Marağali məHƏMMƏDHƏSƏn xan etimadüSSƏLTƏNƏ xeyrati-hesanbaki – 2009 azərbayjan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 1 Mb.
səhifə4/8
tarix31.01.2017
ölçüsü1 Mb.
#7134
1   2   3   4   5   6   7   8

İSMƏT BƏYİM
Sahibi-təbin /Nəsrəddin şahın – H.T./ zövjələrin­dən­dir. İsmət Bəyim mərhum şahzadə Seyfəlmüluk mirzənin qızıdır. Bu rübai onundur:
Çun əbri-bahar dəmbədəm giryanəm,

Manəndi-fələk həmişə sərgərdanəm.

Ba hər ke vəfa konəm jəfai binəm,

Bər bəxti-xod-o taleyi-xod heyranəm.


Tərjüməsi:
Bahar buludu tək daim ağlaram,

Asiman kimi həmişə sərgərdanam.

Kimə vəfalı oldum, ondan jəfa gördüm,

Öz bəxtimə, öz taleyimə heyranam.



İSMƏT, YA İSMƏTİ
Səmərqənd qazisinin qızı olub, şeir yazmaqda yaxşı təbi vardi. Təzkirələrin əksəriyyətində onun haqqında mə­lumat verilir. Bu bir beyt onun şəffaf şeirlərindən nümu­nədir:

Məgər rüsvaiyi-eşq əz mərdomi-aləm qəmi darəd,

Ke aşiq koştən-o rüsva şodən həm aləmi darəd.
Tərjüməsi:
Şayəd eşqlə rüsvay olan insanlara həyat qəm gətirər,

Aşiqin rüsvayçılığı, ölümü həm aləmdir.


İSMƏTİ
İsməti də qadın şairələrdəndir. Aşağıdakı bu iki beyt onun dərin zəkaya malik olduğunu göstərir:
Əz payi-şekəstegan tələbi-Kəbe moşkel əst,

An Kəbə ke dəst dəhəd, Kəbeyi-del əst.


Tərjüməsi:
Şikəstlərdən Kəbəyə getmək tələbi müşküldür,

Onun əli çatan Kəbə ürəyində olan Kəbədir.


QADINJIQ ANA
«Şəqayiq» kitabında yazılmışdır ki, Qadınjıq Ana Os­manlı dövlətinin sayılan, seçilən qadınlarından biri ol­muş­dur. O, xeyirxah və vilayətdə tanınmış varlı bir xatun kimi sevilirdi.
QAZİYƏ XATUN
Əyyubiyyə (37) məliklərindən olan Məhəmməd ibn Mə­lik Adilin qızıdır. Müşarileyhə Məlik Müzəffər Mahmu­dun zövjəsidir. Məlik Müzəffər Hümada dövrün ağıllı ha­kimlərindən olmuşdur. Onun zövjəsindən üç oğlan və üç qız dünyaya gəlmişdir. Bu üç oğlandan Məhəmməd adlı birisi Hüma və Ərsin məlikini, atasını qətlə yetirib, özü Məlik Mənsur /qalib deməkdir – H.T./ ləqəbini almışdı və ilk illərdə yaşı az olduğundan onun yerinə höküməti anası Qaziyə xatun idarə etmişdir. Qaziyə xatunun vəfatı 656-jı ilin züliqədə ayına təsadüf edir /Miladi 1258-ji il, ok­tyabr/.
QƏMƏR
Qəmər Qajarlar sülaləsinə mənsub olan məşhur qa­dınlardan biridir. O, mərhum Şahzadə Əlişah Zilli Sultanın xidmətində olmuşdur. Yazdığı şeirlər çox lətafətli və məlahətli idi. Bu iki beyt onun şeirlərindəndir:
Nemidanəm çera pişi-rəqiban,

Süxən porsənd əz aşiqi-həbiban.


Bilmirəm nə üçün rəqiblərin yanında

Sevilən aşiqlərdən söz soruşurlar.


Əndər səri-kuyi-to bəsi montəzeranənd,

Şayəd zərreyi-lütfi to əz xane dərai.


Sən yaşayan küçənin başında çoxları gözləyir,

Yəqin ki, lütfünün zərrəsi evdən küçəyə çıxır.


QONJİŞK

Türk xanımı olub, yeddinji əsrin məşhur qadınlarından idi. Qonjişk Səfdi əsrinin əyan ailəsində, Dəməşqin Şam səhərində yaşamışdır. Əmir Seyfəddin Tengiz ona ehti­ram bəsləyirdi. Ona görə də böyük nüfuz və iqtidar sahibi idi.




QÜRRƏTÜLEYN
Qürrətüleyn /əsl adı Tahirədir/ - H.T./ Babi məzhəbinə mənsub idi. 30-40 il bundan əvvəl şeir yazmağı və gözəl nitq qabiliyyəti, ağlı onu məşhurlaşdırmışdı.
LALƏ XATUN
«Xeyrati-hesan»ın 1 jildində bu qadın Padşah Xatun adı ilə verilmişdir /jild 1, s. 69/. Əsl adı isə Səfvətəddin Pad­şah Xatundur. Lalə Xatun onun şeirlərində təxəl­lüsü­dür.

Hökmdarlar nəslindən olan bu qadın əzəmətli və təm­kinli idi və bir neçə il Kirman hakimi olmuşdur. Elm və hü­nər adamları onun üçün əziz və möhtərəm şəxsiyyətlər idi və onları himayə edirdi. Rəiyyətlə yaxşı rəftar edirdi. Yüksək düşünjələri, isməti, ağlı, aydın ifadə tərzi onun şeirlərində öz əksini tapmışdır. Onun şeirlər divanı 5000 beytdən ibarətdir. Şahzadə Mahmud Mirzə «Noqle məjlis» təzkirəsində buyurur: Bilmirəm Lalə xatun onun təxəllüsüdür, yaxud başqasınındır. Hər halda aşağıdakı beytlər onun düşünjələrindən nümunədir:


Mən an zənəm ke, həme kari-mən nikukarist,

Be ziri-meqnəeyi-mən bəsi kulahdarist.

Dəruni-pərdeyi-ismət ke təkyəqahi-mənəst,

Müsafirani-Səbara qozər be düşvarist.

Jəmali-sayeyi-xodra dəriğ midarəm,

Ze afitab ke an şəhr kərd-o bazarist.

Nə hər zəni bedu gəz meqnəe əst kədbanu,

Nə hər səri bekulahi səzai sərdarist.

Əgər çe bər həme aləmi-məra xodavəndist,

Vəli be nəzdi-xuda pişeəm pərəstarist.


Tərjüməsi:
Mən o qadınam ki, bütün işlərim yaxşılıqdır,

Mənim çadramın altında qadir taj vardır.

Mənim dayağım olan qüsursuzluq pərdəsi arxası­na,

Çətin ki, sabah küləyinin dağıtdıqları keçə.

Yolunu azanlardan öz bədəninin gözəlliyini qoru­maq üçün

Mən onu çadra ilə örtməyi əxlaqlı iş hesab edirəm,

Hər qadın iki arşınlıq örtüklə padşah olmaz,

Hər papaq qoyulan baş taja layiq deyil.

Bütün dünyanın hökmranlığını əlimə alsam da

Mən Allahın altında yaşayan kənizəm!


Və yaxud:
Mən əgər tövbə ze mey kərdeəm, ey sərvü səhi,

To xod in tövbə nə kərdi ke bemən mey nədəhi.


Ey qamətli Sərvim! Əgər mən meydən tövbə etsəm də,

Sən özün mənə mey verməkdən tövbə etməyəjəksən.


Bu rübai də onundur:
Bəs qüssə ke, əz çeşmeyi-nuşi-to rəsid,

Ta dəsti-mən emruz beduşi to rəsid.

Dər guşi-to danehayi-dorr mibinəm

Abe çeşməm məgər bequşi-to rəsid ?


Dodaqların üçün darıxdığımdan gözlərim yaşla dolmuşdur,

Əllərim sənin çiyninə toxunan kimi

Mən sənin qulaqlarında mirvari sırğalar gördüm,

Onlar mənim göz yaşlarım deyil ki?


LEYLİ
İstanbulun ədibələrindən birinin də adı Leyli xanımdır. Müşarileyhə mərhum Fuad paşanın yaxın adamlarından biri olmuşdur. Fətin «Təzkirə»sində yazıldığı kimi Leyli Murəlizadə Həmid əfəndinin qızıdır və 1264-jü /1847/48/ ildə vəfat etmişdir. Şeirlər yazmış və tərtib olunmuş divanı vardır. Bu şeiri məşhurdur:
İnjitmə sən əhbabını, injinmiyə səndən,

Bu aləmi-fanidə zərafət budur iştə.


Və bu beytlər də onun təbindəndir:
Qıl məjlisi amadə, nə dirlərsə disünlər,

İç dilbər ilə badə, nə dirlərsə disünlər.

Aləmdə nədir fərqi bana mədh ilə zəmmin, (41)

Sağ olsun əhibba (42) da, nə dirlərsə disünlər.

İç badəyi gülşəndə, nə dirlərsə disünlər,

Aləmdə sən əglən də, nə dirlərsə disünlər.


Deyirlər ki, Leyli mum satanın şagirdinə məhəbbət bəs­ləyirmiş və çox tez-tez mum satılan dükanın qapısına gedib alver edirdi. Bu halı sezənlərdən bir nəfər aşağıdakı misranı qoşub, həmin dükan şagirdinə verir və deyir ki, nə vaxt Leyli sənin yanına gəlsə, onun üçün oxu:
Şəmi-ruxuma diqqət ilə baxma, yanarsın,

Leyli oğlanın yanına gələndə oğlan bu misranı ona oxumuş, Leyl də bədahətən bu misra ilə ona javab ver­mişdir:


Xəttin (43) gəlijək, sən də bəni mumla ararsın,

LEYLİ XANIM
Mərhum İsmayıl paşanın qızıdır. Zəmanəsinin nadir şairlərindən olmuşdur. Bu qəzəl onun seçilmiş şeirlərin­dəndir:
Əksi-hüsni-yar əşki-çeşmi bifərrdən (44) keçər,

Fələk gövhərdir o, guya bəhri-əhmərdən keçər.

Yektən olmaq istəyən ol gülbədənlə, ey könül,

Pirəhənvəş (45) sinəsin çak eyləyib, sərdən keçər.

Bax bu ləbətgahi(46)-dəhrin ruzü şəb mehrü məhi,

İki tifli-nazənindir, sanki çənbərdən (47) keçər.

Qamətin seyr eyləyən tubaya eylərmi neqah,

Ləli-janbəxşin əmən, əlbəttə, gövsərdən keçər,

Sanma təsir eyləməz, Leyli, o səngin tinətə. (48)

Navəki (49)-ahi-dərun poladu mərmərdən keçər.


Haqqında zikr olunan müşarileyhə fransız və rum dil­lə­rində də danışıb-yazan olmuşdur.

Leyli adında yetmiş qadın tanınmışdır.


MAHƏM ANA
Hümayun şahın oğlu Məhəmməd Əkbər şahın tərbi­yə­çisi (mürəbbiyyəsi) olmuşdur. Mahəm Ananın padşaha və onun bu ailəyə olan yaxın münasibəti ona böyük nüfuz və şöhrət qazandırmışdı. O, Məhəmməd Əkbər şahın baş və­ziri olmuş Bayram xandan sonra hətta dövlət işlərinin idarə olunmasını əldə etmişdi. Vəziri-əzəm Münim xan isə sanki onun vəkilinə bənzəyirdi. Mahəm Ananın oğlu Ədhəm xan bu dövlətin kübar əmirlərindən sayılırdı. O, Baqqi xan adlı ikinji oğlunu evləndirərkən elə bir təntənəli mərasim düzəltmişdi ki, belə təntənəni hər adama qör­mək nəsib olmamışdır.

MAHÇİÇƏK BƏYİM
Hümayun şahın /Böyük moğollar sülaləsinin hökmdarı /1508-1555/ - H.T./ zövjələrindəndir. Mahçiçək bəyim hijri 9-ju yüzilliyin ortalarında /XVI əsr/ Qəznə, Kabil və Qəndəharda müstəqil hökmdar olmuş Mirzə Məhəmməd həkim Əbül Məfaxirin anasıdır. Onun İqbalı və nüfuzu mü­qabilində «Hümayunnamə» tarixi kitabı yazılıb, ona həsr edilmişdir. Hümayun şah Sultan Əbu Səid Bahadur xanın övladlarındandır ki, Hindistanda hökmdar olmuşdur. Onun anası Xorasan əyanlarından birinin qızı olub, adı Mahim Bəyim idi.

MAHİ-MÜLK XATUN
Paytaxtı Mərv olan məşhur sultanlardan Sultan Sən­jər Səljuqinin qızıdır. O, vəfat etdikdə Sultan Sənjər ona mərsiyə demək üçün Əməq Buxari adlı buxaralı şairi xü­susi olaraq Buxaradan Xorasana gətirdi və dedi ki, Mahi-Mülk xatun üçün mərsiyə oxusun. Deyirlər ki, o zaman Əməq çox qoja və zəif idi, mərsiyə oxumağa təbi gəlmə­di. O üzr istədi və yalnız qısa olaraq bu iki beyti dedi:
Henqami-an ke qol dəməd əz səhni-bustan,

Rəft an qoli-şekofte və dər xak şod nihan.

Henqami-anke şaxi-şəjər nəm keşəd ze əbr,

Bi ab mand nərgizi-an taze bustan.

Tərjüməsi:

Onda ki, çiçəklikdə gül bol idi,

O açılmış gül getdi və torpaqda qeyb oldu.

Onda ki, ağajın budağı buluddan nəm çəkirdi,

O təzə çiçəkliyin nərgizi susuz qaldı.
Və bu iki beytdən aydın olur ki, Mahi-Mülk Xatun ba­har fəslində həyata əlvida demişdir.
MAHPEYKƏR SULTAN
Əvvəlinji Osmanlı sultanı Sultan Əhməd xanın zövjə­lərindən biri olub, Küsəm Validə adı ilə məşhur idi. O IV Sultan Murad xanın və Sultan İbrahimin anasıdır və Sul­tan Osman xani-Sani isə onların ata bir, ana ayrı böyük qardaşlarıdır, Mahfiruz xatundan olandır. Mahfiruz xatun Sultan Əhməd xanın böyük zövjəsi sayılırdı.

Mahpeykər Sultan bu iki şahzadənin və öz nəvəsi IV Sultan Məhəmməd xanın hakimiyyətləri dövründə yaşa­mışdır. O, dövlət işlərində böyük nüfuza malik şöhrətli bir şəxsiyyət olmuşdur.

Mahpeykər Sultanın jah-jəlalı, dövləti həddindən çox ol­muşdur və dillərdə gəzmişdir. O çox uzun ömür sür­müş, 1601-ji ilin ramazan ayında vəfat etmişdir. Mahpey­kər Sultan Əhməd xanın məqbərəsində dəfn olunmuşdur.

Mahpeykər xanım xeyrat və ehsan verməkdə məşhur olmuşdur, bu işdə çox həvəskar idi. O jümlədən onun ti­kililərindən olan xeyriyyə binalarından məsjidlər və başqa tikililər yadigar qalmışdır. Mübarək şəhərlərə iki yüz nəfər­dən artıq qadın və kişini göndərmiş və onlar şərəfli seyid adını almışlar.

Mahpeykər Sultan həmin adamlara öz hesabından ay­lıq maaş təyin etmişdi. O, hər il iki nəfəri Böyük Səqqa və Kiçik Səqqa (50) adı ilə həjj ziyarətinə göndərirdi və on­lar vasitəsilə həjjə gedən zəvvarlara su və şərbət verirdi. Yenə hər ilin rəjəb ayında paltarını dəyişərək zindan­xa­na­ya gedir, din yolunda həbs olunan dustaqları müəy­yən­ləşdirərək, onların işlərinə özü baxır və özü onları azad edirdi. Eyni zamanda jüzi jinayət etmiş dustaqların yerdə qalan müddətlərini onlara bağışlayaraq, azad etdirirdi. Sə­xavətini əsirgəmədən ehtiyajı olanların köməyinə şəx­sən özü yetişir, kasıb qızların jehizini verirdi. Qurban bay­ra­mı zamanı hökmdar tərəfindən xidmətçilər arasında bölmək üçün verilən qoyunlar onun fədakarjasına ayırdığı qurbanlar olurdu. İstambulda yaxşı bir jame və Əsgidar­da olan «Hənbəli jamesi» onun tikdirdiyi binadır. «Hən­bəli Xeyriyyə jamesi» 1050-ji ildə /1640/41/ tamam­lan­mışdır. Mahpeykər Sultan həmçinin bir məktəb, bir səq­qa­xana, bir darülhədis, iki hamam dəxi tikdirmişdir. Əlavə olaraq İstanbulda İran əhalisinin yaşadığı böyük bir kar­vansara onun işlərindəndir ki, onu «Xan Validə» adı ilə tanıyırlar. Bu karvansarada və Qara dəniz aşırımında və Ana­doluda da üç məsjid bina etmişdir. O, xeyir əhli ol­duğu üçün xeyirxahlıqla xatırlanır.
MAHTABAN XANIM
Bu şərəfli adı, onu həyatda səxavətli, xeyirxah insan kimi tanıyanlar indi də hörmətlə çəkirlər və Mahtaban xanım Qəmərüssəltənə ləqəblidir. Bu ağıllı qadın ali, mü­şarileyh Fətəli şah Xaqanın qızlarındandır. Onun anası Nüşafərin xanım Əlimurad xan Zəndin qardaşı Bədrxanın qızıdır. Tərjümeyi-hal yazan aqillər deyirlər ki, hər iki nə­sil ilahinin verdiyi xüsusiyyət olaraq xeyirxahlığa, ləyaqətə malik olduğundan bu xanıma da həmin dəyərli xüsusiyyət xasdır. Bu xanımda olan mərhəmət hissləri barədə geniş yazılmış mənbədən qısa bir məlumat veririk:

Mərhumə Nuşafərin xanımın /Darülxülafənin Nuş bür­jü onun şərəfinə tikilmişdir/ Həzrəti-Xaqandan iki övladı olmuşdur. Onlardan biri Sədri-əzəm və Sipəhsalar Hajı Mirzə Hüseyn xan Müşirüddövlənin atası mərhum Mirzə Nəbi xan Əmiri-Divanın zövjəsi mərhumə İftixarüs­səl­tə­nədir. O biri Qəmərüssəltənə ləqəbli Mahtaban xanımdır. O, xüsusi tərbiyə aldıqdan sonra elm, bilik qazanmağa ça­lışaraq oxuyub yazdı və biliklərə yiyələnmiş alim oldu, ləyaqət öyrəndi, huş və zəka çırağı yandırdı, İran və Av­ropa elmlərini öyrənməyə maraq göstərdi, hansını istədi, onu da öyrənə bildi. Burada müəllif bir beyt şeir deyir:


Zəni honərmənd şod ze jomle mərdanfüzun

Be mərdi və mərdomi keramra rəhnəmun.


Tərjüməsi:
Kişilərdən artıq hünər sahibi oldu,

Mərdlikdə və insanlıqda çoxlarına yol göstərdi.


O, bu xüsusiyyətlərindən başqa Osmanlı türkjəsində və fransız dilində maarif və fəzilətin təbliğ edilməsi sa­həsində bajarıqlı olmuşdur. Bir sözlə fəhm və elm əhlidir. Onun xoş məzmunlu və rəvan şerləri vardır. Aşağıdakı üç beytini ikinji həjj ziyarəti zamanı yazmışdır və «Töhtəfül-İraqeyn»in müəllifinin yazdığına bənzəyir:
Çe budi kəz rahi-mehr bər mən dide be qoşudi

/Nə olardı ki, mənə mərhəmətli nəzər salaydın/


Ze əğyarəm nəhan bər dide janəm əyan budi

/Əğyarımdan gizli nəzərini hiss edəydim/


Be hər ja həst bimar əz xoda xahəd şəfayi-xod

/Hər yerdə xəstə Allahdan özünə şəfa diləsə də,


Mərizi-eşqi-to hərgiz nəyarəd nami-behbudi.

/Sənin eşq mərəzinin sağalmasını istəmir/


Berahi-Kəbe gər atəş bebarəd ru nəgərdanəm

/Kəbənin yolunda atəş yağsa da üz döndərmərəm/


Xəlil asa qolesman əst bər mən nari-Nəmrudi

/Xəlil kimi Nəmrudun odu mənim üçün gülüstandır/


Mahtaban xanımın vəqf etdiyi kəndlərin və əmlakın adlarının surəti:



  1. Əliabad, Keyqubad və Nəsrabad ona tabedir, 6 danq. (51)

  2. hesarxuban, 6 danq.

  3. Nemətabad. Darülxülafəyə tabedir, 6 danq.

  4. Şəttə, Taleqan mahalındandır, 6 danq.

Bu kəndlərin məhsullarının yarısı müqəddəs məkan­la­rın işıqlandırılması üçün, yarısı isə Nəjəfi-Əşrəfdə və Kər­bəlayi-Müəllada təhsil alan tələbələr üçün sərf edilirdi.


MEHRİ XATUN
İstanbul ədibələrindən olub, tərjümeyi-halı II jilddə ve­rilmiş II Sultan Məhəmməd xan əsrinin şairələrindən Zeynəb xatunun müasirlərindəndir. Onların bir-biri ilə çox­lu deyişmələri məlumdur. Xeyli yaxşı şeirləri vardır.

Aşağıdakı qəzəl onundur:


Xabidən açdım gözüm, nagah qaldırdım səri,

Qarşımda gördüm turur bir mahi-çöhrə dilbəri.

Taleyim səd (59) oldu, yaxud qədrə irdim, qaliba,

Kim məhəlləm içrə gördüm gejə toğmuş Müştəri.

Nur axar gördüm jamalında, əgərçi zahirən,

Kəndisi bənzər müsəlmanə, libası kafəri.

Gözümü açıb-yumunja oldi çeşmimdən nihan,

Şöylə təşxis edirəm ki, ya mələkdir, ya pəri,

İrdi çun abi həyata, Mehri, ölməz həşrədək

Gördü çün şəbi-zülmətdə ol əyan İskəndəri.


Bu qəzəldən sonra jamaat onun İskəndər adlı şəxslə əlaqədar bir sirri və günahı olduğu barədə danışırdı. O, bunun müqabilində belə yazmışdır:
Nejə İskəndəri ləlim zülali

Suya ilətdi və su tərk turdi


Yenə o yazır:
Sən ki, gülzari-jananın güli-növrəstəsisin,

Nə zəva ola ki, hər xarü xəsə yar olasın?



MEHRMAH SULTAN
Osmanlı sultanlarından I Sultan Süleyman xanın qızı, hə­min sultanın vəzirlərindən Rüstəm paşanın arvadıdır. O zaman ki, Sultan Süleyman Rüstəm paşanı özünün qo­humu etmək şərəfinə çatdırmaq istəyirdi, onda hələ Rüs­təm paşa Diyarbəkrin valisi idi. Böhtançılar və iftiraçılar onun jüzam /yoluxuju və sağalmaz dəri xəstəliyi – H.T./ xəstəliyinə düçar olduğunu söyləməyə başladılar. Sultan çox düşündükdən sonra həkimbaşı ilə bu barədə danışdı. Həkimbaşı dedi ki, bunu çox asanlıqla aydınlaşdırmaq olar. Bir nəfəri Rüstəm paşanın paltarını əldə etmək üçün göndərin, əyər paltarda bit olarsa, şübhəsiz ki, o söz ya­lan qərəzlə və həsəd hissi ilə deyilmişdir. Sultan etibarlı həkimlərdən birini seçərək Diyarbəkirə göndərdi. O, hə­min adamı Diyarbəkirə səlahiyyətli nümayəndə kimi gön­dərərək, fərmanla hər bir işə müdaxilə etmək ixtiyarı da verdi. Həkimə tapşırdılar ki, Diyarbəkirdə Rüstəm paşanın hamamlarına diqqətlə baxsın ki, əgər orada bit görərsə, deməli jüzam naxoşluğu yoxdur. Həkim işə başlayıb, ha­mamçıya əmr elədi ki, Paşanın paltarlarını ona göstərsin. Paşanın paltarlarını müayinə edib, bir bit tapdılar. Ha­mam­­çı paşanın həkimdən xəjalət çəkəjəyini düşünüb, biti gizlətməyə çalışdı. Həkim başa düşüb, tələb etdi, son­ra sultanın fərmanını çıxarıb göstərdi, Rüstəm paşaya ver­di, onu heyrətləndirdi və sevindirdi. Həkim Rüstəm paşa tərəfindən hədiyyələrlə qiymətləndirildi. Bu hadisə ilə əlaqədar bir şair belə demişdir:
Olijəq bir kişinin bəxti qəvi, taleyi yar,

Kəhləsi dəxi məhəlində anın işə irar.


Xülasə, Sultan Süleymanın Mehrman Sultandan özgə qızı yox idi. Mehrmah, çox ağıllı bəsirətli və xeyriyyəçi olub, atasının ən sevimli övladı idi. Ədirnə Qapısı və Əski­dar məsjidi onun binalarındandır. II Sultan Mahmud xan da öz qızını bu adla adlandırmışdır və Səid Paşa Bursaya ərə vermişdir.
MƏAL XATUN
I Sultan Osman Qazi dövrünün məşhur və zəngin şəxs­lərindən olan Şeyx Ədəbalının qızıdır. Sultan Os­ma­nın zövjəsi, Sultan Orxan Qazinin və Əlaəddin paşanın anasıdır. Sultan Osman səltənət taxtına əyləşməzdən əv­vəl Şeyx Ədəbalı ilə çox yaxın, mehriban münasibətdə olmuşdur. Onun yaşadığı evə gələrkən Məal xatunu bura­da görmüşdür. Ona məhəbbət bəsləmişdir. Bir gejə o belə bir yuxu görür: Şeyx Ədəbalının sinəsindən parlaq bir nur peyda olub, onun sinəsində və boynunda işıq saç­mağa başladı. Sonra onun ortasından bir ağaj göyərdi və o qədər böyüdü ki, onun kölgəsi bütün yer üzünü əhatə etdi. Bütün dünya əhalisi onun kölgəsində jəm oldular. Sultan Osman bu yuxunu Şeyx Ədəbalıya söylədi. Şeyx onun böyük və əzəmətli dövlətinin olajağını söylədi və öz qızı Məal Xatunu Sultan Osmana ərə verdi. Əlaəddin paşa və Sultan Orxan, yuxarıda deyildiyi kimi, onun öv­lad­la­rıdır.

Xülasə, bu izdivajla Sultan Osman səltənətinin əsası qoyulmuş oldu və Şeyx Ədəbalı Osmanlı səltənətinin jəddi olduğundan, Məal xatun sultanların jəddləri olmaq səbəbindən şöhrətlidir.

Məal xatun Sultan Osmandan üç ay əvvəl, atası Şeyx Ədəbalıdan bir ay sonra, 725-ji /1325/ ilin axırlarında vəfat etmişdir. Əlaəddin paşa Sultan Orxanın böyük qar­daşı olduğu üçün və türkman lüğətində böyük qardaşa paşa deyildiyindən onu Əlaəddin paşa adlandırırdılar. Bə­zi­lərinin əqidəsinə görə «Paşa» payi-şah sözünün yün­gül­ləşdirilmiş şəklidir. Xalq nümayəndələri hər padşahı dövlətin baş və ayağına bənzədirdilər. Hər halda Sultan Əlaəddindən sonra Osmanlı dövlətində «Paşa» ləqəb kimi işlənməyə başladı. Bu ləqəb görkəmli dövlət başçı­la­rına verilirdi. Amma İslam hökmdarlarından Sultan Mah­mud ibn Səboktəkin ilk padşahdır ki, Sultan adlandı­rılmış­dır.
MƏHSƏTİ
Fars dilində şeirlər yazmış qadın şairələrdəndir. Söz us­tadları ilə rəqabətə girə bilən Məhsəti bu adı yaxşı təbi, gözəl şeirləri ilə qazanmışdır. Bəziləri onun gənjəli, bəzi­ləri də nişapurlu olduğunu deyirlər. O, hər halda Sultan Sənjər (60) əsrində /XII əsr/ yaşamışdır.

Məhsəti Sultanın məjlislərində onun hüzurunda olur­du. Belə ki, deyirlər bir gün hava buludlu olan vaxt Məh­səti, Sultan Sənjərin hüzüründa imiş. Sultan ona deyir: bayıra get və bax gör ki, hava nejədir? Məhsəti bayıra çıxaraq gördü ki, qar yağır, qayıdaraq bədahətən Sultana bu rübaini dedi:

Şaha, fələk əsbi-səadət zin kərd,

Vəz jümleyi-xosrovan tora təhsin kərd.

Ta dər hərəkət səməndi-zərrin nələt,

Bər gel nənəhəd pai, zəmin səmin kərd.


Xosrov etdi səni, ey şahım, fələk,

Verdi şahlıq atı yəhərləyərək.

Atın palçıqları girməsin deyə,

Yerlərə gümüşdən vurdu bir bəzək.

/Tərjümə: N. Rəfibəylinindir/.
Şairin təxəllüsü «Məhsəti» idi. Bu, mürəkkəb söz olub, «meh» - böyük, ulu, «siti» isə xanım mənasını verir. Məh­səti-yəni böyük xanım, ulu xanım deməkdir. Bəziləri «siti» sözünün «seyyidəti» sözünün qısaldılmış forması olduğu­nu qəbul edirlər. Deyirlər ki, bir gün o, Sultan Sənjərə ərz edir ki, mən Sultanın kiçik kənizlərindənəm /mən əz kə­niza­ne Sultane kehəstəm, (61) /yəni kəmtər və küçek­tərəm/ Sultan deyir: Sən böyüksən /yəni məhəsti/. O, bu kəlməni, Sultanın şərəf saydığı sözlərini xəfif «Məhsəti» edib, özünə təxəllüs götürmüşdür.

Bəziləri də deyirlər ki, bəlkə də Sultan bu sözü «bö­yüksən» yox, «aysan» mənasında işlətmişdir. Həkim Sə­nai bununla əlaqədar belə söyləmişdir:


Mələkül-mövt, (62) mən nə mehsətiyəm

Mən yek pirzale mehnətiyəm.


Məhsəti yalnız şeirin çətin növlərindən olan rübai yaz­mağa meyl etmişdir və yaxşı yazmışdır. Nümunə olaraq verdiyim bu bir neçə rübai onundur:
Qəssab, çenan ke adəti-ust məra,

Be əfkəndo-be koşto qoft kin xust məra.

Sərbaz beozr minəhəd dər payəm,

Dəm midəmədəm ta bekənəd pusti-məra.


Ey qəssab! Peşəmdir qəmdə qaynamaq,

Dözərəm sümüyə dəysə də bıçaq

Adətin kəsinjə satmaqdır, məni

Sabah üçün kəssən, satma gəl anjaq.

/Tərjümələr N. Rəfibəylinindir/.
Hər şəb ze qəmət taze əzabi binəm,

Dər didə bejayi-xab abi binəm.

Vanke ke çu nərgizi-to xabəm bebərəd,

Aşoftetər əz zülfi to xabi binəm.


Ey dost, qəmlə keçir sənsiz hər gejəm,

Yandırır yuxusuz gözlərimi nəm.

Zülfün tək qarışar yuxularım da,

Nərgizlərin kimi yuxuya getsəm.


Mara bedəme piri ke nətəvan daşt,

Dər hüjreyi-delgiriki-nətəvan daşt.

Anra ke səri-zülf ju zənçir bovəd,

Dər xane bezənjiri ke nətəvan daşt.

Bizi nə ox güjü bir an saxlayar,

də kədər dolu, quru dörd divar.

Zülflərin boynunda zənjir olanı,

Zənjirlə evdə heç bənd etmək olar?

Əz zəf mən ançenan təvanəm rəftən,

Kəz dideyi-xod nəhan təvanəm rəftən,

Be qodaxteəm çenan ki gər ah keşəm,

Ba ah bər asiman təvanəm rəftən.


Belə zəif olsam da mən gedə bilərəm,

Öz gözümdən gizli gedə bilərəm.

Mən ah çəkə-çəkə elə kül olmuşam ki,

Ah ilə səmaya qalxa bilərəm.


MƏXFİ
Məxfi təxəllüslü şairə qadın şeirlərini fars dilində yaz­mışdır. Özünün dediyinə görə o, bu təxəllüsü çox tanın­maq istəmədiyi üçün seçmişdir. Bəziləri onu İran əhli bilir. Lakin o Hindistan-da doğulmuşdur və Aləmgir adı ilə məş­hur olan Övrəng Zibin qızıdır. Mərhum Şahzadə Mah­mud Mirzə Qajar özünün «Noqli-məjlis» adlı təzkirə­sində şairə Məxfidən bəhs edərək göstərir ki, on beş il bundan əvvəl onun «Divan»ını görmüş, orada təxminən 15 000 beyt olduğunu yəqin etmiş, lakin imkanı olmadı­ğından həmin şeirlərdən seçmələr götürməmiş və bundan təəssüflənmişdir. Müşarüleyhanın adını hər yerdə Zibün­nisa kimi yazırlar ki, bu da onun atası ilə əlaqədardır. Özünün dediyinə görə onun adı məjazi məna daşıyır və şeirlərində bir sehr vardır. Şahzadə xanım həm gözəl xəttə malik idi, həm də onda bədahətən şeirlər söyləmək qabiliyyəti var idi. Şeirlərini hind səpgisində yazırdı. Məd­hiyyələri, heja vəznində idi. Qəzəl canrında yazdıqları şeir­lər həqiqətən sehrlə zəngindir. Şeirlərindən nümunə­lər bunlardır:
Biganevar miqozəri əz diyari-çeşm,

Ey nuri-dide, hobbi-vətən dər deli-to nist.


Tərjüməsi:
Gözümün qarşısından biganə kimi keçirsən,

Ey gözümün nuru, sənin qəlbində vətən sevqisi yoxdur.

Bəhri-yek qətreyi-abi jigərət beşikafənd,

Ey sədəf, təşne bemir-o suyi-nisan mənigər.


Tərjüməsi:

Bir damjı su üçün sənin jiyərini yarsalar,

Ey sədəf, susuzluqdan öl, yağışa ümid etmə.
Nihali-sərkeş-o qoli-bivəfa vo laleyi-dorəng,

Dər in çəmən be çe ümmid aşiyan bəndəm?


Tərjüməsi:
Dikbaş javan ağaj, vəfasız gül və ikirəngli lalə,

Bu çəməndə nə ümidlə özümə yuva qurum?


Ançe ma kərdim ba xod, hiç nabına nəkərd,

Dər miyane xane qom kərdim sahibi-xanera.


Tərjüməsi:
Özümüzə etdiyimizi heç kor da özünə rəva bilməz,

Evin içərisində ev sahibini itirdik.


Dər süxən məxfi şodəm manəndi-bu dər bərgi-qol,

Hər ke darəd meyl didən, dər süxən binəd məra.


Tərjüməsi:
Gülün ləçəyində olan ətir kimi sözün içində gizləndim,

Məni görmək istəyən sözümdə görər.


Boro, təvafi-deli kon ke Kəbeyi-məxfist,

Ke an Xəlil bəna kərde, in Xoda xod saxt.

Tərjüməsi:
Get o ürəyi ələ al ki, gizli Kəbədir,

Onu Xəlil yaratsa da, bunu Allah özü yaratdı.



Yüklə 1 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin