ildə Roma imperatoru Neron Albaniyaya böyük yürüş hazırladı.
Lakin Roma üsyanı zamanı Neron öldürüldü. Bir müddət sonra
Roma hərbi dəstəsi Xəzər sahillərinə, indiki Abşeron yarımadasına
gəlib çatmışdı. Qobustanda, Böyükdaş dağının ətəyində, üzərində
latın dilində yazı olan kitabə: “İmperator Domisian Sezar Avqust
34
Germanik. L(yusi) Yuli Maksim, ildırımsaçan XII legionun sentu-
rionu” tapılmışdır. Domisian (81-96) Roma imperatoru olmuş, Ger-
manik titulunu isə o, 83-cü ildə almışdır. Qobustan kitabəsi 84-96-
cı illərə aiddir. Həmin dövrdə Roma ordusunun Albaniyaya yürüşü
və Xəzər sahilinə gəlib çıxması barədə məlumat yoxdur, deməli,
Qobustan kitabəsi kiçik hərbi dəstənin Roma nümayəndəliyini
müşayiət etdiyini göstərir. Roma imperatoru Adrian (117-138)
alban hökmdarı ilə dostluq əlaqələri saxlamış və onlara hədiyyələr
göndərmişdir. Albaniyanın Roma ilə əlaqələri III əsrin ortalarına
qədər davam etmişdir. Albaniya Roma ilə sıx iqtisadi-siyasi və mə-
dəni əlaqələr saxlamışdır. Lakin Roma Albaniyanı heç vaxt tam iş-
ğal edə bilməmişdir.
Böyük Qafqaz dağlarından şimalda yaşayan tayfalar qənimət
əldə etmək məqsədilə Dərbənd keçidi vasitəsilə Cənubi Qafqaza və
Ön Asiya ölkələrinə dəfələrlə yürüşlər etmişlər. Alan tayfalarının ən
böyük yürüşlərindən biri 72-74-cü illərdə olmuşdu. Onlar qənimət
əldə etmək üçün cənuba üz tütmüş, yol boyu onlara heç kəs müqa-
vimət göstərə bilməmişdir. Atropatena padşahı Pakor öz ölkəsini
başsız qoyub qaçmış, ailəsi isə əsir düşmüşdür. Sonradan Pakor
çoxlu pul verərək, ailəsini geri almışdır. Belə yürüşlər sonralar da
davam etmişdir. Albaniya ərazisindəki katakomba qəbirləri (yeraltı
sərdabələr) alan tayfaları ilə əlaqəlidir. Mingəçevirdə və Qəbələdə
tapılmış-eramızın I-III əsrlərinə aiddir. Katakomba qəbirlərində
ölüləri iri küplərdə və ya taxta qutularda dəfn etmişlər. Qəbirlərə
məişət qabları, əmək alətləri, alanlara məxsus silahlar (qılınc, xən-
cər, ox ucları) və bəzək şeyləri qoyulmuşdur. Albanlar mədəni inki-
şaf səviyyəsinə görə alanlardan üstün olmuşlar.
Albaniyanın mədəniyyəti əsasən Qəbələ, Şamaxı, Mingəçe-
vir, Mollaisaqlı (İsmayıllı) və s. abidələr əsasında öyrənilmişdir.
E.ə. I minilliyin ortalarından başlayaraq, Albaniyanın özünəməx-
sus mədəniyyəti yaranırdı. Ölkənin paytaxtı olan Qəbələ şəhərinin
ətrafına torpaq sədd çəkilmiş və dərin xəndək qazılmışdır. Belə mü-
dafiə qurğuları Mil düzündəki Təzəkənd və Torpaqqala (Dağıstanın
cənubu) şəhər yerləri ətrafında da vardı. Bəzi şəhər ətrafında daşdan
35
müdafiə divarları tikilmişdir. Qəbələ şəhərində binaların bünövrəsi
çay daşlarından qoyulmuş, divarları isə çiy kərpicdən hörülmüşdür.
Binanın üstü yüksək keyfiyyətli kirəmitlə örtülmüşdür. Alban me-
marlığında e.ə. III əsrdən başlayaraq kirəmitdən istifadə edilmişdir.
Kirəmit istehsalı yunan mədəniyyətinin təsiri altında meydana
gəlmişdir. Alban sənətkarları rəngarəng naxışlarla bəzədilmiş zərif
gil və metal qablar istehsal etmişlər. Quş və heyvan füqurları for-
masında düzəldilmiş gil qablar gözəl sənət nümunələridir. Albaniya
sənətkarları qızıl, gümüş, mis, rəngli daşlar və şüşədən müxtəlif bə-
zək şeyləri-bilərzik, sırğa, üzük və s. hazırlamışlar. Albaniya əhalisi
hələ e.ə. I minillyin ortalarında yazı ilə tanış idi. Bəzi saxsı nümu-
nələrinin üzərində yazı işarələri vardır. 1902-ci ildə Şəki rayonunun
Böyük Dəhnə kəndində üzərində yunan dilində yazı olan daş tapıl-
mışdır. Albanlar antik dövrdə yunan, latın və yaxın Şərqdə istifadə
edilən başqa yazılarla tanış olmuşlar. Qədim albanlar çoxallahlı büt-
pərəstlik dininə inanmışlar. Göy cisimlərinə sitayiş geniş yayılmış-
dır. Strabon yazırdı ki, albanlar Zevs-Göy, Helios-Günəş, Selena-
Ay allahlarına sitayiş edirmişlər. Daha çox Ay allahına sitayiş edir-
mişlər. Burada əcdadlara inam olmuşdur. Tapılmış insan formalı
böyük daş heykəllər də yerli əhalinin dini görüşləri ilə bağlıdır.
Albanlar bir çox yaxın və uzaq ölkələrlə əlaqələr saxlamışlar. Arxe-
oloji qazıntılar zamanı tapılmış maddi-mədəniyyət nümunələri
albanların mənəvi səviyyəsinin yüksək olduğunu göstərir.
36
III FƏSİL
AZƏRBAYCAN ERKƏN ORTA ƏSRLƏRDƏ
(III-VII əsrlər)
Plan:
1. Azərbaycanda feodal münasibətlərinin bərqərar olması və onun
xüsusiyyətləri.
2. Sasanilərin Azərbaycanı işğal etməsi və ona qarşı üsyanlar.
3. Sasani-Bizans müharıbələri və Azərbaycan.
1. Azərbaycanda feodal münasibətlərinin bərqərar olması
və onun xüsusiyyətləri
III-V əsrlərdə Azərbaycanda tədricən feodalizmə xas olan ic-
timai-iqtisadi münasibətlər yaranmağa başlamışdır. Torpaq sahib-
karlığının yeni səciyyəvi cəhətləri meydana gəldi. Dövlət torpaqları
göstərdiyi yaxşı xidmət müqabilində hərbiçilərə, dövlət işçilərinə
paylanır və bəzən ayrı-ayrı xüsusi xildməti olan şəxslərə hədiyyə
verilirdi. Belə torpaqlar mülk, torpaq sahibi mülkədar, yəni feodal
adlanırdı. Feodalizm cəmiyəti adı buradan yaranmışdır. Kəndli feo-
daldan asılı olub, onun torpağını becərməli, məhsulun müəyyən his-
səsini ona verməli idi. Erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda təsərrü-
fatın natural forması (malikanə daxilində istehsal) üstün mövqe
tuturdu. Feodalizmin ilk mərhələsində kəndlilərin istismar edilməsi-
nin əsas forması vergilər və dövlət mükəlləfiyyətlərinin icrası idi.
Vergi məhsul və pul formasında verilirdi. Azərbaycanda feodal mü-
nasibətlərinin yaranması məhsuldar qüvvələrin inkişafının nəticəsi
idi.
Erkən orta əsrlərdə Azərbaycanda gedən ictimai-siyasi və iqti-
sadi proseslər Sasanilər dövləti ilə bağlı idi. Odur ki, Sasanilərdə
tədbiq edilən feodal torpaq mülkiyyəti formaları və vergilər Azər-
baycanda da tədbiq edilirdi. Feodal torpaq sahibliyinin iki forması
var idi: dastaqerd – irsi, xostak-şərti torpaq.
37
Sasani dövlətində əhali 4 təbəqəyə bölünmüşdü: kahinlər, dö-
yüşçülər, mirzələr, vergi verənlər. Vergi verənlər can (gezit) və tor-
paq (xaraq) vergisi verirdi. Avropadan fərqli olaraq Azərbaycanda
feodalların şəxsi təsərrüfatı yox idi. Çünki süni suvarma üçün böyük
xərc qoymaq lazım gəlirdi. Kəndlilər asılı olsalar da, təhkimli
deyildilər. Feodal, əsasən, öz xüsusi təsərrüfatında məşğul olan
kəndlidən məhsul və ya pul ödənişi almaqla kifayətlənirdi. Onu
kəndlidən ödəniş almaq daha çox maraqlandırırdı. Avropada feodal
münasibətləri gec yaranıb (V əsr), tez süqut etdiyi (XVII əsrin
ortaları) halda, Azərbaycanda bu cəmiyyət III-XIX əsrlərdə möv-
cud idi.
2. Sasanilərin Azərbaycanı işğal etməsi
və ona qarşı üsyanlar
Sasanilər sülaləsinin nümayəndəsi Ərdəşir Babəkan (224-241)
Parfiya dövlətini süquta uğratdı və 226-cı ildə Sasanilər dövləti
yarandı (9, s. 102). Parfiya dövlətindən asılı olan Atropatena yeni-
dən öz müstəqilliyini itirərək, 227-ci ildə Sasanilər dövlətinin tərki-
binə qatıldı. Atropatena iqtisadi səviyyəsinə görə irəlidə gedirdi,
həm də əlverişli strateji mövqeyə malik idi. IV əsərdən Atropatena
iqtisadi yüksəliş keçirirdi. İran, Çin və Hindistana gedən ticarət yol-
ları buradan keçirdi. Sasanilər Atropatenadan öz orduları üçün əsgər
də toplayırdılar. Zərdüştilik onların hakimiyyəti dövründə hakim
dinə çevrilmişdi. Şahənşah I Şapur (241-272) itaət altına alınmış
ölkələrdə Zərdüştiliyi zorla yaymaq haqqında əmr vermişdi. Ən mü-
hüm Zərdüştilik məbədləri Atropatenada, baş məbəd isə Qazakada
yerləşirdi. Şahənşahlar taxta çıxdıqdan sonra dövlətin paytaxtından
bu məbədə piyada ziyarətə getməli idi. Ona görə də Atropatena Zər-
düştiliyin ideoloji və təlim mərkəzi idi. Zərdüşt ruhaniləri Qazakada
dini təlim keçdikdən sonra imperiyanın başqa dini mərkəzlərinə
göndərilirdi.
Zərdüşt kahinlərinin ixtiyarında çoxlu torpaq sahələri var idi.
Əhalinin çox hissəsini əkinçilər təşkil edirdi. Feodalların əksəriyyəti
38
torpaqlarını onlara icarəyə verirdi. Atropatenada əsas vergi xaraq və
gezit adlanırdı. Xaraq torpaq vergisi idi. Hər bir mahalın əkin sahə-
lərinin şəhərə yaxın və ya uzaqlığından asılı olaraq məhsulun 1/3-
dən 1/6-nə qədər təşkil edirdi. Gezit can vergisi idi, sənətkarlardan
ildə 1 dəfə yığılırdı. Sasani şahı I Xosrov vergi yığan məmurlar-
darın özbaşınalığını azaltmaq, vəsaitin xəzinəyə daxil olmasını tə-
min etmək üçün vergi islahatı keçirdi. Bütün torpaqlar ölçüldü, zey-
tun və xurma ağacları hesaba alındı. Vergilər ildə 3 dəfəyə verilməli
idi. İslahata görə xaraq torpağın sahəsinə görə alınmağa başlandı.
IV əsrdə Albaniya dövlətinin ərazisi şimaldan Qafqaz dağla-
rından Araz çayınadək, qərbdən İberiyadan Xəzər dənizinədək
uzanırdı. Ölkənin vilayətləri: Çola, Lpina, Şəki, Kambisena, Həcəri,
Uti, Arsax, Paytakaran və Syünik daxil idi. İndiki Dərbənd şəhə-
rinin yerləşdiyi ərazidən təxminən Beşbarmaq dağına qədər Xəzər
dənizi böyunca Çola vilayəti uzanırdı. Üzüm, meyvə və taxılla zən-
gin idi. “Dəmir qapı” və ya alban qapıları keçidi burada yerləşirdi.
Albaniyanın şimal-şərqində dağlıq Şəki vilayəti yerləşirdi. Toxu-
culuq, ipək parça istehsalı mərkəzi hesab olunurdu. Çola ilə Şəki
arasında Lpina vilayəti başdan-başa qoz-fındıq ağaclarından ibarət
olan meşələrlə əhatə edilmişdi. Albaniyanın paytaxtı Qəbələ burada
yerləşirdi. Tarixi vilayət sayılan Uti Kürün sağ sahilində şəqrdən
Paytakaranla, cənubdan isə Arsaxla, şimalda Kür çayı ilə, qərbdə isə
İberiya ilə həmsərhəd idi. Uti vilayətində dənli bitki becərilir, qara-
mal saxlanılır, yun və pambıq parçalar hazırlanırdı. Çoxlu zeytun
ağacı bitirdi. Paytakaran vilayəti indiki Azərbaycan Resplikasının
cənub-şərqində yerləşib, Xəzər dənizinin sahillərinə qədər uzanırdı.
Mil və Muğan düzlərinin bir hissəsini əhatə edirdi. Çoxlu qoyun
sürüləri saxlanılır, Kür və Araz çaylarından balıq tutur, duzlayır, qu-
rudurdular. Tarixi Arsax vilayəti sağsahil Albaniyanın (inliki Qara-
bağın dağlıq hissəsi və Mil düzü) vilayətlərindən ibarət idi. Əhalisi
türksoylu albanlar, qarqarlar, hunlar və xəzərlərdən ibarət idi. Məh-
suldar düzənliklərində və çay vadilərində dənli və texniki, bostan-
tərəvəz bitkiləri becərilir, üzümçülük inkişaf etdirilirdi. Albaniyada
azad sənətkarlar meydana gəlirdi. Toxuculuq üçün başlıca xammal
39
yun, kətan, ipək və pambıq sayılırdı. Albaniya sənətkarları metaldan
müxtəlif silahlar, bəzək əşyaları, məişət avadanlığı hazırlayırdılar.
Ağac və dəri emalı, daşyonma sənəti də inkişaf etmişdi.
Tarixi rəvayətə görə, təxminən e.ə. II əsrdə Albaniyanın
hökmdarı Aran (türkcə “ərən, cəsur, qoçaq, mərd”) olmuşdur. Aran
Araz çayından tutmuş İberiyanın sərhədlərinə kimi, Albaniyanın
düzən və dağlıq ərazisini idarə edirdi. Ölkə hökmdar Aranın müla-
yim xasiyyətinə və ona verilən ağu -“yaxşı, xoş”- adına görə Ağuan
(Albaniya) adlanmışdır. Eramızın I əsrində Albaniyanı yerli
hökmdarlar idarə edirdilər. Eramızın I əsrində alban Arşaki (Par-
fiya Arşaki sülaləsindən fərqli olaraq Albaniya Arşakilər sülaləsi
mənşəcə türk idi) nümayəndəsi I Cəsur Vaçaqan Albaniyanın bütün
vilayətlərini birləşdirərək, vahid-mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratdı.
Arşakilər sülaləsi VI əsrin əvvələrinədək Albaniyanın müstəqil-
liyini qoruyub saxlamışlar.
3. Sasani-Bizans müharıbələri və Azərbaycan
260-cı ildə Sasani şahı I Şapur (241-271) Roma ordusunu
məğlubiyyətə uğratdı. Roma imperatoru Valerian əsir düşdü. Alba-
niya hökmdarı I Vaçe (255-262) Roma ilə ittifaqı Sasanilərə tabe
olmaqdan üstün tutmuşdu. 262-ci ildə Albaniya Sasani imperi-
yasının tərkibinə daxil edildi. I Şapurun ölümündən sonra 272-ci
ildə Albaniya yenə də müstəqilliyini qazanda (8, s. 178). Roma
imperatoru Avrelianın hakimiyyəti dövründə (270-275) Albaniyada
Romaya meylli siyasət aparılırdı. İranda II Şapurun hakimiyyəti
dövründə (309-379) Albaniyada daxili vəziyyət mürəkkəbləşdi. Bu
dövrdə Albaniyanın Paytakaran vilayətində hökmdar Sanatürk (290-
338) müstəqilliyi qoruyub saxlamaq, Ermənistan və ona arxa olan
Romanın işğalçılıq niyyətinin və xristianlığın Albaniyada yayılma-
sının qarşısını almaq siyasəti yeridirdi. Sanatürk 337-ci ildə alban-
lardan ibarət 30 minlik ordu toplayıb Ermənistana hücum etdi. Pay-
taxt Valarşapatı tutdu, 1 il əlində saxladı. Erməni hökmdarı Xosrov
qaçıb gizləndi. 338-ci ildə yunan və iber qoşunlarının köməyi ilə
40
erməni sərkərdəsi Vaçe Mamikonyan Sanatürkün dəstələrini Payta-
karana sıxışdırdı. II Sapur Sanatürkə kömək etmədi. Sanatürkün bu
döyüşdə həlak olduğu göstərilir. Sanatürk həlak olsa da, onun ermə-
nilərə vurduğu zərbə onların xristianlığı yaymaq yolu ilə Azərbay-
can torpaqlarını işğal etmək planlarını birdəfəlik iflasa uğratdı.
Sanatürklə bağlanmış sazişə görə şimal tayfalarından biri olan hun-
lar Albaniyanı 4 il erməni müdaxiləsindən qorudular. Sasani hökm-
darı II Şapur öz qohumu Arşaki nümayəndəsi Urnayrı (343-371)
hakimiyyətə gətirdi. Albaniya daxildə qismən müstəqillik siyasəti,
xarici siyasətdə isə Sasani şahı II Şapurla müttəfiqlik münasibətləri
saxlayırdı. II Şapur Ermənistanın havadarı olan Romaya qarşı yürüş
təşkil etdi. 359-cu ildə Amid yaxınlığında başlanan döyüş II Şa-
purun qələbəsi ilə başa çatdı (8, s. 181). Albaniyanın Arsax (Qara-
bağ), Marlar ölkəsi (Naxçıvan), Kaspiana və s. vilayətləri geri qay-
tarıldı. Sasani şahı II Şapur xristian dininə qarşı təqibi gücləndirdi.
Roma imperatoru Valent (364-378) Ermənistanda Roma təsirini
bərpa etmək üçün 371-ci ildə Dzirav döyüşünə başladı (2, s. 69).
Döyüşdə romalıların köməyi ilə ermənilər qalib gəldi. Urnayr ağır
yaralandı. Azərbaycan Uti, Şakasen, Girdiman vadisi və Kolt (Alba-
niyanın qərb vilayəti) vilayətlərindən məhrum oldu. İtirilmiş
vilayətlər 387-ci ildə Roma ilə İran arasında bağlanmış müqaviləyə
əsasən geri qaytarıldı. Ermənistan hər iki dövlət arasında bölüş-
dürüldü, erməni qurumuna son qoyuldu.
IV əsrin əvvəlində Albaniyada xristianlıq yayılmağa başladı.
Lakin bu dini yalnız Qarabağın dağlıq hissəsində yaşayan feodal
əyanları qəbul etdilər. Sasani şahı I Yezdəgerd xristianlığa imkan
verir, II Yezdəgerd (438-457) xristianlığa qarşı mübarizəni güclən-
dirir. Şah Albaniyanın və başqa ölkələrin hakimlərini Ktesifona
çağırtdıraraq onları atəşpərəstliyi qəbul etməyə məcbur edir. Yezdə-
gerdin bacısı oğlu alban hökmdarı II Vaçe (440-463) dayısının təz-
yiqi ilə xristianlıqdan imtina edir, atəşpərəstliyi qəbul edir. Sünik
hökmdarı Vasak Albaniyada Sasani dini uğrunda mübarizə aparır.
Albaniyada feodallar 2 qrupa bölünürdü: iri feodallar patrik-
lər, 2-ci qrupa isə xırda və orta feodallardan ibarət azadlar (farsca
41
nəcib) daxil idilər-(patriklərin vassalı hesab olunurdular). Onlar
ruhanilər kimi can vergisindən azad idilər, alban və Sasani hökm-
darlarına xidmətə görə torpaq payı alırdılar. V-VII əsrlərdə Alba-
niyada feodal münasibətləri hakim mövqe qazandı. Feodal torpaq
sahibliyi 2 yolla formalaşdı: 1) feodalın şəxsi mülkü olan torpaq
üzərində irsi mülkiyyət olub dastakert adlanırdı; 2) xostak-şərti
torpaq mülkiyyəti, hakim nümayəndələrə vassal xidməti müddə-
tində dövlət tərəfindən müvəqqəti verilən torpaq. Əhalinin əsas
hissəsini istehsalçılar-kəndlilər təşkil edirdi. Adsız-sansız adamlar
sırasında sənətkarlar, dəmirçilər, daşyonanlar, dülgərlər, xarratlar,
zərgərlər daxil idilər. V əsrdə əsirlərlə yanaşı caniləri də qula çevi-
rirdilər. Albaniyada da xaraq və gezit vergiləri toplanırdı.
Azərbaycanda bütün inzibati və məhkəmə hakimiyyəti Sasani
mərzbanlarının əlində toplanmışdı. Onların ölüm hökmü çıxarmaq
hüququ var idi. Sasani şahları köçürmə siyasəti aparırdılar. Bu siya-
sət etnik dayaq yaratmaq və torpaqsız İran kəndlilərini münbit tor-
paq sahələri ilə təmin etmək məqsədini güdürdü. Fars ləhcələrində
danışan əhali-tatlar strateji əhəmiyyəti olan ərazilərdə məskun-
laşdırılırdı. Əsl mənası “yad, özgə” deməkdir. “Tat” anlayışı həm
İrandan çıxmış farsları, həm də türk mənşəli etnosları (uyğur, tab-
qacları) bildirirdi.
Dini zəmində Sasani hakimiyyətinə qarşı narazılıqlardan
birinə Vardan Mamikopyan başçılıq edirdi. O, ilk növbədə Sasani
hakimiyyətinə meyl göstərən vilayətləri tutdu. Erməni dəstələrindən
biri Atropatenaya çatdı. Alban hökmdarı II Vaçe Sasanilərə qarşı
mübarizəyə qoşulmamışdı. 450-ci ildə Xalxal (Qazax bölgəsində)
yanında döyüşdə Sasani dəstələri məğlub oldu (8, s. 185-186). Qaf-
qaz dağlarından Bürk başda olmaqla lpinlər albanlara köməyə gəldi.
Ermənilər, gürcülər, xristian albanlar Qafqaz dağlarındakı “Hun ke-
çidinə” gəlib çatdılar. Yezdəgerd tərəfindən tikilmiş qalanı tutub,
əhalini taladılar. Alban sülaləsindən olan Vahan qalaya rəis təyin
edildi. Vasaq Albaniyaya və Arsax vilayətinə məktubla elçilər
göndərdi və Vardan Mamikonyanın tərəfdarlarına sığınacaq veril-
məməsini tələb etdi. Albaniya Sasanilərə qarşı mübarizəyə qoşul-
42
madı, yalnız Arsax vilayətinin xristianları Vardan Mamikopyana
qoşuldu. II Yezdəgerd Ön Qafqaza Mihr-Nerseyin başçılığı altında
ordu göndərdi. Xristianlığa qarşı təqibi dayandırdı. Albaniyanın
Aran hissəsində köhnə dinlərə, atəşpərəstliyə ibadət bərpa edildi.
451-ci ilin may ayının 26-da Maku yaxınlığındakı Avarayr
çölündə Mamikopyanın dəstəsilə Sasani ordusu arasında döyüşdə
Vardan Mamikopyan öldürüldü (2, s. 72), xristianlar Aranı tərk
edib, Arsax meşələrinə və dağlara qaçdılar.
457-ci ildə II Yezdəgerdin vəfatından sonra II Vaçe atəşpə-
rəstlik dinindən imtina edib, xristianlığı qəbul etdi. O, Albaniyada
xristianlığı yaymaqla Sasani hakimiyyətinin tabeçiliyindən çıxmaq
istədi. II Vaçe Çora dərəsini tutdu, maskutları öz tərəfinə çəkdi. O,
Qafqazın 11 hökmdarı ilə ittifaqa girdi. İlk dövrdə Sasani şahı Firuz
qohumu II Vaçeni xoşluqla yola gətirmək istəyir, lakin Vaçenin
dönüklüyündən sonra Firuz Haylandur (Onoqur) hunlarını alban
hökmdarına qarşı müharibəyə qaldırdı. Onlar 462-ci ildə Albani-
yaya soxuldular və 463-cü ildə II Vaçenin hakimiyyətdən əl çək-
məsi ilə bitdi. Vaçenin xahişi ilə atasının miras qoyduğu mülk, min
evdən ibarət təsərrüfat şah Firuz tərəfindən onun sərəncamına veril-
di. O, adi zahid həyatı sürməyə başladı. Vaçedən Mömin Vaçaqana
kimi 30 il Albaniya hökmdarsız qaldı. Sasani hakimiyyətinə
tabeliyində idi. Sasani şahı Balaş (484-488) III Mömin Vaçaqanın
Albaniyada hökmdar olmasına razılıq verdi. İranda hakimiyyətə I
Qubad gəldi. III Vaçaqan hakimiyyətə müvəqqəti olsa da Arsax
ərazisində, 493-cü ildə isə (493-510) Albaniyada tam sahib oldu. O,
xristian dinin təbliğinə başladı. III Mömin Vaçaqan 498-ci ildə
Aquen kilsə məclisini çağırdı və xristian dininə aid qanunlar qəbul
etdi. O, vergilərin miqdarını müəyyənləşdirdi.
510-cu ildə Sasanilər Ön Qafqazda müstəqil dövlət qurum-
larını ləğv etdi. Albaniyada Sasani məzrbanlığının uzunmüddətli
hökmranlığı dövrü (510-629) başlandı (8, s. 189).
III əsrdə Maninin başçılığı ilə Sasani dövlətində azadlıq
hərəkatı yayıldı. Bu hərəkat yüksək zümrələrin ağalığına qarşı yö-
nəlmişdi və məzdəkilər hərəkatına güclü təsir göstərmişdi. 481-529-
43
cu illərdə başlanan Məzdəkilər hərəkatının əsas təlimi ədalətli
cəmiyyət qurmaq, insanlar arasında əmlak bərabərliyi yaratmaq idi.
Bu təlimə görə Xeyirin Şər üzərində qələbəsini Allahın və işıqlı
qüvvələrin köməyi ilə təmin etmək olar. I Qubadın (488-531) haki-
miyyəti dövründə məzdəkilər hərəkatı genişləndi. I Qubad məz-
dəkiləri himayə etməyə başladı. O, iri feodalların gündən-günə artan
təsirinə qarşı mübarizədə bu hərəkatdan istifadə etdi, lakin məzdə-
kilər hərakatı təhlükəyə çevrildiyindən I Qubad və onun oğlu Xos-
rov (531-579) məzdəkilərə qanlı divan tutdu. Məzdək 529-cu ildə
edam edildi, 80 mindən artıq adamı öldürüldü. Ermənilər Bizansa
arxalanır, xristian dini pərdəsi altında Sasani hakimiyyətinə qarşı
çıxır, Azərbaycan torpaqlarını işğal etmək siyasəti yeridirdilər.
Bizans və İrandakı siyasi hərc-mərclik Azərbaycanda, xüsusilə Al-
baniyada xristianlığın mövqeyini zəiflədir, türk etnosların siyasi
üstünlüyü şəraitində birləşməsini təmin edirdi.
Mehranilər sülaləsi. Girdiman dövləti. VII əsrin əvvəl-lə-
rində Albaniyanın Girdiman vilayətində (Şəmkir-Qazax bölgəsi)
Mehranilər sülaləsinin hökmranlığı yaranmışdır. Dövlətin mərkəzi
Partav (Bərdə) idi. Mehranilər sülaləsinin banisi Sasani şahı II Xos-
rovun qohumu Mehran (570-590) olmuşdur. II Xosrovun atasının
ölümündə təqsirləndirilən Mehran qorxaraq Albaniyaya Uti vilayə-
tinə qaçaraq xəzərlərlə birləşmək istəyirdi. Bundan ehtiyatlanan II
Xosrov Mehrana Albaniyada istədiyi yerə sahib olmaq icazəsini
verir. Mehran Girdiman vilayətində Mehrəvan şəhərini saldırdı.
Girdiman vilayətində VI əsrin 70-ci illərində türk mənşəli Sabir
tayfaları məskunlaşmışdılar. Mehran sabir türklərinin nəslindən idi.
591-ci ildə Bizansla İran arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən
Girdiman vilayəti Sasanilər hakimiyyəti altında qalmışdı (8, s. 197).
Alban-Sabir mənşəli Mehranilər Albaniyada öz hakimiyyətlərini
möhkəmləndirdilər. Mehran yerli əyanlardan 12 nəfəri öldürüb bü-
tün Girdiman vilayətinə sahib çıxdı. Onun nəticəsi Vardan (600-
615) Girdiman qalasını tikdirdi. Vardanın nəvəsi Varaz Qriqor
(630-642) Bizans imperatoru İraklinin siyasi təsiri altına düşdü. Bu
zaman xəzər türkləri Bizansla ittifaqa girib Sasanilərə qarşı müba-
44
rizə aparırdılar. Beləliklə, Varaz Qriqor Albaniyanın hakimi olmuş-
dur. Varaz Qriqorun oğlu Cavanşir (642-681) bütün Albaniyanın
hakiminə çevrildi. O, Bərdəni paytaxt etdi. İlk dövrdə o, Sasani şahı
III Yezdəgerdə tabe idi və ərəblərə qarşı vuruşurdu. 651-ci ildə
Sasani dövlətinə Ərəb xilafəti son qoydu. Cavanşir Bizans impe-
ratoru tərəfinə keçdi. II Konstatinin (641-668) himayəsi sayəsində
Cavanşir İberiya sərhədlərindən Araz çayına və “Hun darvazala-
rına” (Dərbəndə) kimi ərazini əhatə edən Alban ölkəsinin hakiminə
çevrildi (8, s. 197-198). Bu dövrdə Xəzər türklərinin Albaniyaya
təkrar hücumlarından ölkəni xilas etmək üçün Cavanşir Xəzər xaqa-
nının qızı ilə evləndi. Cavanşir cənubdan gələn təhlükəni Albani-
yadan sovuşdurmaq və Albaniyanın bütövlüyünü saxlamaq üçün
yüksəliş mərhələsində olan Ərəb xilafətinin asılılığına keçdi.
Dostları ilə paylaş: |