Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu



Yüklə 3.88 Mb.
PDF просмотр
səhifə19/58
tarix29.11.2016
ölçüsü3.88 Mb.
1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   58

 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

136 


Yeni yanaşma mətn anlayışına münasibəti radikal surətdə dəyişir. Əvvəlkindən fərqli 

olaraq artıq mətnə qəti müəyyən olunmuş, tam bitmiş, daxili struktur və təşkilolunmaya 

malik bir şey kimi baxılmır. Yeni baxışa görə, bütün mətnlər çıxışsız labirint yaradaraq 

bir-birinə dolaşır, kəsişir və öz aralarında əlaqələnirlər. "Hər mətn özünün bir neçə başı 

ilə digər mətnləri oxuyan maşındır" (J.Derrida). İntertekstuallıq göstərir ki, hansısa ilkin 

və orijinal mətni seçib-ayırmaq mümkünsüzdür, çünki mətnin təkcə əvvəli və sonu deyil, 

müəllifi və yaradıcısı da yoxdur. 

R.Bart əsəri ənənəvi - nyutonsayağı, mətni isə çağdaş - eynşteynsayağı anlayış adlandırır. 

"Əsərin əksinə olaraq, əvvəlki kateqoriyaların hərəkət və yenidən təşkili nəticəsində 

yaranan yeni obyektə ehtiyac meydana çıxır. Beləliklə də, mətn yaranır". Əsər kitab 

məkanının (məsələn, kitabxana) müəyyən hissəsini tutan əşyavi fraqment, mətn isə 

metodoloji əməliyyatlar sahəsidir. Əsər ələ də yerləşə bilər, mətn isə dildə qərar tutur, o 

ancaq diskursda mövcuddur. "Mətn əsərin dağılmasının məhsulu deyil, əksinə, əsər 

təxəyyülə gələnlərin mətn ardınca sürünən ətəyidir". Başqa sözlə desək, mətn ancaq iş 

prosesində, istehsalda duyulur. Burdan belə çıxır ki, mətn hərəkətsiz qalıb dona bilməz 

(məsələn, kitab rəfində), o öz təbiəti etibari ilə nədənsə, məsələn, əsərdən və ya əsərlər 

silsiləsindən keçib getməlidir". 

Barta görə, mətn üçün çoxmənalılıq səciyyəvidir. Bu çoxmənalılıq, sadəcə, yolverilən, 

mümkün olan yox, qarşısıalınmaz bir şeydir. "Hər bir mətn digərinə münasibətdə 

beynəlmətndir (yəni intertekstual və ya mətnarasıdır- tərcüməçi), amma bu 

intertekstuallığı mətnin hər hansı mənbəyə malik olması kimi başa düşmək lazım deyil. 

Bütün bu "mənbə" və "təsir" axtarışları bədii əsərlərin ardıcıllığı, əlaqəliliyi haqqında 

mifdən başqa bir şey deyil. Mətn isə anonim, ələkeçməz və bununla birgə artıq oxunmuş 

- dırnaqsız sitatlardan yaranır. 

Əsər ardıcıllıq, əlaqə prosesinə qoşulub. O, sosiomədəni surətdə gerçəkliklə şərtlənir. 

Əsərlər bir-birinin ardınca yaranır, hər biri atası və sahibi sayılan müəllifə mənsubdur. 

Mətndə isə atalıq haqqında qeyd yoxdur. Əgər əsəri böyüməkdə, inkişaf etməkdə olan 

orqanizmə təşbeh etmək olarsa, mətnin bənzətməsi şəbəkədir: mətn genişlənirsə, bu, 

elementlərin kombinasiyası və sistemli təşkili nəticəsində baş verir. Mətndə hər hansı 

üzvi bütövlüyə "hörmət" yoxdur. Onu orta əsrlərdə iki yüksək dərəcədə nüfuzlu mətnlə - 

Müqəddəs yazılar və Aristotellə davranıldığı kimi parçalamaq olar. Mətni müəllifin 

iradəsini nəzərə almadan da oxumaq olar. "Müəllif kabusu mətndə, əlbəttə ki, zahir ola 

bilər, amma sadəcə qonaq qismində: müəllif öz romanında personajlardan biri, xalça 

üzərinə toxunmuş sima kimi təcəssüm olunur; onun burda hər hansı atalıq imtiyazına 

malik olması bir oyun, necə deyərlər, "kağız üzərində müəlliflikdir". Müəllifin bəhs 

edilən hadisədən qaynaqlanan həyatı əsərlə rəqabətə girən müstəqil tarixə çevrilir; 

əvvəllər olduğunun əksinə olaraq, yazıçının həyatı onun yaradıcılığına yox, əksinə, 

yaradıcılığı həyatına iz salır. 

Əsər adətən istehlak predmeti olur. Mətn isə özü ilə istehlak yox, oyun tələb edir. "Mətn 

özü oynayır, oxucu da oynayır, amma ikitərəfli; o, mətndə oynayır (oyunda olduğu kimi), 



 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

137 


təkrar istehsal üçün praktika forması axtırır, amma həm də gərək bu praktika passiv daxili 

mimesisə (mətnin mahiyyətini məhz belə əməliyyata qarşı müqavimət təşkil edir) aparıb 

çıxarmasın". Kəsəsi, mətn oxucudan işgüzar əməkdaşlıq tələb edir. Bu, prinsipial bir 

yenilikdir: çağdaş musiqidə ifaçı partituranın həmmüəllfi olmağa necə vadar olunursa, 

əsəri elə oxumalı, yəni onu "yenidən istehsal etməməli", özündən tamamlamalısan. 

Çoxları çətin oxunan mətnlər, avanqard film və şəkillərdən bezir. Bunun günahı mətni 

oxumağı istehlak kimi anlamaq vərdişindədir: insan özü mətn yarada bilməyəndə, onu 

oynaya bilməyəndə, hissələrinə bölə bilməyəndə, əməli fəaliyyətə çevirə bilməyəndə 

darıxır. 

Əsər zövq verə bilər, amma bu zövq istehlakçı bir şey olaraq qalır, belə ki, oxucu 

oxuduğunu yazmağa (istehsal etməyə - tərcüməçi) qadir olmadığını bilir. "Mətnə gəlincə 

isə o nəşə ilə, yəni heç bir zorakılığa dəxli olmayan, öz-özünə yaranan ləzzətlə bağlıdır". 

Mətn və əsər arasındakı maraqlı mühakimələrini Bart mətn nəzəriyyəsi perspektivləri 

haqqında qeydləri ilə yekunlaşdırır: "Mətn haqqında söz ancaq mətn vasitəsilə, onun 

axtarışıyla, mətn üzrəində işlə bağlı olmalıdır, çünki mətn elə bir məkandır ki, heç bir dilə 

sığınacaq vermir, heç bir danışan subyektə hakim, sahib, təhlilçi, keşiş, şifrə açan rolu 

qoymur. Mətn nəzəriyyəsi hökmən yazı praktikası ilə birləşir." 

Bart ancaq ədəbi əsər və ədəbi mətndən danışır. Aydındır ki, əsər və mətn arasındakı 

fərqi sənətin bütün növlərinə şamil etmək olar. Üstəlik də, postmodernizmin bir çox 

nümayəndələri mədəniyyətin müəyyən mənada qlobal intertekstual səciyyə daşıması 

fikrini irəli sürürlər. Barta görə, hətta dünyanın özü də nəhəng, daim dəyişən bir mətndir. 

Mətnin üç özəlliyi var: 

- onun müəllifi (yaxud da heç olmasa "müəllif maskası") olur; 

- onun həmişə oxucusu olur (hətta ola bilər ki, yeganə oxucu müəllfin özü olsun); 

- o, həmişə müəyyən janra aid olur, yeri gəlmişkən, fərqli janrlar arasında keçilməzlik 

münasibəti var (şeiri, yaxud musiqini nəsrlə vermək ağlasığmazdır) 

Ədəbi mətn sözün müstəqim, şəkil, yaxud heykəl isə məcazi mənasında mətndir: heç bir 

ədəbi mətn şəkil və ya heykəli əvəz edə bilməz. O, uzağı, bütün bu şeylər haqqında 

müəyyən təsəvvür verə bilər. 

Amma bütün xüsusi mətnlərin qovuşduğu "böyük bir mətn" kimi mədəniyyət hələ ədəbi 

mətndən uzaq dayanır. Çünki onun nə müəllif, nə də oxucusu yoxdur. O, sənət dilinə cüzi 

bir şəkildə çevrilib. Müəyyən bir mədəniyyət çərçivəsində yaşayan adamlar özlərini 

qətiyyən adekvat dərk etmirlər; hətta hər sonrakı nəsil keçmiş mədəniyyət haqqında tam 

və aydın təsəvvürə belə malik olmur. Beləliklə, aydın deyil ki, nə müəllif, nə oxucu, nə 

də tərcüməyə malik olmayan mədəniyyət hansı mənada mətndir. 


 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

138 


Dünyanı bütövlükdə mətn hesab etmək fikrinin təsdiqi isə daha qəliz məsələdir. Çünki 

dünyanın nə müəllif, nə də oxucusu var, onun hansısa başqa dilə çevrilməsindən 

danışmaq ümumən mənasızdır. 

Postmodernizmə məxsus qeyri-müəyyənliyin izahında mətn anlayışı, şübhəsiz ki, 

faydalıdır. Buna baxmayaraq, mətn anlayışının genişləndirilmiş izahına həvəslə üz tutan 

fəlsəfi postmodernizm çıxılması lazım gələn "metafizik bir dumana" bürünür. 

Üçüncü hissə: Sənət oyun kimi 

Oyun insan həyatının elementar funksiyasıdır və insan mədəniyyətini bunsuz təsəvvür 

etmək mümkünsüzdür. İnsanın hətta dini kulta yanaşmasında belə oyun elementi 

olduğunu qeyd edən Y.Heyzinqa və P.Qvardini bu məsələyə ilk dəfə diqqət yetirmişlər. 

Q.Q.Qadamer oyun anlayışından istifadə edərək sənət və əsər anlayışlarnı izah etməyə 

çalışıb. 

Oyun anlayışı sonucu duman və qeyri-müəyyənliyə bürünmüş geniş və çoxcinsli bir 

sahəni əhatə edir. Biz təkcə insan yox, heyvanlar, hətta kortəbii təbiət qüvvələrinin də 

oyununu nəzərdə tuturuq. Əgər ancaq insan oyununu götürsək, şahmat, tennis, futbol, 

aktyorun səhnədəki çıxışı, musiqi əsərinin ifası, uşaqların səliqəsiz surətdə ora-bura 

vurnuxması, bizim qardaş, ana, vətəndaş və s. kimi ailə və cəmiyyətdəki rollarımızla 

bağlı standart vəzifələrimizin icrası - bütün bunlar hamısı oyundur. "Ciddi" icra 

edilməyən, "oyun" kimi təsəvvür edilən işlər də oyuna daxildir. 

Oyun anlayışı təkcə növ yox, məzmununa görə də qeyri-müəyyəndir. Hər cür oyun 

müəyyən qaydalara malik olmalıdırmı? İstənilən bir oyunda udan və uduzan üzə 

çıxmalıdırmı? Bu kimi suallara qəti cavab vermək çətindir. 

Sözün ən ümumi mənasında oyun praktik məqsəd güdməyən hərəkətlərin ritmik 

təkrarıdır ("dalğaların oyunu", "alovun oyunu" və s.). "İnsan oyununun özəlliyi ondadır 

ki, - deyə Q.Q.Qadamer qeyd edir, - o, öz ağlının - insana məxsus bu müstəsna 

qabiliyyətin gücünə qarşısına məqsəd qoyur və ona doğru can atır, amma həm də bu 

məqsədəuyğunluq cəhdini cilovlamaq istəyir". İnsana məxsus oyunun insaniliyi ondadır 

ki, nəsə bir məqsəd varmış kimi burda hərəkətlər özləri özlərini nizamlayır". Bundan 

əlavə, oyun qətiyyətlə, xüsusi bir şərəf işiymiş kimi ciddi-cəhdlə yerinə yetirilir. "Nəticə 

etibarilə, oyun müəyyən hərəkətlərin özünütəqdimindən başqa bir şey deyil". Oyun 

həmişə onun iştirakçısı olmağı tələb edir. Hətta oyunu müşahidə edən tamaşaçı da ona 

etinasız qalmır. O, sadəcə müşahidəçi yox, oyunun tamhüquqlu üzvü, onun tərkib 

hissəsidir. 

Həmişə etiraf olunmasa da, sənət bütün zamanlarda oyun səciyyəsi daşıyıb. 

Postmodernizmin özəlliyi ondadır ki, o, sənətdə əvvəllər rast gəlinməyən xüsusi oyun 

tipidir və özündə oyun təcəssüm etdirdiyini açıq-aşkar bəyan edir. 



 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

139 


Bütün oyunları iki tipə bölmək olar: klassik və qeyri-klassik oyunlar. Klassik oyunlar 

üçün aşağıdakı əlamətlər səciyyəvidir: oyunun gedişi üçün lazım olan qaydalar 

toplusunun mövcudluğu; bu qaydaların oyuna başlamazdan əvvəl qəbul olunması, oyun 

prosesində sabit qalması və qeyd-şərtsiz əhəmiyyət daşıması; qaydaların bir-birindən 

kəmiyyətcə və real surətdə fərqlənən gedişlərin çoxluğuna uyğun olaraq oyun prosesini 

nizama salması; oyunun müddəti, oynayan tərəflərin vəziyyətiylə bağlı məhdudiyyətlər, 

qələbə və məğlubiyyətin mötəbərliyinin qaydalarla müəyyən olunması. Başqa sözlə, 

klassik oyun əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qeyd-şərtsiz qaydalara malik olur. Bu 

qaydalar oyunun gedişini istiqamətləndirir, hərəkətlərindən asılı olaraq oyunçuların 

şanslarını göstərir, eləcə də oyunun sonu və qalibi müəyyən edir. 

Qeyri-klassik oyun əvvəlcədən müəyyən olunmuş qaydalara malik deyil, oynayan 

tərəflərdən hər biri öz qaydalarını prosesin gedişindəcə kəşf və tətbiq edir. Burda qələbə 

üçün şansların bölgüsü yoxdur, oyunun müddəti və qalibin üzə çıxması heç cür müəyyən 

olunmur. 

"Qaydasız, qalib və məğlubsuz, çevrə boyu qaçışdan ibarət, təcrübə və təsadüfün artıq 

fərqlənmədiyi bu oyun, - deyə J.Delez qeyd edir, - belə çıxır ki, qeyri-realdır. Və çətin ki 

o kimisə əyləndirsin". Delez hətta qeyri-klassik oyunun nə insan, nə də allah tərəfindən 

oynanıla bilməyəcəyini zənn edir. Alimin qənaətincə, onu ancaq bir nonsens (cəfəngiyyat 

- tərcüməçi) kimi təsəvvür etmək olar və məhz buna görə, o, düşüncənin özünün 

gerçəkliyi, xalis fikrin şüuraltısıdır. 

Delezin qeyri-klassik oyunun mümkünsüzlüyü fikri əsaslı görünmür. Məsələn, uşaq 

oyunları bunun tamamilə real və ən yaxşı örnəyidir. Belə ki uşaqların kommunikativ 

fəaliyyətdəki eqosentrizmi onların oyunlarında da üzə çıxır. Böyüklərin oyununda hamı 

məlum qaydalara riayət edir ki, düzgün yarış ruhu hökm sürsün və qaydalara əsasən 

kimsə qalib, digərləri isə məğlub çıxsın. Kiçik uşaqlar başqasının nə etdiyinin fərqinə 

varmayaraq və digərlərinin hərəkətlərini yoxlamayaraq, özünün oyun anlayışına əsasən 

oynayır. Ən başlıcası, bu oyunda heç kəs məğlub olmur və həm də hamı qalib gəlir, çünki 

oyunun məqsədi hamının oyundan fərdi zövq alması və eyni zamanda, bütün qrup 

tərəfindən şirnikləndirilməsidir. 

Ənənəvi sənət klassik oyuna yaxın idi. Modernizmdən başlayaraq sənət öz yerini qeyri-

klassik oyuna tərəf dəyişməyə başladı. Postmodernist sənət əvvəlcədən müəyyən, 

toxunulmaz qaydaların olmadığı, qalib gəlmək şanslarının qətiyyən bilinmədiyi, nə qalib, 

nə də məğlubların üzə çıxmadığı özünəməxsus bir qeyri-klassik oyun nümayiş etdirir. 

Postmodernizm qələbə eşqiylə alışıb-yanan böyüklər və ciddi adamlar yox, oyunda 

iştirak etmək naminə oynamağın özündən kifayət qədər stimul alan uşaq oyunlarına 

bənzər şəkildə zahir olur. 

"İfrat insaniliklə yüklənmiş" ənənəvi sənətdə həyata xüsusi ciddi münasibət əks olunur. 

Onun hətta insan nəslini xilas etmək iddiasına düşdüyü məqamlar da (Şopenhauer, 



 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

140 


Vaqner, bura Dostoyevskini də əlavə etmək olar) olub. Bu problem ətrafında geniş 

gəzişmələr, nəhayətdə belə bir ideyaya gətirib çıxarıb ki, "dünyanı gözəllik xilas edəcək". 

Çağdaş sənət isə açıq-aşkar məzhəkəçilikdən tutmuş güclə hiss olunan ironik 

gözvurmalara qədər komizmlə aşılanıb. Məzmunundan asılı olmayaraq bu günkü sənət 

bir oyuna çevrilir. Onun ciddi adamlar tərəfindən fars kimi qavranılması və başlıca 

missiyasının mümkünsüzlüyü qənaəti yeni əsərlərin dərkini mürəkkəbləşdirir. 

Əgər çağdaş sənətkar keçmişin "ciddi" sənəti ilə rəqabətə girsə və mücərrəd kətan 

tamaşaçıda Mikelancelonun heykəli kimi dini, patetik həyəcan doğurmağa hesablansaydı, 

sənət, doğrudan da, fars ola bilərdi. Amma bizim dövrün sənətkarı, deyə X.Orteqa-i-

Qasset qeyd edir, sənətə oyun, nəticə etibarilə özünə gülüş aləti kimi baxır. Kimisə ələ 

salmaq yerinə, çağdaş sənət özü-özünə gülür. 

Əvvəllər sənət iki anlamda transsendent idi: insan həyatının ən ciddi problemlərini əks 

etdirən mövzularına görə; öz-özlüyündə insana ləyaqət vermək və onu bəraətləndirmək 

qabiliyyətinə görə. Yeni üslub isə idman oyunları və əyləncələrin təmtərağına yaxındır. 

"Sənət insanı xilas edəcək qənaəti yalnız insanı ciddi həyatdan xilas etmək və ondakı 

şuxluğu oyatmaq anlamında qəbul olnua bilər", - deyə Orteqa-i-Qasset fikrinə yekun 

vurur. 

Çağdaş sənətin özünə dalması, patetikanı itirməsi, ironiya və oyunla zənginliyi və s. 



göstərir ki, müəyyən bədii üslubun əbədi mövqeyi şübhəlidir. Hər dövr öz sənətinə 

ehtiyac duyur və ötən dövrlərin sənətinə kifayət qədər etinasız yanaşır. Köhnə sənət nəsə 

donmuş, monoxron (eyni, birrəngli - tərcüməçi), həyatımızla birbaşa əlaqəsi olmayan, 

yəni mötərizəyə alınmış və artıq gerçək yox, kvazisənət kimi görünür. Əgər keçmişə 

məxsus sənət əsəri maraqlı görünürsə, bu, onun məziyyətindən çox, qüsurundan irəli 

gəlir. Keçmiş sənət artıq sənət deyil, o, nə vaxtsa sənət olub. "Keçmiş sənətdən alınan 

zövq özəl olaraq zövq deyil, çünki ironiya ilə səciyyələnir. Məsələ burasındadır ki, bu 

zaman özümüzlə əsər arasında keçmiş həyatı, yəni o dövrdə yaşamış insanı yerləşdirir, öz 

dünyagörüşümüzdən başqa dünyagörüşünə üz tutur, beləliklə də, nəsə uydurulmuş bir 

şəxsə çevrilirik. Keçmişin sənətindən zövq alan da məhz içimizdəki həmin ikinci şəxsdir. 

Şəxsiyyətin bu cür ikiləşməsi şüurun ümumən ironik durumunu göstərir". 

Orteqa-i-Qasset keçmiş sənətin çağdaş tamaşaçıya xalis estetik təsir imkanını inkar etsə 

də, kvazisənətin daha böyük həyati önəmi olduğunu da unutmur. Onun fikrincə, keçmiş 

sənətin qavranılması hesabına alınan zövq bu sənətin estetik yox, daha çox həyati 

məzmunundan irəli gəldiyi halda, çağdaş sənəti əsasən estetik baxımdan qavrayırıq. 

Amma keçmiş sənətin çağdaş tamaşaçıya estetik təsirini tam inkar etmək də olmaz. İfrat 

özünəməxsusluq, keçmişə dair müəyyən bilgilər, "kənar baxış" tələb etməsinə 

baxmayaraq, belə təsir, şübhəsiz ki, mövcuddur. 

Q.Q.Qadamerin dediyi kimi, ötən günlərin sənəti bizə çağdaşlıq süzgəcindən, qoruyan və 

yenidən yaradan canlı ənənədən keçib çatır. 



 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

141 


Dördüncü hissə: Postmodernizmin versus modernizmi 

Postmodernizmə modernizmin yeni sosial-mədəni şəraitdə davamı kimi baxmaq olar. 

Bununla yanaşı postmodernizm və modernizmin bədii təcrübəsi bir-birindən köklü 

surətdə fərqlənir. Postmodernizm modernizmin əsasında duran bir çox vacib məsələləri 

inkar mövqeyində durur. 

Bunu əyani surətdə göstərmək üçün modernizm və postmodernizm estetikalarını bir sıra 

əsas məqamlarda qarşılaşdıraq: sənətkar haqqında təsəvvür, sənət əsərinin təhlili, 

auditoriya və sənətin dərki. 

IV.1. Sənətkar 

Modernizm sənətkarın şəxsiyyətini açıq-aşkar surətdə idealizə edir. Belə təsəvvür olunur 

ki, o, unikallıq, ardıcıllıq və transsendentlik ölçülərini rəhbər tutaraq öz əsəri üzərində 

ciddi-cəhdlə çalışır. 

Özünü ümumən hər hansı bir insan kimi bütöv şəxsiyyət sayan modernist sənətkar, 

yaradıcı olaraq elə şeylərə cəhd edir ki, seçdiyi üslubun təkrarsızlıq və yeganəliyini 

göstərə bilsin. 

Modernizmə görə, həqiqətlə yalan arasındakı hüdudu hiss edən, daxili gerçəklik və 

həqiqət kompleksi ilə əndişələnən sənətkar "dərin olmalıdır". Modernist roman bəzən 

tarixi və psixoloji realizm səviyyəsinə də qalxa bilər. Modernist yaradıcı proses 

sənətkarın tam nəzarətində olduğundan müəllif fikri əsərin yeganə mümkün izahı sayılır. 

Sənətdə şərtiliklərlə oynayan postmodernist sənətkar həqiqət və yalan arasındakı hüdudu 

aradan qaldırır. Postmodernistlər sənətkarı təkcə bütövlük yox, həm də fərdilikdən, onun 

işini isə ortaya daim nəsə yeni və dərin bir şey qoyan mötəbər sənət əsəri statusundan 

məhrum edirlər. 

Postmodernistlərin dəyərləri çoxüzlülük, keçicilik və anonimlikdir. Onlar "dayaz" 

olmağa, üzdə sürüşməyə və ancaq zahiri şeyləri qeydə almağa çalışırlar. Təsadüfi deyil 

ki, postmodernistlər rəngarəng və dəfələrlə işlənmiş üslubların kollajı üzərində işləyirlər. 

İndividuallığın, fərdiliyin yeni anlamından çıxış edən postmodernistlər "ədəbi düha" 

haqqında təsəvvürlərdən əl çəkir və yaradıcılıq prosesini mexaniki proseslər, sosial 

məsxərə və simasızlığın tətbiqi həddinə endirirlər. Postmodernist sənətkar özünü qabağa 

verməkdən, gözə soxmaqdan əl çəkir, qəsdən kölgəyə çəkilir, təsadüfi faktlar, 

kommersiya dəyərləri və kütləvi şüura tabe olur. 

Əgər modernist sənətkar hər şeydə bir vəhdət axtarırdısa, mədəni rəngarənglik uğrunda 

çıxış edən postmodernist nə yolla olursa-olsun, plüralizm ardınca qoşur. 

Rəngarənglik prinsipi aparıcı bir dəyər kimi özünü üslubi baxımdan da büruzə verir. 

Postmodernist sənət vahid üslub yox, müxtəlif üslubların qarışığı kimi meydana çıxır. 

Məsələn, çağdaş cəmiyyətdə fövqəladə rol oynayan televiziya təkcə obrazların alabəzək 



 

“Çağdaş dünya ədəbiyyatı. Ədəbi söhbətlər. Müsahibələr.”.

 

Ə

dəbi-kulturoloji tərcümə e-Antologiyası 



Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu

 



 

www.kitabxana.net

 



 

Milli Virtual Kitabxana 

 

142 


qarışığı yox, həm də ideyalar və üslubların qarışığını verir. Postmodernist sənət hamısı 

birlikdə hansısa bir qeyri-real mənzərə fonunda toplaşmış Bottiçelli Venerası (İntibah 

üslubu), yunan atleti (antik sənət üslubu) və Mikki Mausla (pop-art) stilizə olunur. 

Postmodernist ruhda tikilmiş inzibati bina modernist şüşə və polad, fantastik görkəmli 

novdan borularının orta əsrlərə məxsus lüləkləri və barokko üslublu naxışların 

birləşməsini özündə təcəssüm etdirə bilər. 

J.Derridaya görə, postmodernist özünüifadənin əsas forması kollajdır. Onun fikrincə, 

dağınıq obrazlar və uyuşmaz şeyləri sintez edən postmodernist sənət "nə birmənalı, nə də 

stabil ola bilməyəcək yeni bir anlam" yaradır; özünün üslubuna görə qeyri-müəyyən və 

çoxmənalı olur. 

F.Ceymison əmindir ki, postmodernist sənətin üslubi rəngarəngliyi çağdaş sosial həyatın 

əksidir. Çağdaş cəmiyyətdə vahid standartlar yoxdur, hər qrup özünməxsus dəyərlər, dil 

və üsluba malikdir. Plüralist cəmiyyətdə - çağdaş cəmiyyət məhz belədir - üslubi 

çoxluqlar yanaşı mövcud olmalıdır. Onlar hamısı bərabərdir, biri digərindən üstün deyil. 

Üslubi rəngarənglik həm də tarixin dərkinə öz möhürünü vurur. 

Ceymisonun dəlillərini davam etdirərək bəzən deyirlər ki, üslub və dəblərin 

gur inkişafı, reklam və kütləvi informasiya vasitələrinin getdikcə artan gücü, ümumi 

standartlaşmanın başlanmsı və yaşıl inqilab da daxil olmaqla postmodernist cəmiyyətin 

əsas çizgiləri sönməkdə olan tarixilik duyğusunun təzahürüdür. Nəticədə bütün bu 

cizgilər şizoid kompilyasiya vəziyyətinə gəlib çatır. Çağdaş sosial sistem (söhbət müasir 

açıq cəmiyyətdən gedir) "əbədi indidə" yaşamağa önəm verərək, özünü dərinlik, 

müəyyənlik və şəksiz identiklikdən (yəni özünü nə iləsə bərabərləşdirməkdən - 

tərcüməçi) məhrum edərək, keçmişlə əlaqəni sonacan itirmişdir. 

Amma "əbədi indidə" yaşamaq həm də keçmişin qapılarını paradoksal bir surətdə 

üzümüzə açır. Modernist sənətkar bu gün üçün yararsızlığını əsas götürərək keçmişə 

etinasız yanaşırdı. Postmodernizmdə keçmiş bu gün haqqında mövcud təsəvvürlərin 

tərkib hissəsi kimi görünür. Məsələn, televiziya bir axşam ərzində XIX əsr həyatından 

bəhs edən film, XV əsrə aid nağıl motivi üzrə çəkilmiş çizgi filmi, yaxud da Böyük 

fransız inqilabından bəhs edən tamaşa göstərə bilər. Televiziya özünün özəl tarixini də 

ehtiyatla qoruyur. Yeni verilişlərə baxmağa ehtiyac duymursansa, kanalı populyar şou 

proqramları, yaxud da 1960-80-ci illərin kinolentlərinə çevirə bilərsən. 

Postmodernizm üçün səciyyəvi olan keçmişə açıqlığın mənfi nəticələri də var. Bunlardan 

biri tarixin cilalanması, hamarlanması, yəni özünəməxsus şəkildə "şizoid popurriyə" 

çerilməsidir. Teleekran və kinoda sayrışan, heç bir anlam və hər hansı əlaqəsi olmayan 

keçmiş nəticədə sonsuz bir indiyə çevrilir. Postmodernist sənətkar tarixi dövrlərin yerini 

dəyişərkən auditoriyaya indini anlatmaq məqsədi güdmür. Əgər modernistlər tarixə 

nisbətdə nəsə yeni bir dəb fikirləşməyə cəhd edirdilərsə, tarixə üz tutan 

postmodernistlərdə bu münasibət bitib-tükənməz, heç nəyə aparıb çıxarmayan və 

əyləncədən başqa heç nəyə xidmət etməyən retroya çevrilir. 

1   ...   15   16   17   18   19   20   21   22   ...   58


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə