi 
sıfır olur. 
Adam  fazalardan  birinə,  məsələn  “A”  fazasına 
toxunduqda  (şəkil  12),  yerə  nəzərən  gərginliklərin 
simmetriyası pozulur. “A” fazasının müqaviməti yerə nəzərən 
azalır və aşağıdakı düsturdan hesablanır: 
a
adam
a
adam
a
r
r
r
r
r



1
 
Vektor  diaqramından  (şəkil  12,b)  göründüyü  kimi, 
gərginliklər  ulduzunun  neytral  nöqtəsi  (0), yerini  dəyişərək 0' 
vəziyyətini  aldığından  neytral  xəttin  “0”  nöqtəsi  ilə  “0'” 
nöqtəsi  arasında  U
0
  gərginliyi  (00'  vektoru)  yaranmışdır.  Bu 
halda digər iki fazanın gərginliyi, yerə nəzərən artır (
c
U

və 
b
U

 
vektorları),  adamın  toxunduğu  “A”  fazasında  gərginlik 
azalacaqdır (
a
U

 vektoru). 
(1.10) düsturuna əsasən adamdan axan cərəyan  
 
iz
adam
adam
r
r
U
I


3
3
                         (1.12) 
 hesablanır.  
(1.12) düsturundan  aydın olur ki, neytralı izolə edilmiş 
və  tutumlar  iştirak  etməyən  şəbəkənin  təhlükəsizliyi  təmin 
edən  vacib  faktorlardan  biri  faz  izolyasiyasının  yerə  nəzərən 
müqavimətidir:  İzolyasiya  müqaviməti  nə  qədər  çox  olarsa, 
adam  bədənindən  axan  cərəyanın  qiyməti  də  bir  o  qədər  az 

53 
 
olar. 
Elektrotexniki qurğularının texniki  istismar  qaydalarına 
görə izolə olunmuş şəbəkələrdə birfazlı yerə qapanmada, təcili 
olaraq şəbəkənin açılmasını və zədələnmiş qurğunun təmirini 
yerinə yetirən tədbirlərin görülməsi vacibir, çünki, bu halda iki 
fazanın  gərginliyinin  artması,  cərəyanda  xəsarət  alması 
təhlükəsi  artır  və  həmçinin  həmin  fazalarının  izolyasiyasının  
deşilməsi ehtimalı artır. 
İzolə edilmiş neytrala malik şəbəkələrin izolyasiyasının 
vəziyyətinə  əsasən  nəzarət  (660V-a  qədər  gərginlikli 
qurğularda),  şəkil  12-də  göstərilən  üç  voltmetrin  köməyilə 
yerinə yetirilir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 12. Üç voltmetrdən istifadə etməklə nəzarət sxemi 
 
Hər hansı fazanın izolyasiya müqaviməti azaldıqda, ona 
uyğun fazaya qoşulmuş voltmetrin göstərişi də azalır, digər iki 
voltmetrin  göstərişi  isə  artır.  Torpaqlanmış  üç  voltmetrdən 
ancaq  qısa  müddətdə  nəzarət  yoxlamasını  aparmaq  üçün 
istifadə olunur.  
İzolə  olunmuş  neytrala  malik  1000V-dan  yuxarı 
gərginlikli  üçfazlı  şəbəkələrdə  torpaqlanmış  voltmetrləri 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə