TƏBİƏt elmləRİ VƏ Tİbb seriyasi series of natural sciences and mediCİNE



Yüklə 5.01 Kb.
PDF просмотр
səhifə7/28
tarix28.11.2016
ölçüsü5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   28

         Fəsilənin  ümumi  əlamətləri:  Çiçəkləri  ikicinsli  olub,  çiçəkyanlıqsızdır.  Hər  bir  çiçək  1 
erkəklidir,  qısa  saplı,  iri  tozcuqludur  və  4  dişiciklidir  (bəzən  dişiciklərin  sayı  10-a  qədər  artır). 
Çiçəkləri  ikiçiçəkli,  sünbülşəkilli  çiçəkqrupunda  toplanır,  yarpaqları  örtən  qınla  əhatə  olunmuşdur, 
Meyvə  saplağı   meyvə  zamanı  güclü  uzanandır.  Meyvəciyi-  armudabənzər  fındıqcıqdır. 
         Bütün  yer  kürəsində  yayılmış  3  növündən    Qafqazda  və  Azərbaycanda  2  növü    vardır. 
Azərbaycan  florasının  I  cildində  Naxçıvan  MR  florası  üçün  heç  bir  növü  verilmir.  1  növ  -  Ruppia 
maritima  L.  -  Dəniz  rupiyası  Ə.Ş.  İbrahimov  və  T.H.  Talıbov,  2-ci  isə  Ə.Ş  İbrahimov,  A.M. 
İbrahimova  və F.X. Nəbiyeva  tərəfindən  yeni  aşkar edilmişdir.   
                                                   Növlərin  təyinetmə cədvəli 
 
1.  Çiçəkqrupunun  ayaqcığı  meyvə  zamanı  güclü  uzanandır,  10  sm-ə  qədər  və  daha  çox, 
əsasından  spiralvari  burulmuşdur.  Meyvəsi  çəpinə-armudşəkillidir.  -------R. spiralis (L) Dum.                                                                                                   
2. Çiçəkqrupunun  ayaqcığı  meyvə  zamanı  3 sm-dən  uzun  olmur,  əsasından  spiralvari 
burulmamışdır.  Meyvəsi  düzdür  -------------------------------------------------------------R.  maritima  L.  
                               Zannikellliyakimilə r  - Zannichelliaceae  L. fəsiləsi   
          Fəsilənin  ümumi  əlamətləri:  Çiçəkləri  bircinslidir,  birevlidir,erkək  və  dişi  çiçəkləri  bir 
çiçəkqrupunda  yaxınlaşmışdır.  Erkək  çiçəkləri  çılpaqdır,  çiçəkyanlıqsızdır,  erkəkcikləri  1-2  ədəddir, 
dişi  çiçəkləri  4-8  dişiciklidir,  oturaqdır  və  ya  ayaqcıq  üzərindədir,  çiçəkyanlığını  əvəz  edən  qısa 
pərdəvari  qədəhəbənzər.  Örtüklə  əhatə  olunmuşdur.  Yumurtacıq  1-dir,  asılıdır.  Meyvəciyi 
dərivaridir,  Meyvəcik  dərivaridir,  sıxdır.  Toxum  uzunsovdur. 
 
Yer  kürəsində  cinsin  Avstraliyadan  başqa  yayılmış  3  növünün  hamısı  Qafqazda  və 
Azərbaycanda  rast  gəlinir.  Azərbaycan  florasının  I  cildində  heç  birinin  Naxçıvan  MR-də  olduğu 
verilmir.  Ancaq  1  növü  -  Z.  palustris  L.  Bizim  tərəfimizdən  yeni  aşkar  edilmişdir.  Cinsin  Z. 
pedunculata növünün  Naxçıvan  MR-də tapılması  ehtimalı  vardır.  Növün  axtarışı  davam  etdirilir. 
 
Növlərin  təyin edilməsi üçün  cədvəl 
 
1. Sütuncuq  meyvəcikdən  2-3 dəfə  qısadır.  ----------------------------------------Z.  palustris  L.                                                                     
= Sütuncuq  demək olar  ki,  tamamilə  meyvəciyin  uzunluğuna  bərabərdir  ---------------------- 2 
2. Meyvəciyi  xırdadır,  2 mm  - ə qədər uzunluqdadır,  ayaqcıq  üzərində  uzunluğu  onlara 
bərabərdir  və ya  bir  qədər qısadır  ------------------------------------------------------Z. pedunculata                                               
= Meyvəcikləri  bir  qədər iridir,  2,5-3,5 mm  uzunluqdadır,  tamamilə  oturaqdır. 
Naxçıvan  MR - də yayılması  ehtimal  olunur.  ------------------------------------------Z.  major  Boenn.                                                                                                                      

- 42 - 
                                         Üçdişkimilə  - Juncaginaceae  Rich. fəsiləsi 
           Fəsilənin 
ümumi  əlamətləri:  Çiçəkləri  ikicinslidir,  çiçək  qrupunda  toplanmışdır. 
Çiçəkyanlığı  sadədir,  6  ləçəklidir.  Erkəkcikləri  6-dır.  Meyvəyarpaqcıqları  6,  uzunsov  yumurtalığa  
birləşmişdir,  Sütuncuqsuz  oturaq  ağızcıqlı  və  ya  sərbəstdir.  Ağızcığın  çox  hissəsi  məxməri 
əmziklərlə  örtülmüşdür.  Meyvə  qurudur,  3-6  meyvəcikdən  ibarətdir.  Çoxillik  kökümsovlu  ot 
bitkiləridir  və  çox  hissəsi  kökətrafıdır,  iki  cərgə  yerləşmiş  yarpaqcıqdır.  Artıqnəmli  və 
bataqlışlaşmış  yer  bitkisidir.  Fəsilənin  bütün  yer  kürəsində  yayılmış  5  cinsindən  Qafqazda, 
Azərbaycanda  , o cümlədən  Nax. MR- də 1 cinsinə  rast gəlinir. 
                                                   Üçdiş –Triglochin  L. cinsi 
        Cinsin 
əlamətləri:  Çiçəkləri  ikicinslidir,  sadə  salxım  çiçək  qrupunda  toplanmışdır. 
Çiçəkyanlığı  sadə  olub,  iki  dairədə  yerləşmiş  6  yarpaqcıqlıdır.  Erkəkcikləri  6-dır,  iki  dairədə 
yerləşir.  Meyvəyarpaqcıqları  6-dır,  onlardan  3-ü  xaric  hissədədir,  çox  vaxt    dölsüzdür.  Meyvə 
qurudur,  bir  toxumlu  fındıqcıqlara  parçalanır.  Çoxillik  kökümsovlu  ot  bitkiləridir  və  ikicərgə 
yerləşmiş  kökətrafı  yarpaqlıdırlar.  Cinsin  yer  kürəsində  yayılmış  13  növündən  7-si  Avstraliya  üçün 
səciyyəvidir,  qalanları  geniş  yayılıb,  Qafqazda  və Azərbaycanda  2, Nax. MR-də 1 növü  vardır.   
                                             Növlərin  təyini üçün  cədvəli 
 
1.  6  ədəd  meyvəyarpaqcığının  hammısı  meyvə  əmələ  gətirəndir.  Meyvəcikləri  6-dır. 
Kökümsovu  yan  zoğsuzdur.  Gövdəsi  nisbətən  yoğundur.  Yarpaqları  enli-xətvaridir.   
 
=  Ancaq  üç  daxili  meyvəyarpaqcığı  meyvə  verəndir,  Xaricdəki  3-ü  isə  dölsüzdür. 
Meyvəcikləri  3-dür.  Kökümsovu  nazik  yan  zoğludur.  Sütuncuq  daha  nazikdir.  Yarpaqları  ensiz-
xətvaridir.  ------------------------------------------------------------------------------------T.  Palustris   
                                           
                                       Baqəvərkimilər  -  Alismataceae Vent. fəsiləsi 
             Fəsilənin  ümumi  xarakteristikası:  Çiçəkləri  bircinsli  və  ya  ikicinslidir,  birevlidir. 
Çiçəkyanlığı  altı  yarpaqlıdır,  3  xarici  və  3  daxili  rənglənmiş  yarpaqcıqlardan  ibarətdir.  Erkəkcikləri 
6  və  ya  çoxsaylıdır.  Dişicik  6  və  ya  çoxdur,  2  yaxud  çoxlu  yumurtacıqlıdır.  Meyvə  çiçəkləri 
qurudur,  açılmayandır.  Su  və  ya  bataqlıq  bitkiləridir,  kökətrafı  rozet  yarpaqlıdır  və  adətən  budaqlı 
yarpaqsız  çiçəklənən  gövdəlidir.  Bütün  yer  kürəsində  yayılmış  12  cinsindən  Qafqazda  və 
Azərbaycanda  3 cinsi  vardır.  Onlardan  bir cins  Nax. MR ərazisindədir. 
 
         Baqəvər cinslərinin  təyinetmə cədvəli 
1.
 
Çiçəkləri  bircinsli,  birevlidir.  Erkəkcikləri  çoxdur.  Meyvəcikləri  şişkin  (выпуклый) 
çiçək  yatağında  spiralvari  yerləşmişdir.   
  = 
Çiçəkləri  ikicinslidir.  Erkəkcikləri  6-dır.  Meyvəcikləri  çiçək  yatağında  halqalı 
yerləşmişdir  ------------------------------------------------------------------------------------------------------  2 
 
2. Yetkin  meyvəcikləri  6-10-dur. Meduzvari-dağınıqdır. 
= Meyvəcikləri  çoxsaylıdır,  dağınıq  deyil,  başcığa  toplanmışdır.   
 
                    Baqəvər -  Alisma  L. cinsi 
          Ümumi  əlamətləri:  Çiçəkləri  ikicinslidir.  Kasayarpaqları  3-dür,  meyvə  zaman  qorunub 
saxlanılır.  Ləçəkləri  3-dür.  Dişiciyi  çoxsaylıdır,  sərbəstdir,  yerləşməsi  halqavaridir;  sütuncuq 
yumurtalığın  qarın  tərəfində  uc  hissədən  aşağıda  yerləşir.  Meyvəcikləri  yanlara    güclü  sıxılmışdır, 
birtoxumludur,  nazik  kağızı  meyvəyanlıqlıdır.  Artıq  nəmli  və  bataqlışlaşmış  yerlərdə  yayılmış 
çoxillik  bitkilərdir.  Kökətrafı  rozet  yarpaqlı  və  adətən  yarpaqsız  dəstəli-budaqlanmış  gövdəlidir. 
Cinsin  6 növündən  Qafqazda  və Azərbaycanda  3 növü  yayılmışdır. 
 
Baqəvər növlərini  təyin etmək üçün  cədvəl 
 
1. Aşağı  yarpaqları  ürək  şəkilli  və ya dəyirmi  əsaslıdır.-------A. plantaqo  - aquatica  L.                                                                                                     
=Yarpaqlarının  hammısı  əsasına  doğru  daralmışdır,  yığılmışdır   
(суженные) ------------------------------------------------------------------------------------------- 2 
2.
 
Sütuncuq  düzdür,  yumurtalıqdan  uzundur.  Meyvəcikləri  kürəkdə  bir şırımlıdır.   
                                                                                                      A. lanceolatam  With. 
=  Sütuncuq  qarmaqvari-  qatlanmışdır,  yumurtalıqdan  qısadır.  Meyvəciyi  bel  hissədə  2 
şırımlıdır.  ---------------------------------------------------------------  A. Gramineum  Lej.   
Növlərdən:  A.  plantaqo-aquatica  L.  və  A.  lanceolatum    With.  Naxçıvan  MR-in  artıq  nəmli, 
bataqlıqlaşmış  və  durğun  su kənarlarında  yayılmaqla  cəngəllik  əmələ  gətirirlər.   

- 43 - 
                                  Suoxukimilər  -  Butomaceae S. F. Gray  fəsiləsi 
           Fəsilənin  ümumi  səciyəsi:  Kökətrafı  yarpaqlı  və  yarpaqsız  çiçək  gövdəsi  olan  çoxillik 
bataqlıq,  yaxud  su  bitkisidir.  Çiçəkləri  düzdür  ikicinslidir.  Çiçəkyanlığı  altıyarpaqlı,  tacvari. 
Erkəkcikləri  9  və  ya  çoxdur.  Dişiciyi  6,  nadir  halda  çoxdur.  Meyvəsi  mürəkkəbdir  və 
yarpaqcıqlardan  ibarətdir.   
  
                                             Suoxu   – Butomus  L. cinsi 
Cinsin  ümumi  əlamətləri:  Çiçəkyanlığı  6  qırmızımtıl-ağ  yarpaqcıqlardan  ibarətdir,  xarici 
hissədəki  3  çiçəkyanlığının  xarici  eşik  tərəfi  yaşılımtıldır.  Erkəkcikləri  9-dur,  onlardan  3-ü 
çiçəkyanlığının  xarici  yarpaqlarına  və  6-sı  isə  daxili  yarpaqcıqlara  əksinə  oturmuşdur.  Meyvə  6 
yarpaqcıqdan  təşkil  olunub,  əsasında  və  daxili  tərəfdə  açılan  boylama  hissədə  bitişmişdir. 
Evraziyanın  mülayim  vilayətlərində  geniş  yayılmış  2  növündən  Qafqazda,  Azərbaycanda  və  o 
cümlədən  Nax. MR-də 1 növünə  rast  gəlinir.   
                                            Suoxu  növünü  təyin etmək üçün  cədvəl 
1.  Çiçəkyanlığı  ellipisvaridir,  ağdır  əsası  tünd  bənövşəyi-çəhrayı  ləkəlidir.  11-13  mm 
uzunluqdadır.  Erkəkcikləri  bənövşəyi  tozcuqlu  erkəkcikləri  9-dur. --------------------B.  umbelatus  L.                                                                                                          
                                     Adiantkimilər  - Adiantaceae  Newman.  fəsiləsi 
Fəsilənin  ümumi  səciyyəsi:  Sorusları  uzunsovdur,  dəyirmi  və  ya  xəttidir,  yarpağın 
qatlanmış,  burulmuş  pərdəvari  kənarı  ilə  örtülmüşdür.  Orta  ölçülü  qıjılardır.  Yarpaq  saplağı  
bağlaşmamışdır.  Yarpaq  ayası  bölümlüdür.  Əvvəllər  Ayıdöşəyikimilər-  Polypodiaceae  R.Br. 
fəsiləsi  daxilində  cins  olan  Adiantum  L.  bir  sıra  özünəməxsus  fərqli  əlamət  və  xüsusiyyətlərinə  görə 
fəsilə  səviyyəsinə  qaldırılmışdır.  Əsasən  tropik  zonada  yayılmış  185  növündən  Qafqazda, 
Azərbaycanda  və o cümlədən  Nax. MR-də 1 növü  yayılmışdır. 
Adiant   - Adiantum  L. cinsi 
Cinsin  təyinetmə cədvəli 
 
1.Sorusları  dəyirmidir,  bel  hissədə  və ya damarın  sonunda   oturub  ------------------------------2 
=  Sorusları  uzunsovdur  və  ya  xəttidir,  sonuncudur  və  ya  damar  boyu  oturub.  Saplağı 
bağlaşmamışdır  ----------------------------------------------------------------------  ----------------------------5 
5. Yarpaqları  və  onların  seqmentləri  çılpaqdır.  Sorusları  damarın  üstündə  uzunsovdur,  seqmentin 
burulmuş  aşağı  dairəvi  pərdəvari  dilimi  ilə  örtülmüşdür.  ---------------Adiantum  capillis  veneris L.  
                                                            Acilıqkimilər  - Ephedraceae  Dumort.  fəsiləsi 
  Fəsilənin  3 cinsindən  Qafqazda  və Azərbaycanda  1cinsi  var. 
                                                Acılıq  - Ephedra  L. cinsi 
 
Yer  kürəsinin  mülayim  quru  vilayətlərində  yayılmış  32  növündən  Qafqazda  və 
Azərbaycanda  4 növünə  rast gəlinir 
 
                 Acılıq  növlərini  təyin etmək üçün  cədvəl 
1.
 
Kolcuqdur,  10-25 sm hündürlükdədir.   Budaqları  yuxarı  olub  tez-tez  burulmuşdur.....2                                                                                                             
= 1,5 m hündürlükdə  koldur,  sünbülü  oturaq  tozcuqludur.  E. aurantiaca  Takht.  et Pachom.   
2. Meyvə  əmələ  gətirən  sünbüllərin  daxildəki  cüt çiçəkyanlığı,  həmçinin  xarici  çiçəkyanlığı 
uzunluğunun  üçdə biri  bitişmişdir.  ------------------------------------------------------  E. procera  F.et M.
 
                                                                                                 
ƏDƏBİYYAT 
1.
 
Qəlirov  H.M. Bitkilərin  təyinat  kitabçası.  Bakı,  APİ-nin  nəşriyyatı.  1959, 243 s. s. 21-116 
2.
 
İbrahimov  Ə.Ş. Naxçıvan  MR-in  yüksək  dağ su-bataqlıq  bitki  örtüyü  və onun  əhəmiyyəti  // 
İnformasiya  vərəqi,  “Kənd  təsərrüfat”  ser. (Bitkiçilik),  1980, AZETEİİ,  №  85, 4 s.  
3.
 
Tariyel  Talıbov,  Əliyar  İbrahimov.Naxçıvan  Muxtar  Respublikası  florasının  taksonomik  spektri. 
“Əcəmi”  Nəşriyyatı  Poliqrafiya  Birliyi.  2008, 364 s.  s.42-86 
4.
 
Tariyel  Talıbov,  Əliyar  İbrahimov.Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  “Qırmızı  Kitabı”ı  (Ali 
sporlu,  çılpaqtoxumlu  və örtülütoxumlu  bitkilər).  Cild  2, “Əcəmi”  Nəşriyyatı  Poliqrafiya  Birliyi. 
Naxçıvan,  2010, 676 s.  s.20-21 
5.
 
Гроссгейм А. А. Определитель растений Кавказа. Государственное     
6.
 
Издательство «Советская  наука».  Москва, 1949, 756 с.   с. 11-42 

- 44 - 
7.
 
Флора Азербайджана. Т. 1. Издательство  Академии Наук  Азербайджанской ССР. Баку, 
1950, 650 с. с. 11- 116 
8.
 
Caucasian  Flora  Conspectus.  Volume  II. Saint-Petersburg  University  Press. 2006,466 p.    
     P.247 
ABSTRACT    
      
Table determinant  of the department  and   
Monocots higher  plants 
 
The  article  presents  information  on  the  main  departments  in  the  plant  kingdom  and  monocots 
Nakhchivan  Autonomous  Republic.  Is  given  the  determinant    table  family,  genera  and  species.  The 
study  showed  that  the  flora  of  the  republic  indicated  6  department  and  monocotyledonous 
represented  66  families,  120  genera  and  1200  species.  Of  these  24  families,  70  genera,  545  species 
belong  to  of  the  wetland      ecosystem.  Were  found  several    family,  genus  and  new  species.  By  the 
definition  of   taxa adopted main  symptoms. 
 
РЕЗЮМЕ 
 
       Таблица определитель отделов и однодольных высших растений 
        В  статье  приводятся  сведения  об  основных  отделах  в  растительном  царстве  и 
однодольных Нахчыванской  Автономной Республики. Дано определение таблицы семейства, 
родов  и  видов.  Исследование  показало,  что  во  флоре  республики  указываются  6  отдел  и  2 
класса.  Класс  однодольный  представлен  66  семей,  120  родов  и  1200  видов.  Из  этих  24 
семейства,  70  родов  и 545 видов относятся к водно-болотных экосистем. Были обнаружены 
несколько  семейства, род и новый вид. По определение  таксонов взяты основные симптомы. 
 
 
NDU-nun  Elmi  Şurasının  28  aprel  2015-ci  il  tarixli  qərarı  ilə  çapa  tövsiyə 
olunmuşdur  (protokol  № 09) 
         Məqaləni  çapa təqdim  etdi:  Biologiya  üzrə elmlər doktoru  E.Məmmədov
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

- 45 - 
 
 
 
 
 
НАХЧЫВАН  ДЮВЛЯТ   УНИВЕРСИТ ЕТ И.  ЕЛМИ  ЯСЯРЛЯР,  2015,  № 3 (68) 
 
NAKHCHIVAN ST AT E UNIVERSIT Y
.
  С ЖЫЕНТЫФЫЖ  WО РКС ,  2015,  № 3 (68) 
 
НАХЧЫВАНСКИЙ  ГОСУДАРСТ ВЕННЫЙ  УНИВЕРСИТ ЕТ .  НАУЧНЫЕ  ТРУДЫ,  2015,  № 3 (68) 
 
                                                          DAŞQIN QƏNBƏROV 
                                                          Naxçıvan Dövlət Universiteti 
UOT:  581.1 
 
NAXÇIVAN  MUXTAR RESPUBLİKASI  FlORASINDA  YAYILAN  ASTRACANTHA 
VƏ ASTRAGALUS  NÖVLƏRİNİN HÜNDÜRLÜK QURŞAQLARI  ÜZRƏ  YAYILMASI, 
FİTOSENOLOJİ  XÜSUSİYYƏTLƏRİ  VƏ ƏHƏMİYYƏTİ 
 
Açar  sözlər: astragalus, astracantha, şaquli, cins, növ, ekoloji   
Key words:  astragalus, astracantha, vertical, genus, species, ekological. 
Ключевые словаastragalus, astracantha, вертикалный, род, вид, экология 
 
Naxçıvan  MR-in  relyefi  başlıca  olaraq  düzənlik,  dağətəyi  və  dağlıq  ərazilərdən  ibarətdir. 
Muxtar  respublikanın  Arazboyu  qurşağı  600-1000  metr  yüksəklikdə  yerləşən  geniş  bir  sahəni  əhatə 
edir.  Naxçıvan  MR-in  şimal-şərqində  yerləşən  Zəngəzur  silsiləsinin  ən  yüksək  zirvəsi  Qapıcıq 
(3906 m)  dağıdır. 
Muxtar  respublikanın  ərazisində  şaquli  zonallıq  daha  çox  nəzərə  çarpır.  Hündürlük 
qurşaqları  üzrə  bitki  növlərinin  yayılması  da  müxtəlifdir.  İqlim  şəraitinin  müxtəlifliyi,  bitkilərin  bu 
şəraitə  uyğunlaşmalarının  eko-fitosenotik  qanunauyğunluqları  mürəkkəb  geoloji  tarixə  malik  olan 
ərazidə  növlərin  müxtəlif  hündürlüklərdə,  müxtəlif  tərzdə  paylanmasına  səbəb  olmuşdur.  Bəzi 
ərazilərdə    zəif,  bəzi  ərazilərdə  intensiv  parçalanmış  relyefə,  müxtəlif  torpaq,  iqlim  şəraitinə  malik 
Naxçıvan  Muxtar  Respublikası  ərazisində  istər  birbaşa  və  istərsə  də  dolayısı  ilə  təsir  göstərən 
müxtəlif    ekoloji  faktorların  təsiri  nəticəsində  bitki  növləri    və  bitki  qrupları  hündürlük  qurşaqları 
üzrə  eyni  dərəcədə paylanmamışdır. 
Burada  bitkilik  tiplərinin  yayılması  zonallıq  qanununa  tabe  olaraq,  mühit  şəraitinin 
dəyişilməsi  ilə  əlaqədar  şaquli  istiqamətdə  düzənlikdən  yüksək  dağlığa  doğru  dəyişilir.  Növləri 
hündürlüklərə  görə  müəyyənləşdirərkən,  fiziki-coğrafi  və  ekoloji  şərait  ilə  bir-birindən  fərqlənən  7 
şaquli  qurşaq  götürülmüş,  onların  yayıldığı  hündürlüklər  dəqiqləşdirilmiş,  Astracantha    və 
Astragalus 
növlərinin 
yayılma 
qanunauyğunluqları 
tədqiq 
olunmuşdur. 
Növlərin 
şaquli 
hündürlüklər  üzrə  yayılması  cədvəldə  öz  əksini  tapmışdır.  Muxtar  respublika  ərazisində  hündürlük 
qurşaqları  üzrə  Astracantha cinsinin  15, Astragalus  cinsinin  isə 72 növ  yayılmışdır  (3).                                                                                                                                
                                                                                                                          Cədvəl  1  
                   Astracantha cinsinə  mənsub  olan  növlərin  hündürlük  qurşaqları  üzrə  yayılması
 
  
Qeyd  edilən  qurşaqlardakı  növlərin  sərhədlərinin  dəqiq  müəyyən  edilməsində  bir  sıra 
çətinliklər  meydana  çıxmışdır.  Belə  ki,  bəzi  Astracantha  növlərinə  bir  neçə  qurşaqda  rast  gəlindiyi 
halda,  elə  növlər  də  vardır  ki,  onlara  yalnız  bir  qurşaqda  rast  gəlinmişdir.  Cədvəldən  aydın  olur  ki, 
düzənlik  və  dağətəyi  qurşaqlarda  Astracantha  cinsinin  növünə  rast  gəlinmir.  Astracantha  cinsinə 
No 
Qurşaqlar 
Dəniz  səviyyəsindən 
nisbi hündürlük m-lə 
Növlərin  sayı 
 
Növlərin  sayı %-lə 

Aşağı dağlıq 
1200-1500 

19,05 

Orta dağlıq 
1500-2300 
12 
57,15 

Yüksək  dağlıq 
2300-2800 

4,76 

Subalp 
2800-3200 

9,52 

Alp 
3200-3600 

9,52 

- 46 - 
aid  olan  növlərin  hündürlük  qurşaqlarında  faiz  nisbətlərinə  görə  paylanması  aşağıdakı  diaqramda  
göstərilmişdir. 
 
Diaqram  1: Astracantha Podlech  cinsinə  aid olan  növlərin  hündürlük 
qurşaqları  üzrə  paylanması 
 Diaqramdan  göründüyü  kimi  Astracantha  cinsinin  aşağı  dağlıq  qurşağı  üzrə  4  növü  A. 
andreji,  A.  alexeenkoana  və  s.  (19,04%)  yayilmışdır.  Ərazinin  orta  dağlıq  qurşağı  növlərinin  sayına 
görə  digər  qurşaqlardan  daha  zəngindir.  Bu  qurşaqda  12  növ  A.  barba  -  carpina,  A.  jucunda,  A. 
karabagchensis, A. karjaginii, A. microcephala, A. meyeri, A. vedica və s. (57,15 %), yüksək dağlıq 
qurşağı  üzrə    1  növü    A.  gudrathi  (4,76  %),  subalp  və  alp  qurşaqları  üzrə  cəmi  4  növ  A.  aurea,  A. 
insidiosa  və s. (19,04 %) qeydə alınmışdır.   
Səhralar  bitkilərin  yaşaması  üçün  az  əlverişli  olan  ərazilərdir.  Səhra  tipli  bitkilik  Arazboyu 
düzənliklərdə  yarımsəhra  bitkiliyinin  daxilində  kiçik  sahə  tutmaqla  ləkələr  şəklində  rast  gəlinir. 
Belə  lokal  ləkələr  ən  çox  Araz  çayına  yaxın,  aşağı  hissələrində  şorlaşmış  torpaqlarda  yayılmışdır. 
Muxtar  respublika  ərazisində  Astragalus  cinsinin  düzənlik  zonasında  6  növü  yayılmışdır.  Həmin 
növlər  A.  ammophilus,  A.  paradoxus,  A.  aduncus, A. asterias, A. arguroides, A. campylorrhynchus 
(8,33 %) düzənlik  və dağlıq  qurşaqlarda  formasiyalar  əmələ  gətirir. 
Dağətəyi  qurşaq  1000-1200  m  yüksəkliklərə  qədər  davam  edir.  Burada  rütubət  çatışmazlığı, 
yay  aylarında  temperaturun  çox  yüksək  olması  və  torpağın  duzlaşması  yarımsəhra  bitkilərinə  təsir 
edən  əsas  faktorlardır.  Yarımsəhra  zonasında  illik  yağıntının  miqdarı  200-300  mm  -  dən  artıq 
olmur.  Yağıntılar  əsasən  yaz  və  payız  aylarında  baş  verir.  Bu  dövrlərdə  birillik  efemer  bitkilər  gur 
inkişaf  edərək  qış  otlaqlarının  yem  dəyərini  artırırlar.  Burada  quraq  keçən  dövr  4-5  ay  davam  edir. 
Belə  sərt  ekoloji  şərait  yarımsəhralarda  sadə  tərkibli  bitki  qruplaşmalarının  inkişafına  səbəb  olur. 
Muxtar  respublika  ərazisində    Astragalus  cinsinin  dağətəyi  qurşağı  üzrə  6  növü    A.  longicuspis,    A. 
corrugatus,  A. psiloglottis A. tribuloides, A. hajastanus (8,33 %) yayılmışdır.   
Muxtar  Respublika  ərazisində  Astragalus  cinsinin  aşağı  dağlıq    qurşağı  üzrə  24  növü 
yayılmışdır.  Onlardan  13  növü-  A.  hamosus,  A.  odoratus,  A.  schelkovinikovii,  A.  montis-aquilae, A. 
conspiocus,  A.  candolleanus,  A.  nachitschevanicus  və  s.  (54,16  %)  aşağı  dağlıq  və  orta  dağlıq 
qurşağı,  11  növü-  A.  cancellatus,  A.  cicer,  A.  commixtus,  A.  ordubadensis,  A.  strictilobus,  A. 
szovitsii və s. (45,83 %) isə  orta dağ qurşağı   üzrə  paylanmışdır.   
Orta    dağlıq  qurşaq  müxtəlif  meyillikili,  nisbətən  aşınmaya  məruz  qalmış,  töküntülərin 
nisbətən  çoxluğu  xarakterizə  olunan,  intensiv  parçalanmış,  vulkanogen  çökmə  suxurların  yayıldığı 
ərazilərdir.  Meylliyi  az  olan  yamaclar  zəif  inkişaf  etmiş  strukturlu  boz-qəhvəyi,  qonur-gillicəli  və 
dağ-çəmən  torpaqlarla  örtülmüşdür.  Bu  qurşaq  mötədil  sərin  qurşaq  olub,  düşən  yağıntının  miqdarı 
600-650  mm-dir.  İyun,  iyul  və  avqust  aylarının  quruluğu  ilə  xarakterizə  olunur  ki,  bu  aylarda 
əraziyə  düşən  yağıntının  orta  miqdarı  45-50  mm-dən      artıq  olmur.  Ərazidə  nisbi  rütubət  adətən  50-
4. N/s: 2; 
(9,52)
5. N/s: 2; 
(9,52)
1. N/s: 4;
(19,05%) 
2. N/s: 12; 
(57,15%)
3. N/s: 1; 
(4,76) 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə