Scientific works



Yüklə 5.01 Kb.
PDF просмотр
səhifə15/32
tarix24.04.2017
ölçüsü5.01 Kb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   32

ƏDƏBİYYAT 
 
1.R.Mehdiyev:Azərbaycan:  tarixi  irs  və  müstəqillik  fəlsəfəsi.Bakı  2001.  Azərbaycan  Milli 
Ensiklopediyası  nəşriyyatı.171s. 
2.Ə.Həsənov.Azərbaycan 
Respublikasının 
milli 
inkişaf 
və 
təhlükəsizlik 
siyasəti. 
Bakı-
2011.Nəşriyyat  evi.  423 səh. 
3.Abbas Piriyev.Siyasi  strategiya  və milli  təhlükəsizlik  problemi.Bakı-2002.  Çaşıoğlu  .527s. 
4.Azər  Əzimli:  Azərbaycan-  NATO münasibətləri(1992-2000)  Bakı-2001.Adiloğlu  256s. 
5.Heydər  Əliyev:  Müstəqillik  yollarında,  I cild.  Bakı,  1997.423s 
6.Hikmət  Babaoğlu  “  Azərbaycan  Respublikasının  dünya  siyasətində    yeri  və  rolu”  Bakı,  2009. 
Çinar  328 s. 
 
 
ABSTRACT 
                                                       Garib  Askerov 
Azerbaijan-NATO  connection.:at  the context of 
national  safety 
NATO-Azerbaijan  relations  date  back  to  1992,  when  Azerbaijan  joined  the  North  Atlantic 
Cooperation  Council  (later  renamed  the  Euro-Atlantic  Partnership  Council  in1997.   Relations 
between    Azerbaijan  and  NATO  were  given  asignificant  impetus,    when  on  4  May  1994,  the 
President  of  Azerbaijan  Heydar  Aliyev  signed    the Partnership  for  Peace  Framework  Document 
and Azerbaijan  joined  the  PfP Programme. The Partnership  for  Peace Programme  has proved  to be 
 a  very  successful  mechanism  in  promoting  and  developing  defence  co-operation  and  military 
interoperability  between  NATO  and  partner  nations,  that  enables  us  to  engage  in  joint  crisis 
management  and peace support  operations. 
In  1996, Azerbaijan  submitted  its  PfP  Presentation  Document  to  NATO  and  its first 
Individual  Partnership  Programme was  adopted.  The  annual  Individual  Partnership  Programme  is 
prepared  between  NATO  and  Azerbaijan  to  meet  the  goals,  objectives  and  requirements  stemming 
from  the  PfP  Presentation  Document  of  the  Republic  of  Azerbaijan.  Azerbaijan  was  also the  first 
country  in  the region  to sign  a Status of Forces Agreement  (SOFA)  with  NATO in  1996. 
In  1997, Azerbaijan  was  among  one  of  the  first  post-soviet  Republics  that  joined  the Planning  and 
Review  Process.  For  the  PARP  cycle  of  2000-2002,  Azerbaijan  accepted  27 Partnership  Goals 
(PGs),  while  for  the  PARP  cycle  of  2004-2006,  the  number  of  PGs  taken  by  Azerbaijan  increased  to 
33.  Many  PGs  have  been  implemented,  and  some,  due  to  specific  constraints,  partially  implemented 
or  transferred  to  the  next  PARP  cycles.  PGs  are  focused  on  achieving  military  interoperability  with 
NATO  troops  through  introduction  of  NATO’s  political-military,  military,  training  and  technical 
standards. 
Azerbaijan  was  among  the  first  countries  to  express  its  intention  to  join Individual), Partnership 
Action  Plan  (IPAP  which  was  suggested  to  partner  nations  by  Alliance  as  a  new  PfP  mechanism  at 
the  NATO  Prague  Summit  in  2002.  An  official "letter  of  intent"  was  submitted  to  NATO  Secretary 
General  Lord Robertson,  during  his  visit  to Azerbaijan  on 15 May  2003. 
On  27 May  2005, Azerbaijan’s  IPAP  document  containing  concrete  objectives  and  actions  on 
significant  domestic  reform  was  agreed  by  the  North  Atlantic  Council  and  subsequently  approved 
by  President  Ilham  Aliyev.In  2007, Azerbaijan  successfully  completed  its  first  IPAP  cycle  and 

 
 
- 109 - 
started  together  with  NATO  International  Staff  (IS)  to  elaborate  new  IPAP  document  for  the 
second,  2007-2009  cycle.In  2010,  Azerbaijan  completed  its  second  IPAP  cycle  and  started  together 
with  NATO  International  Staff  (IS)  to  elaborate  the  third  IPAP  document  for  the  2011-2012 
cycle.In  2011, NATO and Azerbaijan  agreed their  third  Individual  Partnership  Action  Plan. 
 
 
РЕЗЮМЕ 
                                                                                    Гариб Аскеров                                
 
Взаимотношение   Азербайджан- НАТО  в контексте 
национальный безопасность 
Сейчас очень широко обсуждаются вопросы, связанные с обеспечением безопасности 
на  европейском  континенте.  Новое  время  принесло  с  собой  новые  проблемы,  для решения 
которых  старые  институты  оказались  неэффективными.  Организация  Североатлантического 
договора  стремится  стать  основным  гарантом  стабильности в Европе, но возникает вопрос, 
возможно ли все-таки появление альтернативной военной структуры в рамках Европейского 
Союза,  который  в  последнее  время  активизировал  свою  внешнюю  политику  и  политику  в 
сфере  безопасности.  Значительное  влияние  на  осознание  и  формирование  национальных 
интересов  оказывают  национальные  ценности  - это фундаментальные нормы, выражающие 
особую  значимость  определенных  духовных  и  материальных  благ  для  существования  и 
развития нации. Мир ценностей - это, прежде всего, мир культуры в широком смысле слова, 
это сфера духовной деятельности человека, его нравственного сознания, его привязанностей 
-  тех  оценок,  в  которых  выражается  мера  духовного  богатства  личности.  Иерархия 
национальных  интересов  страны  определяет  и  систему  ее  национальных  целей. 
Национальные  цели  -  это  основополагающие  ориентиры  в  деятельности  государства, 
общества и отдельных граждан по реализации и защите национальных интересов. 
Национальные цели - наиболее подвижный элемент в системе национальной безопасности, 
они определяются и формируются  в обществе  через призму национальных ценностей и 
интересов.  
 
                                                                     
 
NDU-nun  Elmi  Şurasının  30  mart  2015-ci  il  tarixli  qərarı  ilə  çapa  tövsiyə 
olunmuşdur  (protokol  № 08) 
         Məqaləni  çapa təqdim  etdi:  Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Y.Hüseynov 
НАХЧЫВАН  ДЮВЛЯТ   УНИВЕРСИТ ЕТ И.  ЕЛМИ  ЯСЯРЛЯР,  2015,  № 2 (67) 
 
NAKHCHIVAN ST AT E UNIVERSIT Y
.
  С ЖЫЕНТЫФЫЖ  W О РКС ,  2015,  № 2 (67) 
 
НАХЧЫВАНСКИЙ  ГОСУДАРСТ ВЕННЫЙ  УНИВЕРСИТ ЕТ .  НАУЧНЫЕ  ТРУДЫ,  2015,  № 2 (67) 
 
SEVİNC ABBASOVA   
Naxçıvan Dövlət Universiteti 
UOT:  316-32 
 
HEYDƏR  ƏLİYEV  VƏ AZƏRBAYCAN  RESPUBLİKASINDA  GENDER 
QANUNVERİCİLİYİNİN  TƏŞƏKKÜLÜNÜN  BƏZİ  MƏSƏLƏLƏRİ (1993-1997-Cİ İLLƏR) 
 
Açar sözlər: Heydər Əliyev, Azərbaycanda hüquqi dövlət quruculuğu, dövlət qadın siyasəti, 
gender bərabərliyi,  gender qanunvericiliyi 
Key  words:  Heydar  Aliyev,  construction of the legal state in Azerbaijan, national women's 
policy, gender equality, the gender legislation 

 
 
- 110 - 
Ключевые  слова:  Гейдар  Алиев,  строительство  правового  государства  в 
Азербайджане,  государственная  женская  политика,  гендерное  равенство,  гендерное 
законодательство 
 
1993-cü  ildə  Heydər  Əliyevin  xalqın  tələbi  ilə  yenidən  hakimiyyətə  qayıdışı  Azərbaycan 
qadınının  inkişafına,  müxtəlif  sahələrdə  özünü  gerçəkləşdirilməsinə  şərait  yaratdı.  Heydər  Əliyevin 
qətiyyətli 
addımları 
nəticəsində 
qadınların 
ictimai-siyasi 
transformasiyası, 
onların 
dövlət 
idarəçiliyində  təmsilçiliyi,  bütün  sahələrdə  kişilərlə  bərabər  hüquqlara  malik  olması,  dövlət 
idarəçiliyi  kursunun  prioritet  istiqamətlərindən  birinə  çevrilmişdir  [1, 106]. 
1990-cı  illərin  əvvəlləri  –  mübaliğəsiz  söyləyə  bilərik  ki,  xalqımızın  ən  yeni  tarixinin  ən 
faciəvi,  ən  ağrılı-acılı,  ən  itkili  dönəmidir.  Tarixdə  elə  dövrlər  olur  ki,  cəmiyyətin  həyatında  baş 
verən  dəyişikliklər  son  dərəcə  yüksək  intensivlik  kəsb  edir.  Və  bu  qəbil  dəyişikliklərin  istər 
miqyası,  istərsə  də  məzmunu  dövlətin  və  millətin  varlığını  sual  altına  alır.  Adətən  bu  cür 
dəyişikliklər  xarici  təsirlərlə  əlaqədar  baş  verir  [2,  3].  Bəhs  edilən  dövrün  siyasi  mənzərəsi 
araşdırılarkən  belə  bir  önəmli  məqam  xüsusi  vurğulanmalıdır  ki,  1990-cı  illərin  əvvəlində  istər 
daxili,  istərsə  də  xarici  (geosiyasi)  amillər  üzündən  Azərbaycanın  nəinki  müstəqil  bir  dövlət  kimi 
perspektivləri,  ümumiyyətlə  milli  varlığının  özü  son  dərəcə  ciddi  təhlükələrlə  qarşılaşmışdı. 
Azərbaycan  Respublikası  Prezidenti  Administrasiyasının  rəhbəri  Ramiz  Mehdiyevin  yazdığı  kimi, 
“mənfi  ictimai-siyasi  proseslərin  gedişi  təkidlə  tələb  edirdi  ki,  Azərbaycanı  tamamilə  dağılmaq  və 
ya  parçalanmaq  təhlükəsindən  yalnız  sözün  həqiqi  mənasında  tarixi  miqyaslı,  həm  Azərbaycan 
millətinə  xas  olan  mühüm  dəyərlərin  müəyyən  toplusunun  təcəssümü  rolunda,  həm  də  qeyri-
standart  siyasi  qərarların  güclü  və  iradəli  mənbəyi  rolunda  çıxış  etməyə  qadir  olan  şəxsiyyət  xilas 
edə bilər.  Yalnız  böyük  dövlət  xadimi  milləti  xilas  edə, onun  ideyasını  həyata  keçirə  bilər”  [3, 10]. 
Tale  xalqımıza  ən  yeni  tarixinin  ən  mürəkkəb,  ən  keşməkeşli  dönəmində  belə  böyük  dövlət 
xadimini  –  Ulu  Öndər  Heydər  Əliyevi  nəsib  etdi.  Təsadüfi  deyildir  ki,  məhz  Ulu  Öndərin  təməlini 
qoyduğu  inkişafın  Azərbaycan  modeli  siyasi  və  sosial  transformasiyaların  uğurlu  örnəyi  kimi 
qavranılmaqdadır.  Heydər  Əliyevin  1990-cı  illərin  ilk  yarısında  fəaliyyəti  öz  məzmununa  görə 
siyasi 
hərc-mərclikdən 
sistem 
nizamına, 
faktiki 
iqtidarsızlıqdan 
dəqiq 
strukturlaşdırılmış 
hakimiyyət  düzəninə  doğru  hərəkəti  təmsil  edirdi.  1993-1994-cü  illərdə  Heydər  Əliyev  hüquqi 
düzəni,  və  deməli,  sabitliyi  təmin  edən  dövlət-hüquq  yaradıcılığı  üzərində  diqqətini  cəmləşdirmişdi. 
Ulu  Öndərin  o  dönəmdəki  siyasi  kursu  ilk  növbədə  dövlətin  hüquqi  dayaqlarının,  onun  güc  tərkib 
hissəsinin  möhkəmləndirilməsinə  yönəlmişdi. 
1994-cü  ilin  oktyabr  –  1995-ci  ilin  mart  aylarında  xaricdən  yönəldilən  və  idarə  olunan  hərbi-
siyasi  müxalifətin  çevriliş  cəhdlərinin  qarşısının  alınmasından,  “Azərbaycanda  zor  gücünə,  silahlı 
dəstələrdən  istifadə  etməklə  hakimiyyətə  gəlmək  ənənəsinə  son  qoyulduqdan”  [4]  sonra  ölkəmizin 
ən  yeni  tarixinin  artıq  keyfiyyətcə  yeni  mərhələsi  başlanırdı.  Yeni  mərhələnin  səciyyəvi 
xüsusiyyətləri  kimi  sabitliyin  tamamilə  bərqərar  olması,  siyasi  və  dövləti  institutların,  hakimiyyət 
strukturlarının  formalaşmasının  başa  çatdırılması  çıxış  edirdi.  “Azərbaycan  dövlətçiliyinin  milli 
identifikasiyasının  başlıca  ehkamları  məhz  həmin  dövrdə  formalaşmışdır”  [5, 17]. 
Heydər  Əliyevin  Azərbaycan  xalqı  qarşısında  ən  böyük  xidmətlərindən  biri  də  hüquqi 
dövlətin  Azərbaycan  modelini  yaratması  olmuşdur.  Bu  istiqamətdə  ən  mühüm  addım  1995-ci  ilin 
noyabrın  12-də  müstəqil  Azərbaycan  dövlətinin  konstitusiyasının  ümumxalq  səsverməsi  yolu  ilə 
qəbul  edilməsi  idi.  Prezident  İlham  Əliyevin  21  yanvar  2013-cü  il  tarixli  “Azərbaycan  xalqının 
ümummilli  lideri  Heydər  Əliyevin  90  illik  yubileyi  haqqında”  sərəncamında  vurğulandığı  kimi, 
“Ölkəmizin  Əsas  Qanunu  –  Konstitusiyanın  qəbul  edilməsi,  hakimiyyətlərin  bölünmə  prinsiplərinin 
təsbit 
olunması, 
hüquq 
normalarının 
və 
qanunvericilik 
bazasının 
beynəlxalq 
standartlara 
uyğunlaşdırılması,  müasir  idarəetmə  üsullarının  bərqərar  olması  və  müvafiq  dövlət  qurumlarının 
formalaşdırılması  Heydər  Əliyevin  rəhbərliyi  ilə  gerçəkləşən  genişmiqyaslı  quruculuq  proqramının 
tərkib  hissəsidir”  [6].  Bu  konstitusiya  Azərbaycan  tarixində  ilk  dəfə  olaraq  müasir  demokratiya 
standartlarına  tamamilə  cavab  verməklə,  ölkədə  gedən  institusional  dəyişiklikləri  dünyanın  qabaqcıl 
ölkələrinin  hüquqi-normativ  təcrübə  və  praktikalarına  uyğun  məcraya  yönəltmişdi.  Təsadüfi 
deyildir  ki,  konstitusiyanın  158  maddəsindən  48-si,  başqa  sözlə,  təqribən  üçdə  biri  sırf  insan  hüquq 

 
 
- 111 - 
və  azadlıqlarının  təminatına  yönəlmişdi.  Əsas  qanunun  7-ci  maddəsi  bəyan  edirdi:  “Azərbaycan 
dövləti 
demokratik, 
hüquqi, 
dünyəvi, 
unitar 
respublikadır” 
[7,  5].  Müasir  Azərbaycan 
Konstitusiyasında  konstitusionalizmin  klassik  ideyası  öz  əksini  tapmışdır:  insan  hüquq  və 
azadlıqlarının  prioriteti;  siyasi  plüralizm;  hakimiyyətlərin  bölgüsü;  konstitusion  nəzarət  institutu  və 
s.  Konstitusiya  “ictimai  müqavilə”  olaraq  dövlət,  cəmiyyət  və  fərd  arasında  münasibətləri  müəyyən 
etdi,  insan  hüquqlarının  prioritetini  özündə  təsbit  etdi.  O,  Ümumdünya  İnsan  Hüquqları 
Bəyannaməsində  və  digər  beynəlxalq  müqavilə  və  konvensiyalarda  insan  hüquqlarına  dair  nəzərdə 
tutulmuş  müddəaları  tam  şəkildə  ehtiva  edir.  Konstitusiyanın  ikinci  bölməsinin  “Əsas  insan  və 
vətəndaş  hüquqları  və  azadlıqları”  adlanan  üçüncü  fəsli  hüquq  və  azadlıqların  təminatı  və  müdafiəsi 
mexanizmlərini  müəyyənləşdirir  [7,  10-24].  Ümumiyyətlə,  Ulu  Öndər  Heydər  Əliyevin  müəllifi 
olduğu  müstəqil  Azərbaycan  Respublikasının  ilk  Konstitusiyası  həm  birinci  nəsil  (şəxsi  və  siyasi 
hüquqlar),  həm  də  ikinci  nəsil  (sosial-iqtisadi  və  mədəni  hüquqlar)  insan  hüquqlarını  ehtiva 
etməklə, 
Azərbaycanda 
hüquqi 
dövlətin 
sonrakı 
inkişafının, 
ölkədə  vətəndaş  cəmiyyəti 
quruculuğunun  qüdrətli  təməlinə  çevrildi. 
Azərbaycan  Respublikasında  insan  və  vətəndaş  hüquqlarının  qarantı  olan  Konstitusiya  qadın 
haqları  və  azadlıqlarının  da  ən  ali  qanunvericilik  səviyyəsində  təminatçısıdır.  Onlar  dövlətimizin 
Ana  Qanununun  “Əsas  hüquqlar,  azadlıqlar  və  vəzifələr”  adlanan  ikinci  bölməsində  özünün  dolğun 
ifadəsini  tapmışdır.  Azərbaycan  Konstitusiyası  qadınların  kişilərlə  bərabər  hüququnu  və  demokratik 
dövlət  quruculuğu  prosesində  onların  fəal  iştirakının  hüquqi  bazasını  təşkil  edir.  Azərbaycanın 
aparıcı  genderşünaslarından  R.  Mirzəzadənin  yazdığı  kimi,  “burada  əsas  məsələ  həyatın  bütün 
sahələrində  qadın  və  kişilərin  təkcə  bərabər  imkanlarla  təmin  edilməsində  deyil,  ən  əsası,  qadının 
sosial 
müdafiə 
obyektindən 
aktiv 
hərəkətdə 
olan 
şəxsiyyətə  çevrilməsində,  cəmiyyətdəki 
mövqeyinin  köklü  surətdə  dəyişilməsindədir”  [8, 283]. 
Konstitusiyanın  25-ci  maddəsində  deyilir  ki,  kişi  ilə  qadının  eyni  hüquqları  və  azadlıqları 
vardır.  Əsas  Qanunun  55-ci  maddəsində  göstərilir  ki,  Azərbaycan  vətəndaşlarının,  eləcə  də 
qadınların  dövlət  orqanlarına  seçmək  və  seçilmək  hüququ,  eləcə  də  referendumda  iştirak  etmək 
hüququ  var  [7,  10,  19].  Bu  müddəa  ölkə  qanunvericiliyinin  digər  hüquqi-normativ  aktlarında  da  öz 
təsbitini  tapmışdır.  Ümummilli  lider  Heydər  Əliyevin  1995-ci  ilin  avqustun  12-də  imzaladığı 
“Azərbaycan  Respublikasının  Milli  Məclisinə  seçkilər  haqqında”  qanunun  2-cü  maddəsində  bəyan 
edilirdi 
ki, 
“Mənşəyinə,  siyasi  baxışlarına,  sosial  və  əmlak  vəziyyətinə,  irqi  və  milli 
mənsubiyyətinə,  cinsinə,  təhsilinə,  dilinə  dinə  münasibətinə,  məşğuliyyət  növünə  və  xarakterinə 
görə  Azərbaycan  Respublikası  vətəndaşlarının  seçki  hüquqlarının  birbaşa,  dolayısı  ilə  və  ya  başqa 
şəkildə  məhdudlaşdırılması  qadağandır”  [9]. 
Konstitusiyanın  25-70-ci  maddələrində  o  cümlədən  cinsi  əlamətə  görə  ayrı-seçkilik 
qoymadan  əsas  insan  hüquq  və  azadlıqlarına  dair  müddəalar  hüquq  bərabərliyinin  hüquqi-normativ 
zəminini  təşkil  edir.  Yeri  gəlmişkən,  qeyd  edərdik  ki,  Azərbaycan  Respublikasının  Cinayət 
Məcəlləsinin  154-cü  maddəsi  ayrı-seçkiliyə  yol  verilməməsi  ilə  əlaqədar  konstitusiyada  təsbit 
edilmiş  müddəaların  pozulmasına  dair  kifayət  qədər ciddi  sanksiyalar  nəzərdə  tutur  [10, 105]. 
Əsas  qanunun  34-cü  maddəsinə  görə,  ər  ilə  arvadın  hüquqları  bərabərdir.  Həmçinin  həmin 
maddədə  nikahın  könüllü  razılıq  əsasında  bağlanılması  haqqında  müddəa  da  yer  almışdır.Yeri 
gəlmişkən,  o  dövrdə  qüvvədə  olan  “Nikah  və  ailə”  məcəlləsinin  müvaqfiq  maddələri  də  ailədə 
hüquq  bərabərliyini  təsbit  edirdi;  məcəllə  qadın  və  kişinin  bərabər  şəxsi  hüquqlara  və  əmlak 
hüququna  malik  olduğunu  açıq  şəkildə  bəyan  edirdi.  Həmçinin  ər-arvaddan  hər  biri  istədiyi 
məşğuliyyəti,  sənəti  və yaşayış  yerini  seçməkdə  azad idi  [11, 6, 11]. 
Konstitusiyanın  42-ci  maddəsi  qadınlar  və  kişilərin  eyni  təhsilalma  hüququna  malik 
olduğunu  nəzərdə  tutur.  Dövlət  pulsuz  ümumi  təhsilə  təminat  verir  [7, 13-14, 16]. 
Azərbaycan  Respublikasının  1994-cü  ilin  dekabrın  1-də  qüvvəyə  minmiş  “Məzuniyyətlər 
haqqında”  Qanunu  qadınlara  ictimai  istehsalatda  əməyi  uşaqların  tərbiyəsi  ilə  birləşdirməyə  imkan 
verən  daha  əlverişli  şərtlərin  yaradılmasını  nəzərdə  tuturdu.  Məsələn,  əsas  və  əlavə  məzuniyyətlərin 
müddətindən  asılı  olmayaraq,  14  yaşınadək  iki  uşağı  olan  qadınlara  3  təqvim  günü,  bu  yaşda  üç  və 
daha  çox  uşağı  olan,  həmçinin  18  yaşınadək  əlil  uşağı  olan  qadınlara  isə  6  təqvim  günü  müddətində 
əlavə  məzuniyyət  verilir  (maddə  12).  Sözügedən  qanunda  hamiləlik  dövründə  və  doğuşdan  sonrakı 

 
 
- 112 - 
dövr  üçün  işləyən  qadınlara  126  təqvim  günü  müddətində  ödənişli  məzuniyyət  də  nəzərdə 
tutulmuşdur  (maddə  22)  [12,  7,  12;  13,  46-48].  Həmçinin  qanunun  23-cü  maddəsində  deyilirdi  ki, 
“bilavasitə  uşağa  qulluq  edən  valideynlərdən  biri...  uşağın  3  yaşı  tamam  olanadək  ona  qulluq 
etməkdən  ötrü  qismən  ödənişli  məzuniyət  almaq  hüququna  malikdir”  [12, 12]. 
Azərbaycanda  qadın  hüquqlarının  və  gender  bərabərliyinin  keşiyində  duran  150-yə  yaxın 
sənəd  imzalanmışdır.  Dövlət  müstəqilliyini  bərpa  etdikdən  sonra  Azərbaycan  Respublikası  qadın 
hüquqlarının  qorunması  üzrə  demək  olar  ki,  bütün  mühüm  beynəlxalq  sənədlərə  qoşulmuşdur. 
1992-ci  il  avqustun  4-də  Azərbaycan  Respublikası  BMT-nin  “Qadınların  siyasi  hüquqları”  üzrə 
1952-ci  il  konvensiyasına,  1995-ci  il  iyunun  30-da  “Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün 
formalarının  ləğv  olunması”  haqqında  konvensiyasına,  2000-ci  ildə  isə  onun  Əlavə  Protokoluna, 
1996-cı  il  mayın  31-də  “Nikaha  daxil  olmağa  razılıq,  minimal  nikah  yaşı  və  nikahların  qeydə 
alınması  haqqında”  1962-ci  il  tarixli  konvensiyasına,  haabelə  “Ərdə  olan  qadınların  vətəndaşlığı 
haqqında”  1957-ci  il  və  “İnsanlarla  ticarət  və  üçüncü  şəxslər  tərəfindən  fahişəliyin  istismarına  qarşı 
mübarizə  haqqında”  1949-cu  il  tarixli  konvensiyalarına  qoşulmuşdur.  1993-cü  ilin  iyulun  3-də 
Azərbaycan  Respublikası  Milli  Məclisi  Beynəlxalq  Əmək  Təşkilatının  əvvəllər  SSRİ  tərəfindən 
qəbul  olunmuş  konvensiyalarının  qüvvəsinin  Azərbaycan  Respublikası  ərazisinə  şamil  edilməsi 
haqqında  qərar  çıxarmışdır.  Digər  konvensiyalarla  yanaşı  ölkəmiz  BƏT-in  1951-ci  il  29  iyun  tarixli 
“Bərabər  əməyə  görə  kişilərə  və  qadınlara  bərabər  əmək  haqqı  verilməsi  haqqında”,  21  iyun  1935-ci 
il  tarixli  “Qadınların  müxtəlif  yeraltı  işlərdə  və  şaxtalarda  əməyinin  məhdudlaşdırılması  haqqında”, 
28  iyun  1952-ci  il  tarixli  “Analığın  mühafizəsi  haqqında”  konvensiyalarına  qoşulmuşdur  [14,  100-
108; 15, 12].  
BMT 
Konvensiyaları 
arasında 
şübhəsiz  ki,  “Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün 
formalarının  ləğv  olunması  haqqında”  Konvensiya  (CEDAW)  xüsusi  önəmə  malikdir.  Fəslin  ilk 
paraqrafında  da  qeyd  etdiyimiz  kimi,  qadınların  fərdi  və  kollektiv  hüquqlarının  müdafiəsi  nöqteyi-
nəzərindən  əsas  beynəlxalq  sənəd  olan  bu  konvensiya  “qadınlara  qarşı  ayrı-seçkilik”  anlayışının 
dəqiq  tərifini  verməklə,  qadınların  cəmiyyətdə  yeri  və  rolunu  səciyyələndirən  problemlərin  geniş 
spektrini  əhatə  edir.  Əslində  bu  konvensiyaya  qoşulmaqla  Azərbaycan  Respublikası  bir  daha 
hüquqi,  demokratik  dövlət  quruculuğu  ideyasına  tərəfdarlığını  təsdiq  etməklə  yanaşı,  qadın 
hüquqlarının  müafiəsi  və  əməli  surətdə  həyata  keçirilməsi  sahəsində  sivil  dünya  üçün  artıq  yaşam 
normasına  çevrilmiş  ən  qabaqcıl  standartlara  qatıldığını  nümayiş  etdirmiş  olurdu.  Hökumətin 
sonrakı  addımları  bu  hadisənin  quru  bəyanat  yox,  həqiqətən  qadınlarımızın  ictimai-siyasi  və  sosial-
iqtisadi  həyata  daha  fəal  cəlb  olunmaları  istiqamətində  möhkəm  hüquqi  baza  olduğunu  sübut  etdi. 
Qeyd  etməliyik  ki,  Azərbaycan  Respublikası  sözügedən  konvensiya  üzrə  ilk  hesabatını  BMT-nin 
müvafiq  Komitəsinə  1997-ci  ilin  sentyabrında  təqdim  etmişdi  [16].  Məruzədə  Azərbaycanın 
müstəqillik  əldə  etdikdən  sonra  üzləşdiyi  problemlər  ətraflı  şərh  edilmiş,  bu  problemlərin 
Ermənistan  Respublikasının  açıq  təcavüzü,  ölkəmizin  ərazisinin  20%-nin  işğal  olunması,  1  milyona 
yaxın  vətəndaşın  öz  yurdlarından  didərgin  düşməsi  səbəbilə  daha  da  ağırlaşması  zəngin  statistik 
məlumatlara  istinadən  xüsusi  vurğulanmış,  ölkədə  qadınların  vəziyyətindəki  dəyişikliklərin  təsviri 
verilmişdir.  Orada  həmçinin  Azərbaycan  Respublikasında  insan  hüquqlarını  təmin  edə  ümumi 
hüquqi  əsaslar  təfərrütlı  şəkildə  açıqlanmışdır.  Bu  zaman  Konstitusiyanın  müvafiq  maddələrindən 
zəruri  sitatlar  gətirilmişdir.  Məruzədə  o  illərdə  qüvvədə  olan  qanun  və  məcəllələrdə  qadınların 
hüquqi  bərabərliyi  (o  cümlədən  hələ  1991-ci  ilin  iyunun  27-də  qəbul  edilmiş  “Azərbaycan 
Respublikasında  əhalinin  məşğulluğu  haqqında”  qanunla  əmək  münasibətləri  sahəsində  təsbit 
edilmiş 
gender 
bərabərliyi) 
prinsipinin, 
habelə 
qadınlara 
münasibətdə 
ayrı-seçkiliyə 
qarşı 
müddəaların 
hansı 
formada 
əks  olunmasının  xülasəsi  verilir.  Gətirilmiş  bilgilərə  əsasən, 
respublikanın  dövlət  və  təsərrüfat  idarəçiliyi  orqanlarının  aparat  işçilərinin  1/3-ni  qadınlar  təşkil 
edirdi.  Ölkəmizin  1990-cı  illərin  ortalarında  xaricdəki  səfirliklərində  15  qadın  çalışırdı  ki,  onlardan 
1-i  səfir,  1-i  müşavir,  5-i  attaşe  və  8-i  texniki  işçi  idi  [16,  17].
 
Məruzədə  həmçinin  qeyd  olunurdu  ki, 
əksər  Azərbaycan  qadınları  yüksək  səviyyəli  təhsil  almışlar  və  1996-cı  ildən  etibarən  ali  təhsil  alan 
qızların  sayı  oğlanların  sayını  üstələmişdir.  Lakin  kişilərlə  müqayisədə  daha  çox  sayda  qadın 
işsizdir  və  az  sayda  qadın  qərarların  qəbul  edilməsi  səlahiyyətlərinə  malik  vəzifələrdə  təmsil 
olunmuşlar.   

 
 
- 113 - 
BMT-nin  Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün  formalarının  ləğv  edilməsi  üzrə  Komitəsinin 
XVIII  sessiyasının  1998-ci  il  yanvarın  20  və  23-də  keçirilmiş  iclaslarında  Azərbaycanda 
Konvensiyanın  həyata  keçirilməsi  haqqında  hesabat  məruzəsi  dinlənilmişdir.  Yeri  gəlmişkən,  həmin 
sessiyada  Azərbaycanı  Fatma  Abdullazadənin  başçılığı  altında  rəsmi  nümayəndə  heyəti  təmsil 
edirdi  [17, 317]. 
Sözügedən  qurum  özünün  yekun  şərhlərində  məruzəni  bəyəndiyini  bildirmişdi:  “Komitə 
ratifikasiyadan  1  il  keçdikdən  sonra  məruzənin  təqdim  edilməsini  yüksək  qiymətləndirir  və  buna 
rəğmən,  yüksək  səviyyəli  nümayəndə  heyəti  tərəfindən  əlavə  şifahi  məlumatların  mükəmməl 
şəkildə  təqdim  olunmasını  alqışlayır”  [18,  6].  Bununla  yanaşı,  Komitə  hələ  də  görüləsi  işlərin  zəruri 
olduğu  problem  sahələri  də  göstərirdi.  Ora  Fəaliyyət  Platformasının  icrası  ilə  əlaqədar  hökumət 
tərəfindən  müvafiq  planın  hazırlanmaması,  ölkənin  inkişaf  prosesində  qadınların  hərtərəfli  iştirakı 
üçün  ardıcıl  və  müfəssəl  strategiyaya  şərait  yaradan  milli  mexanizmlərin  rolunun  hələ  də 
dəqiqləşdirilməməsi, 
de-yure 
və 
de-fakto 
bərabərliyi 
arasında 
uyğunsuzluqların 
hələ 
də 
mövcudluğu,  qadınlar  (o  cümlədən  ali  təhsillilər)  arasında  yoxsulluğun  və  işsizliyin  faiz  dərəcəsinin 
artması,  ana,  həmçinin  uşaq  ölümünün  narahatlıq  doğuracaq  səviyyədə  olması,  qadınlara  qarşı 
məişət  zəminində  zorakılıq  hallarının  çoxalması,  qadınlar  arasında  vərəm  və  yoluxucu  xəstəliklərin 
yayılması,  kənd  yerlərində  qadınların  vəziyyəti,  qaçqın  qadınların  qeyri-müəyyən  maddi  və 
psixoloji  şəraitləri  və  s.  məsələlər  daxil  idi.  BMT  strukturunun  Azərbaycan  tərəfinə  təqdim  etdiyi 
təklif  və  tövsiyələr  də  göstərilən  problemlərin  çözümü  ilə  əlaqəli  idi.  Tövsiyələrdə  həm  qadınların 
sosial  və  iqtisadi  status  və  durumlarının  yaxşılaşdırılmasına  dair  istəklər,  həm  də  qadınların  müvafiq 
qanunvericilik  vasitəsi  ilə  irəliləməsi  üçün  milli  mexanizmlərin  rolunun  müəyyənləşdirilməsi  ilə 
bağlı  müddəalar  yer almışdı  [18, 7-11]. 
Təbii  ki,  “Yekun  şərhlərdə”  qeyd  olunan  problemlərin  böyük  əksəriyyəti  sosial-iqtisadi 
xarakterə  malik  idi;  onlar  keçid  dövrü  və  sistem  transformasiyaları  ilə  şərtlənmişdi  və  ilk  növbədə 
Ermənistanın  ölkəmizə  qarşı  təcavüzü  nəticəsində  daha  ağır  miqyas  və  məzmun  kəsb  etmişdi. 
Azərbaycan  hökuməti  bu  problemlərin  həllini  öz  fəaliyyətinin  prioritet  istiqaməti  hesab  edirdi  və 
onların  aradan  qaldırılması  sahəsində  mühüm  addımlar  atırdı. 
2000-ci  ilin  iyun  ayında  Azərbaycan  Respublikası  “Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün 
formalarının  ləğv  olunması  haqqında”  Konvensiyanın  Fakultətiv  Protokolunu  da  imzalamışdır.  Bu 
protokolun  əsası  ondan  ibarətdir  ki,  hər  bir  şəxs  “Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün  formalarının 
ləğv  olunması”  Komitəsinə  fərdi  qaydada  müraciət  edə bilər  [19, 29].  
1997-ci  ildə  respublika  hökuməti  ilə  olan  razılaşmaya  əsasən,  BMT  İnkişaf  Proqramının 
“Gender  və  İnkişaf”  layihəsinin  bir  hissəsi  kimi  Azərbaycanda  Rəna  İbrahimbəyovanın 
koordinatorluğu  ilə  “Gender  İnkişafda”  layihəsinin  reallaşdırılmasına  başlanıldı.  Bu  layihənin 
çərçivəsində  genderlə  əlaqəli  institusionallaşma  üzrə  təşkilati  məsələlər  haqqında  məlumatların 
yayılması  və  yenicə  yaradılmış  Dövlət  Komitəsinə  yardımlar  göstərilməsi  həyata  keçirilirdi.  Bu 
layihə  ilk  növbədə  CEDAW  Konvensiyasına  uyğun  olaraq  respublikada  gender  münasibətlərini 
araşdırmaq  və  Azərbaycan  qanunvericiliyinin  gender  ekspertizasını  həyata  keçirmək  məqsədləri 
güdürdü  [20,  2].  Layihənin  reallaşdırılması  dövründə  bir  sıra  tədbirlər  keçirimiş,  müxtəlif 
bülletenlər  buraxılmışdır  [Bu  layihə  haqqında  ətraflı  məlumat  üçün  bax:  21, 99-109]. 
1999-cu  ilin  iyulun  1-nə  kimi  Azərbaycanda  qadınların  əmək  hüquqları  hələ  1971-ci  ilin 
dekabrın  10-da  qəbul  edilmiş  “Əmək  Qanunları  Məcəlləsi”  ilə  tənzimlənirdi.  Qanunun  qəbulundan 
ötən  vaxt  ərzində  ona  46-dək  əlavə  və  dəyişiklik  edilmişdi.  Sözügedən  məcəllə  sovet  etakratik-
patrimonialist  ruhunda  tərtib  edilmişdi;  ona  tam  müvafiq  olaraq  qadınların  əmək  hüquqları  dövlətin 
xüsusi  qayğı  və  himayə  obyekti  kimi  qavranılırdı.  Təsadüi  deyildir  ki,  məcəllənin  XII  fəsli 
“Qadınların  əməyi”  adlanırdı  və  qadınların  əmək  münasibətləri  sahəsində  geniş  hüquqlarını  təsbit 
edirdi.  Onlar  sırasında  hamiləliklə  və  ya  uşağı  yedizdirməklə  əlaqədar  səbəblərə  görə  qadınları  işə 
qəbul  etməkdən  imtinanın,  hamilə  qadınların,  1  yaşa  çatmamış  uşaqları  olan,  uşağa  qulluq  etmək 
üçün  məzuniyyət  hüququndan  istifadə  edən  qadınarın  işdən  çıxarılmasının,  ağır  işlərdə  və  əmək 
şəraiti  zərərli  işlərdə  qadın  əməyinin  tətbiqinin,  hamilə  qadınların  və  2  yaşına  çatmamış  uşağı  olan 
qadınların  gecə  işinə  və  iş  vaxtından  atrıq  işlərə  cəlb  edilməsinin  yasaqlanması,  gecə  işlərində  qadın 
əməyinin  məhdudlaşdırılması  və  s.  müddəalar  yer  almışdı.  Qanunla  həmçinin  hamilə  və  yaş  yarıma 

 
 
- 114 - 
çatmamış  uşaqları  olan  qadınların  daha  yüngül  işə  keçirilməsi,  hamilə  qadınlara  sanatoriya  və 
istirahət  evi  putyovkaları  verilməsi,  maddi  yardım  göstərilməsi,  qadın  əməyinin  geniş  tətbiq  edildiyi 
müəssisələrdə,  təşkilatlarda  ana  və  uşağa  xidmətin  təşkili  nəzərdə  tutulmuşdu  [22,  63-67].  Yeri 
gəlmişkən,  Heydər  Əliyevin  tövsiyəsi  ilə  1996-cı  ildə  Əmək  Qanunları  Məcəlləsinin  173-cü 
maddəsində  edilmiş  dəyişiklik  ilə  3  yaşına  çatmamış  uşağı  olan  qadınların  işdən  çıxarılması 
qadağan  edilirdi  [13, 25-26]. 
Azərbaycan  Respublikası  Prezidenti  Heydər  Əliyev  cənablarının  1997-ci  ilin  iyunun  26-da 
imzaladığı  “Əhalinin  sağlamlığının  qorunması  haqqında”  qanunun  17-ci  maddəsi  ilə  hər  bir  qadın 
hamiləlik,  doğuş  və  doğuşdan  sonrakı  dövrdə  dövlət  səhiyyə  sisteminin  müəssisələrində 
ixtisaslaşdırılmış  tibbi  yardımla  pulsuz  təmin  olunurdu  [23,  6].  Bununla  da  ölkəmizin  ali 
hakimiyyəti 
“Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün  formalarının  ləğv  olunması  haqqında” 
Konvensiyasının  12-ci maddəsi  üzrə  nəzərdə  tutulmuş  müvafiq  öhdəliyə  tam  əməl  etmiş  olurdu. 
Beləliklə, 
1993-1997-ci  illər  istər  hüquqi  dövlət  quruculuğu,  istərsə  də  gender 
qanunvericiliyinin  formalaşması  sahəsində  olduqca  mühüm  mərhələni  təşkil  edir.  Ümummilli 
liderin  tarixi  xidməti  onda  idi  ki,  qadınlarımızın  əvvəlki  onilliklərdə  əldə  etdikləri  və  Modern  çağı 
üçün  səciyyəvi  olan  sosial  və  mədəni  nailiyyətlərinin  nəinki  tam  və  ya  qismən  itirilməsinə,  yaxud 
da  involyusiyasına  yol  verilmədi,  əksinə,  gender  inkişafı  baxımından  qabaqcıl  dünya  təcrübəsinin 
ölkəmizdə  tədricən  tətbiq  olunmasının  zəruri  qanunvericilik  əsasları  yaradıldı.  Bu  zaman 
Azərbaycanın  sosiomədəni  şərtləri  və  xüsusiyyətləri,  eləcə  də  sovet  dövrünün  emansipasiya 
praktikalarının  zəngin  təcrübəsi  də  nəzərə  alınırdı.  Azərbaycan  Respublikası  bəhs  edilən  dönəmdə 
gender  bərabərliyinin  təminatına  yönəlmiş  demək  olar  ki,  bütün  beynəlxalq  konvensiyalara  və 
sazişlərə  qoşulmuş,  istər  ölkənin  Əsas  Qanununda,  istərsə  də  müxtəlif  qanunvericilik  aktlarında  və 
müvafiq  məcəllələrdə  hüquqi  bərabərlik  prinsipini  dönmədən  həyata  keçirmişdi.  Əminliklə  söyləyə 
bilərik  ki,  BMT-nin  “Qadınlara  qarşı  ayrı-seçkiliyin  bütün  formalarının  ləğv  edilməsi  haqqında” 
konvensiyasında  nəzərdə  tutulan  bir  çox  prinsipial  müddəa  1993-1997-ci  illərdə  özünün 
qanunvericilik  həllini  tapmışdı.  Məhz  həmin  illərdə  əldə  edilmiş  təcrübə  və  yaradılmış  hüquqi-
normativ  baza  sonrakı  dövrdə  gender  düzəninin  yeni  institusional  səciyyə  kəsb  etməsini, 
qadınlarımızın  ölkənin  ictimai-siyasi,  iqtisadi  və  mədəni  həyatında  daha  fəal  iştirakını,  gender 
bərabərliyinin  de-jure  səviyyədən  tədricən  de-facto  səviyyəyə  keçidini  təmin  edən  mühüm  şərtə 
çevrildi. 
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə