Топлу Азярбайъан Республикасы Президенти йанында



Yüklə 3,76 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə31/45
tarix06.05.2017
ölçüsü3,76 Mb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   45

ƏDƏBİYYAT 

1. Şahtaxtı S. “Xaç əməliyyatı”, Bakı, Nurlan, 2003, 199 s.   

2. Nağdəli Zamanov  "Dilimizin dərin qatlarını zənginləşdirən ulu öndər"// "Səs" qəzeti, 

2012-ci il 

3. Heydər Əliyev. "Müstəqilliyimiz əbədidir". I cild, Bakı , "Azərnəşr", 1997, 608 səh. 

4. Heydər Əliyev. "Müstəqilliyimiz əbədidir". IV cild, Bakı , "Azərnəşr", 1997, 528 səh. 

5. Heydər Əliyev. "Müstəqilliyimiz əbədidir". V cild, Bakı , "Azərnəşr", 1998, 500 səh. 

6. Adil Babayev. Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti. Bakı, 2011, 621 səh. 

7. Abdullayev N., Məmmədov Z. "Nitq mədəniyyətinin əsasları". Bakı, 2010, 325  

8.  N.Cəfərov. Heydər Əliyev - liderlik fenomeni. Bakı, 2006, s. 41 

9. J.Əliyeva.  Heydər Əliyev və ana dilimiz. http://jurnal.meclis.gov.az/news 



 

 

РЕЗЮМЕ 

В  статье  говорится  об  Азербайджанском  языке,  о  его  месте  и  значении  в 

нашей  сегодняшней  жизни,  об  отношении  и  оценке  общенационального  лидера 

Гейдара Алиева к процессу развития нашего языка. Тут приводятся примеры его 

указов  и  распоряжений,  рассказывается  о  его  внимании  к  процессам, 

происходящим  в  языке,  ставится  на  первый  план  его  отношение  к  красоте  и 

беглости родного языка. 

 

XOSHQEDEM  HUSEYNZADE  

 

SUMMARY 

The article deals with the Azerbaijani language, its place and meaning in our 

today’s  life, the attitude and evaluation of our  national leader Heydar Aliyev to the 

development of our language. Examples of his decrees and orders, his attention to the 

development in the language have been given in this article. H. Aliyev’s  attitude to the 

beauty and fluency of the native language key point of the article.  

 

 

Rəyçi: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dos. R.V. Məmmədova  

 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

266



ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ 

 

 

              

Агаверди Халилов 

 

МЕЖРЕЛИГИОЗНЫЕ ОТНОШЕНИЯ В ОГУЗСКОМ ОБЩЕСТВЕ 

СРЕДНИХ ВЕКОВ: ТЕНГРИАНСТВО И ИСЛАМ (НА МАТЕРИАЛЕ 

ОГУЗСКИХ ПИСЬМЕННЫХ ПАМЯТНИКОВ) 

 

Açar sözlər: Oğuz, orta əsrlər, tanrıçılıq, islam, din, cəmiyyət. 

Key words: Oghuz, Middle Ages, Tengri, Islam, religion, society. 

Ключевые слова: огузы,средневековье, тенгрианство, ислам, религия, общество. 

 

В религиозных и мифологических системах древних тюрков тенгрианство 

носило монотеистический характер. По наблюдениям над материалами  огузских 

письменных памятников средних веков видно, что идея Тенгри (Бога) у древних 

тюрков не сильно отличается от мусульманского Аллаха (Бога).  

Заслуживает  особого  внимания  информация,  содержащаяся  в  начальной 

фразе  монументального памятника – о создателя эпоса Дэдэ Коркуда: «Ко време-

нам    святого  Пророка    (да  будет  ему  слава)  явился  из  края  Баят  муж,  которого 

звали  отец  Коркуд  и  который  был  совершенным  знатоком  Огуза.  Стало  быть, 

Дэдэ  Коркут  жил  несколько  раньше  пророка  Мухаммеда  показывает,  что  песен-

ные сказы Дэдэ Коркуда воcходит к доисламской эпохе и культуре. «Книга Кор-

кут» рассказывает в поэтической форме о легендарном прошлом огузского наро-

да.  Она  представляет  эпический  цикл  и  состоит  из  вступления  и  двенадцати 

рассказов или песен.  "Китаби деде Коркут" ("Книга мoero деда Коркута") отно-

сится  к  Х-XI  вв.,  появляется  итогом  длительного  развития  устной  народной 

поэзии.  По  своему  идейно-тематическому  и  художественному  богатству,  по 

языковым  особенностям  этот  замечательный  эпос  выходит  далеко  за  рамки 

культуры исламской эпохи. 

На  памятниках  «Огузнаме»,  Коркут-Ата  (отец  Коркуд),  был  сыном  Кара 

Ходжа,  который  был  родом  из  Баятских.  Родился  в  промежутке 4-ого  и 6-ого 

веков,  пользовался  уважением  среди  тюрков  огузов,  занимал  должность 

наставника и советника у повелителей огузов того времени, об этом повествуют 

эпосы,  дошедшие  до  наших  дней.  У  Деде  Коркута  был  сын  Ургеч  Деде.  В 

тюркском народе рассказы Деде Коркута передавались из уст в уста, из поколения 

в  поколение.  В 11-ом  веке,  во  времена  правления  Сельджуков  рассказы  были 

собраны  в  книге  под  названием  «Деде  Коркут  Китабы» (Книга  Деда  Коркуда). 

А.Ю.Якубовский пишет, что в «Китаби-Деде Коркут» огузе-мусульмане, ведушее 

борьбу с «гяурами» (язычниками) (11). 

На  наш  взглядь    Коркуд    не  личное  имя,  а  религиозная  должность.  Слово 

Коркут  означает  буквально  «хранитель  счастья»,  или  же  широком  смысле 

хранитель  добра,  защитник    народа.  Мы  наблюдали  выражения  «этот  Коркуд» 

или  же  «тот  Коркуд»  в  «Огуз-наме»,  которые  дают  предполагать,  что  Коркуд 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

267



является  религиозной  должностью,  скорее  всего  Тенгрианство.  Порой  Коркуда  

заменяет, например,  Иркыл Ходжа в «Огуз-наме». 

 На памятниках средних веков видны особенности переходного  периода огузов от 

тенгрианства  к  исламу  и  их  искренняя  приверженность  к  этой  религии.  Турки-

огузы в «Книге Деде Коркуда» считали Тенгри всемогущей силой и верили, что 

все совершается по его воле и молились Ему. Огузы верили, что пока «Аллах» не 

скажешь,  дела  не  пойдут, «Пока  не  даст  всемогущий  Тенгри,  человек  не  станет 

богатым».  В  «Книге  Деде  Коркуда»  к  Аллаху  обращаются  как  «Господь  Бог», 

«Всемогущий» (Кадир), «Каххар», «Истинно Всемогущий», «Творец Бог может», 

«Бог-Творец», «Всевышний», «Созидатель», «Царь  царей», «Дорогой», 

«Единый», «Великий», «Щедрый»  и  т.п.  Большинство  имен  Бога  в  священной 

книге ислама Коране употребляются в огузских памятниках, в том числе в «Книге 

Деде Коркуда».Это наблюдается в обращениях огузов к Аллаху. 

«Yucalardan yucasan,  

Kimse bilmez necesen, eziz Tanrı?! 

Anadan togmadın sen, atadan olmadın.  

Kimse rizgin yemedin. 

Kimseye güc etmedin. 

Kamu yerde ehadsen, Allahu-Samedsen!» (2,D 209-210). 

Сура «Ихлас» «Очищение» (веры) 

Во имя Аллаха милостивого, милосердного! 

1.(1). Скажи: «Он-Аллах-един, 

2.(2). Аллах, вечный, 

3.(3). Не родил и не был рожден, 

4.(4). И не был Ему равным ни один!» 

Сура Ал-ихлас (знаки присущие только к Аллаху). 

Кул хуваллаху ехад(1) Аллахус самед (2) Лем йелид ве лем йулед(3) Ве лем 

йекул леху куфувен ехад(4). 

А дальше уже продолжается  молитва из  Тенгрианства и из хадисов. 

«Ademe sen tac urdun, 

 Şeytana lanet kıldın.  

Bir suçdan ötüri dergahdan sürdün.  

Nemrud göge ok atdı, 

 Karnı yarık balığı karşu tutdun» (2,D 209-210). 

В  этой  части  текста  говорится  о  легенде  об  изгнании  Адама  из  рая.  А 

дальше уже идет описание  представления о Тенгри. 

«Ululuğına heddin, senin boyun-geddin yok!  

Ya cismle сeddin yok!  

Urduğun ulatmayan ulu Tanrı!  

Götürdügin göge yetüren görklü Tanrı! 

Qagduğın kahr eden kahhar Tanrı!  

Birligüne sığındım, çelabım, kadir Tanrı!  

Meded senden!  

Qara donlu kafere at deperem, işümi sen onar!» (2,D 209-210) 

В величестве нет тебе равного! 

Физически нет тебе равного, созидатель. 



Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

268



Кого бьешь, того не уничтожаешь. 

Кого берешь, того  поднимаешь до небес, о добрый  Тенгри!  

Кого уничтожишь, того уничтожишь, о гневный  Тенгри!  

Укрывался к твоему  Единству, всемогущий Тенгри! 

От тебя помощь!    

К  одетому  в  черное  неверующему  верхом  поеду,  дай  удачи  исправить 

дело! 

"Китаб-и-дедем Коркут" так или иначе связан с исламом. В рассматривае-



мых нами концовках сказаний их не столь много, но они достаточно регулярны. 

Можно  перечислить  основные: Kaadir ("всемогущий"), fani dunya ("тленный 

мир"), ahir dunya ("потусторонний мир"), dua ("молитва"), kabul olmak ("принятие, 

согласие,  принимать,  признавать"), Kur'an ("Коран"), ecel ("смерть,  кончина"), 

vakit ("время").  Все  они  входят  в  устойчивые  словосочетания,  некоторые  из  них 

почерпнуты  непосредственно  из  Корана (5). Так,  противопоставление  земной 

жизни,  т.е.  тленного,  бренного,  преходящего  мира,  и  той  жизни,  находящее 

выражение в словосочетаниях fani dunya (т.е. тленный мир, человеческая жизнь) 

или hayat-at-dunya (т.е.  земная  жизнь)  и ("жизнь  последняя",  вечность),  очень 

распространено  в  Коране  (например, 6:32, 7:51, 29:64, 31:6, 47:36, 55:26) (1). В 

прорицаниях  Коркута,  как  мы  уже  заметили,  понятие «dunya» встречается 

неоднократно в обоих значениях(5). 

В  некоторых  прорицаниях  Коркута  присутствуют  явно  мусульманские  по 

своему  происхождению  образы  и  метафоры.  Такова,  например,  метафора  жизни 

как  каравана: «Дед  мой  Коркут  сложил  песнь,  сказал  слово;  эту  былину  он 

сложил, он составил. Так он сказал: они пришли в этот мир и прошли; так караван 

останавливается  и  снимается;  их  похитила  смерть,  скрыла  земля; за  кем  остался 

тленный  мир?».  Таким  образом,  объекты,  упомянутые  в  прорицаниях  Коркута,  

отсылают нас к традиционной тюркской картине устройства мира и социума. В то 

же  время  в  целом  по  благопожеланиям  реконструируется  эсхатологическая 

модель древней тюркской мифологической системы.  

Что  же  касается  формул  мусульманского  содержания,  часть  из  них  также 

может  быть  объединена  в  группы  формул  на  основе  ритмической  организации, 

которая прослеживается, например, в следующих строках прорицаний: 

Kanı  dedugum beg erenler; 

 Dunya benum deyenler? 

Ecel aldı, yer gizledi. 

Fani dunya kime kaldı. 

Gelilmlu, gidimlu dunya 

Son ucu öluülü  dünya. 

«Где те воины-беки, кого я прославил, кто говорил: (Весь) мир - мой? Их 

похитила  смерть,  скрыла  земля;  за  кем  остался  тленный  мир?  Земная  жизнь,  ты 

приходишь  и  уходишь;  последний  твой  конец - смерть,  земная  жизнь!».  По 

мнению исследователей (5;6;7;8;9;10;11;12), источники этих образов различны, но 

большинство  восходит  к  письменной  книжной  литературе - хадисам, 

моралистической  литературе (10,89). Эта  же  метафора  «жизни  как  каравана» 

встречается и у Абу-л-Гази в "Родословной туркмен": "Подлинно, этот мир похож 

на  караван-сарай, (а)  чада  адамовы  похожи  на  караван:  одни  кочуют,  другие 



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

269



останавливаются на стоянку" (10,45). Жизнь и поступки человека трактуются как 

преходящее, тленное, тогда как неизменной представляется вера во всемогущего 

Бога. Как видно, понятие Бога (Тенгри, Аллаха) у огузов проявляется в идеальном 

образе, который упоминается  в следующих определениях: 

а) мистически-духовные определения; 

б) универсальные определения (3;6). 

Большинство  божеских  определений  у  огузов  сходятся  с    религиозными 

книгами,  в  том  числе  с  Кораном  и  с  хадисами.  Универсальные  определения 

вытекают  из  народного  мышления.  Основная  часть  религиозных  определений, 

относящихся к Аллаху-Тенгри, бытовали в народных суевериях, существовали  в 

устной  традиции  и  после  определенного  времени  отражались  в  огузских 

письменных памятниках. Таким образом, формирование общего этнокультурного 

центра  тюрков-огузов  приводит  к  образованию  единственной  религозно-мифо-

логической системы, как продукта общего тюркского мышления.  

В VII-VIII-х веках распространялись новые религиозные течения, религии 

и  секты  по  всей  Азии.  Hа  Западе  ислам,  на  востоке  буддизм,  на  севере 

несторианское христианство и манихеизм – такой была религиозная картина Азии 

того  периода.  Постепенно  ислам  занимает  определенное  место  в  религиозно-

мифологической системе древних тюрков, которая к этому времени была в основ-

ном  тенгрианской,  и  оба  они  формируют  новую  богословскую  систему.  Синтез 

этих  религий  проявляется  в  религиозных  терминах,  обычаях,  обрядах.  Итак, 

можно  предположить,  что  в  огузском  обществе  средних  веков  достаточно 

длинный  период  существовали  параллельно  разные  религии.  Поликонфессио-

нальность  огузского  общества  обусловливается  тем,  что  оно  было  открытым  по 

своему характеру для других цивилизаций.  

Памятники представляют Тенгрианство и Ислам вместе, как единую идею. 

Это отражает религиозную действительность огузского общества средних веков, 

общественную реальность средневекового общества огузов и  их религии. Вслед-

ствие  того,  что  огузы  приняли  ислам  и  пытались  адаптировать  его  к  старой 

религии,  обе  религии  выступают  как  неотъемлемой  части  модели    мира,  и    в 

отношениях между ними  проблем не наблюдается. Огузы относятся отрицатель-

но  к  неверующим  (атеистам).  В  письменных  памятниках  огузы  кажутся 

терпимыми  к  носителям  других  религиозных  верований.  Огузское  общество  не 

раз  страдало  от  неверующих,  подвергалось  агрессии  и  ограблениям.  Только  в 

таком  случае  огузы    защищали  себя  и  нейтрализовали  неверующих  для  того, 

чтобы  защитить  себя  от  угроз  с  их  стороны.  В  основном  же  огузское  общество 

средних  веков  было  склонно  к  прогрессивным  традициям  с  точки  зрения 

религиозной терпимости. 



 

ПРИМЕЧАНИЕ 

1.  Коран.  Пер.  и  коммент.  И.Ю.Крачковского.  Изд. 2-е.  М.:  Главная 

редакция восточной литературы издательства "Наука", 1986. 

2.  Китаби-Деде Коркуд. Баку, 1988. 

3.  Kitabi-Dede Qorqud ensiklopediyası. B., “Yeni neşrler evi”. 2000, II cild. 

4.  Энциклопедия ислама. II в. , Стамбул, 1989. 

5.  Абдулла B.  Поэтика «Книги Деде Коркута» . Б., 1999 года. 


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

270



6.  Джафаров  Н. "Книга Деде Коркут " Поэтика перехода в ислам. Б., 1999. 

7.  Бартольд  В.В.  Книга  моего  деда  Коркута.  Огузский  героический  эпос. 

Пер.  и  коммент.  В.В.Бартольда.  М.-Л.: 1962 (Сер.  Литературные 

памятники). 

8.  Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. // Сочинения. Т. V. 

Работы  по  истории  и  филологии  тюркских  и  монгольских  народов.  М.: 

Главная редакция восточной литературы издательства "Наука", 1968. 

9.  Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Л.: Наука, 1974. 

10. Кор-оглы Х. Огузский героический эпос. М.: ГРВЛ изд-ва "Наука", 1976. 

11. Якубовский  А.Я. 1999. Китаби  Коркуд  и  его  значение  для  изучения 

туркменского  обшества  в  эпоху  раннего  средневековья //Книга  моего 

Деде Коркута. Огузский героический эпос. Б., 1999. 

 

AĞAVERDİ XƏLİL 

ORTA ƏSRLƏR OĞUZ CƏMIYYƏTINDƏ DINLƏRARASI 

ƏLAQƏ:TANRIÇILIQ VƏ ISLAM (OĞUZ YAZILI ABIDƏLƏRI ƏSASINDA) 

 

XÜLASƏ 

Orta  əsrlər oğuz yazılı abidələri oğuz tarixinin, mədəniyyətinin və inanc 

sistemlərinin  zəngin mənbəyidir. Buradan islam öncəsi və islam dövrlərinə aid  oğuz 

inancları haqqında  geniş  təsəvvür  əldə etmək mümkündür. "Oğuznamə" silsiləsinə 

daxil olan yazılı qaynaqlar, həm tanrıçılıq dini, həm də daha qədim dpvrlərin inanclarını 

özündə əks etdirir. İslam dininin mətnlərin yazıya alındığı dövrdə yarandığı müşahidə 

edilir. Hər iki din bərabər inanclar kimi müşahidə olunur. Ümumiyyətlə, oğuz 

abidələrində  qədim xalq inancları, monoteist xarakterli tanrıçılıq və islam dinləri öz 

əksini tapmışdır. 

 

AGAVERDI  KHALIL 

THE RELATIONS BETWEEN RELIGIONS IN OGHUZ SOCIETY IN THE 

MIDDLE AGES:TENGRISM AND ISLAM (ON THE BASE OF OGHUZ 

WRITTEN MONUMENTS) 

 

SUMMERY 

Oghuz written monuments belonging to the Middle Ages are the rich information 

source of the history, culture and belief system of Oghuz. One can get the much 

information about the beliefs of Oghuz before Islam and during the period of Islam. In 

Oghuz written monuments known as “Oghuzname” the ancient religion of Oghuz 

society Tengrism organizes the parallelism with the Islam which represents the religious 

views of the period making the monuments to the note. Both of them are observed as an 

identical right religious view. In general, in Oghuz monuments the ancient folk beliefs 

of Oghuz society (due to Islam the erroneous beliefs) monotheistic. 

 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

271



İSMAYIL  AĞAYEV  

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru 

Sumqayıt  Dövlət Universiteti 

qara_ahmedov_66@mail.ru 

 

H.CAVİDİN “XƏYYAM”  FACİƏSİNDƏ ŞƏXSİYYƏT VƏ  



ZAMAN MÜNASİBƏTLƏRİ 

 

Açar sözlər: romantik ədəbiyyat, tarixi faciə, fərd və cəmiyyət, şəxsiyyət, insan amili, 

insan ləyaqəti, mənəvi azadlıq, əxlaqi prinsiplər, bəşəri dəyərlər 

Key words: romantic literature, tragical  history, individuals and society, personality, 

the human factors, human dignity, spiritual freedom, moral principles, human values 

Ключевые  слова:  романтический  литература,  историческая  трагедия,  лич-

ность  и  общество,  личность,  человеческий  фактор,  человеческое  достоинства, 

духовная свобода, нравственные принципы, общечеловеческие ценности  

 

Azərbaycan romantik ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi, yaradıcılığı ilə 

ədəbi-bədii fikrimizdə yeni  mərhələ açan dramaturq Hüseyn Cavid həm lirik 

əsərlərində, həm də  tarixi  dram  və faciələrində mürəkkəb ictimai-siyasi məsələlərə 

toxunmuş, yaşadığı mühitin sosial və  mənəvi-əxlaqi prinsiplərini, fərd və  cəmiyyət 

münasibətlərini müxtəlif istiqamətlərdən şərhə, analitik təhlilə çalışmışdır. Dramaturqun 

yaradıcılığı çoxəsrlik Azərbaycan  ədəbiyyatının tərkib hissəsi olmaqla bərabər, 

əsərlərinin daxili mahiyyətini təşkil edən bəşəri dəyərlər və ideya-mövzusu baxımından 

ümumşərq kontekstində  dərk edilir. Böyük mütəfəkkirin  əsərlərindəki fəlsəfi fikirlər, 

insan və zaman münasibətlərinin təhlili, hansı mövzudan və hansı dövrdən yazmasından 

asılı olmayaraq, insan amilini hər  şeydən üstün tutması, yaradıcılığında insan 

azadlığının və  ləyaqətinin qorunması kimi məsələlərə sürəkli müraciəti H.Cavidin 

nəinki həmvətənlərinin taleyini düşündüyünü, həm də daha geniş miqyasda insan ömrü 

və həyatının mahiyyəti,  məzmunu, insan taleyi barədə fikir axtarışlarında olduğundan  

xəbər verir.  

H.Cavid 1935-ci ildə-mürəkkəb ictimai- siyasi dövrdə, Azərbaycan xalqının ağır 

siyasi təzyiqlər altında yaşadığı bir vaxtda  Şərqin filosof- şairi, yaşadığı dövrün 

qanunlarına tabe olmayan, ictimai mühitin məhdud fikir dairəsinə sığmayan mütəfəkkir 

Ömər Xəyyama müraciət etmişdir. Orta əsr  Şərq elmi-fəlsəfi fikrinin tanınmış 

nümayəndələrindən biri olan Xəyyamın düşüncə  və  zəka dünyasını, yaşadığı ictimai 

mühitə qarşı olan etirazlarını, barışmaz münasibətini  “Xəyyam” faciəsində 

özünəməxsus şəkildə inikasa çalışmışdır. Mütəfəkkir şair, filosof kimi tanınan Xəyyamı 

Cavid orijinal məzmunda işləyərək, tarixi şəxsiyyətin amal və düşüncələrini veməklə 

bərabər, yaşadığı dövrü, müasiri olduğu ictimai mühitin psixologiyasını,  şəxsiyyət və 

cəmiyyət qarşıdurmasını, bu təzadı doğuran amilləri bədii təfəkkürlə, poetik düşüncə və 

obrazların köməyi ilə izaha çalışmışdır. Tarixi Xəyyamla zaman arasındakı ziddiyyəti, 

filosof-şairlə mühit arasındakı təzadı əks etdirməklə dramaturq yaşadığı dövr və mühitin 

ziddiyyətlərini,  şair Xəyyamın simasında müasiri olduğu fikir adamları ilə zaman 

arasındakı konflikti vermişdir. 

Cavidşünaslıqda bu faciə obyektiv təhlil olunmuş,  ədibin bu faciədə “qeyri-

humanist cəmiyyətdə  mənəvi təmizliyin və  ağlın faciəsini  əks etdirməsi”, “dövrün ən 

mühüm ictimai-əxlaqi problemləri əsas qəhrəmanın taleyinin təsviri vasitəsilə” (1.185) 

əyaniləşdirməsi göstərilmişdir.  “Xəyyam” faciəsi “H.Cavid sənətinin fəlsəfi  fikir 

istiqamətini, ideya-məfkurə axtarışlarını bütünlüklə ümumiləşdirən” (2.205), toxunduğu 



Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

272



ictimai problemlə bağlı dramaturqun öz dövrünün kəskin ziddiyyətlərini və amorf 

cəmiyyəti romantik düşüncə ilə  təhlil  edən, bədii-fəlsəfi konsepsiya ilə yoğrulmuş, 

daim müasir olan əsər kimi dəyərləndirilmişdir. 

Tarixi Xəyyam H.Cavidi “mənən sərbəst  şəxsiyyət, hər hansı doqmadan azad 

fikir və ilham sahibi kimi cəlb etmişdi”, bu da “Cavidi təkləyən total konformist 

ehkama bədii üsyan və  fəlsəfi etiraz demək” idi (3.295). “Xəyyam” faciəsində  əsas 

dramatik konflikt mütəfəkkir, filosof-şairlə zaman arasındadır. Burada Cavid sərbəst 

şairanə düşündüklərini Xəyyamın dili ilə vermiş, kəskin despotizmə əsaslanan ictimai-

siyasi mühitə, onun mənəvi-əxlaqi dünyasına qarşı özünün etirazını bildirmişdir.  Məhz 

bu cəhətinə görə faciə Cavid yaradıcılığının ən yüksək zirvəsi sayılır.  

XX əsrin 30-cu illərində Azərbaycanı bürüyən kəskin ictimai-sosial ziddiyyətlər, 

despotik idarə üsulları, ictimai həyatın sinfi-ideoloji təfəkkürlə izahı, insan ləyaqətinin 

alçaldılması, fikir sahibi olan insanların faciəvi yaşantıları  dramaturqun 

yaradıcılığından kənarda qalmamışdır. Amoral cəmiyyətə, despotik sistemə qarşı 

etirazını bildirmək üçün  Cavid əsas qəhrəmanı tarixi şəxsiyyət olsa da, yaşadığı dövrün 

ictimai-siyasi problemləri ilə bağlı olan “Xəyyam” faciəsini yazmışdır. İctimai mühitin 

sosial qanunlarına, zamanın amansızlığına qarşı etiraz və hiddətini bildirmək üçün 

mövzunu ustalıqla seçmiş, mühitin tragizmini, onu yaradan amilləri filosof-şairlə zaman 

arasındakı konfliktdə araşdırmışdır. H.Cavidin fikincə, həqiqi sənətkar hər növ 

doqmatizmdən uzaq, azad fikir və düşüncə sahibi olan şəxsiyyətdir. Məhz belə 

şəxsiyyətlə zaman arasındakı ayrılığı, qarşıdurmanı öyrənməklə ictimai mühitdə olan 

mənəvi-əxlaqi prinsipləri, cəmiyyət daxilindəki  sosial ziddiyyətləri müəyyənləşdirmək 

mümkündür. Faciənin  əsas qəhrəmanı, hadisə  və proseslərin mərkəzində dayanan 

Xəyyam mühitlə özü arasındakı ayrılığı hiss edir, doqmatik düşüncə  və  təfəkkürdən 

uzaq olduğundan “ruhunu sıxmış bu diyar”. Bu təzadı aradan qaldırmaq mümkün deyil,  

gerilik, cəhalət zamanı elə tutmuşdur ki, o, “Başqa bir ölkəyə varsın, nə çıxar?!” (4 .27) 

Tarixi Xəyyamda  H.Cavid poetik “mən”inin ifadəsinə çalışaraq, Xəyyamı əzən, 

onun fikir və  fəaliyyəti üçün zindana çevrilən mühiti göstərməklə dramaturq onu 

tənhalaşdıran, bəşəri dəyərlərdən uzaq ictimai-siyasi mühiti əks etdirmişdir. Dramaturq 

sənətkarla zaman arasındakı təzadı bütün mahiyyəti ilə anlamış və onun dramatizminin 

tam ifadəsinə çalışmışdır. Faciədə ağır təsir bağışlayan kiçik səhnə ilə böyük məna ifadə 

edərək, cəmiyyətin mənəvi dünyasını bütünlüklə göstərən məqamlar vardır.  Şair 

Xəyyam yaşamaq üçün ən dəyərli nemətlərini-kitablarını satır, yüksək zəkanın, dərin 

idrakın məhsulu olan bu kitablar “Yeyəcək əkmək için” bazara çıxarılmışdır. Buna isə 

heç kəs diqqət ayırmır, hamı etinasız qalır. Xəyyamın acınacaqlı vəziyyəti, fikir xəzinəsi 

olan kitablar heç kəsə maraqlı deyil. Mühitdə  nə  səfillik anlaşılır, nə  də yüksək fikir, 

zəka qiymtələndirilir, “daşa dönmüşlərə” heç nə təsir etmir. Bu müdhiş mənzərə faciəvi 

taleli, özü ilə  cəmiyyət arasında heç bir vəhdət tapa bilməyən XX əsrin filosof-şairi 

Məhəmməd Hadinin kədər və  əzab dolu həyatını, ömür yolunu xatırladır. Cavidin 

müasir olduğu dövrün mənəvi-əxlaqi dünyasına, ali varlıq olan insanı itaətkar bir qula 

çevirən sosial mühitə qarşı etirazları Xəyyamın dili ilə ifadə olunur: 

...Gənc ömrümü atəşli tikənlər gəmirirkən 

Həp varlığa üsyan edərəm mən. 

Üsyan! Ölü adət və təriqətlərə üsyan! 

Yaldızlı həqiqətlərə üsyan! (4 .30) 

İnsan idrakını  məhdudlaşdıran, onun təkamülünə mane olan “ölü adət və 

təriqətlər”, mövcud mühitdə hakim olan   “Yaldızlı  həqiqətlər”  şair tərəfindən rədd 

edilir. O, insan idrakının nəhayətsizliyinə, insan qəlbinin ülviliyinə inanır. Xəyyamın  

fikir dünyası doqmatik, ehkam xarakterli baxışlara, amorf məntiqə əsaslanan  düşüncəyə 


Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

273



qarşıdır. Yalana bürünmüş  həqiqətlər, idraka mane olan adət və  təriqətlər dünyasında 

insan özünü ali varlıq kimi dərk etməkdən çox uzaqdır. Belə amorf cəmiyyətdə mənəvi-

əxlaqi təkamül, tərəqqi üçün imkanlar məhduddur, insan idrakı isə belə maneələri 

aşmaqla özünü, cəmiyyəti, həyatı dərk etmək istəyir. Məhz insan idrakının yüksəlişini, 

təntənəsini görmək istəyi, humanist dəyərlər  əsasında qurulan cəmiyyət haqqında 

şairanə arzularla amansız gerçəklik arasındakı konflikt Xəyyamın tragizmini yaradan 

amillərdən ən başlıcasıdır. Bu vəziyyətlərdə Xəyyam intibah dövrünün qəhrəmanlarını 

xatırladır. Yüksək insani dəyərlərə malik, saf  mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlərin daşıyıcısı 

olmaqla bərabər, bu dəyərləri cəmiyyətdə yaymağa çalışan və  hər zaman mühitlə, 

zamanla  əkcliyini dərk edən Xəyyamın faciəsi intibah qəhrəmanlarının faciələri ilə 

eynidir. Yüksək ağlı, idraki və  əxlaqi zənginliyi ilə mühitdən  üstün olan Xəyyam 

disharmonik cəmiyyəti anlayır, onu dərk edir, lakin bu cəmiyyəti dəyişdirmək, 

yeniləşdirmək  gücündə deyil. Xəyyamda olan yüksək idrak  zamanın bağlarının 

qırıldığını anlayır, amma bu dərketmə  cəmiyyəti yeniləşdirmək üçün kifayət deyil. 

H.Cavid  ədaləti, ictimai azadlığı “Peyğəmbər”də yazdığı kimi yüksək idrak və gücün 

vəhdəti ilə yaratmağı düşünürdü. Xəyyamda poetik idraki yüsəklik var, amma güc-

qılınc yoxdur. Dramaturqun fikrincə, ictimai-sosial ziddiyyətlərin kəskin olduğu mühiti 

harmonik vəziyyətə gətirmək üçün yüksək idraka  istinad edən güc, qüvvət lazımdır. 

Xəyyam obrazı vasitəsi ilə H.Cavid yaşadığı dövrün həqiqi simasını, ictimai-

sosial ziddiyyətlərini təsvirlə  bərabər, müasirlərinin  ədalət və  həqiqət  axtarışlarını 

verməyə çalışmışdır.  İctimai mühitn dramatizmi, hadisələrin daxili məzmun və 

mahiyyətinin doqmatik fikirlərlə izahı insanlar üçün ağır, faciəvi həyat yaratmışdır. 

Qeyri-məntiqi fikirlərlə cəmiyyətin, hadisələrin izahı fikir və zəka sahibləri üçün daha 

ağır idi, onlar bu qeyri-dialektik mühiti dərk etsələr də, ona qarşı mübarizə aparmaqda 

çətinlik çəkirdilər. Amansız  şərait buna imkan vermirdi, fiziki və  mənəvi məhv 

təhlükəsi daim onlarə izləyirdi. Fikir və düşüncənin böhranı, qarışıqlığı  nəticəsində 

həqiqətlə ehkam bir-birindən fərqləndirilmirdi: 

...Mənə yan baxsa əgər anlamayan, 

Sanma eylər ruhum buna üsyan 

Anlayanlar belə yan gözlə süzər,  

O baxışlar məni üzdükcə üzər. (4 .41) 

Bu anlamazlıq bir tərəfdən mühitin  cəhaləti  ilə  əlaqədardırsa, digər tərəfdən 

hakim dairələrin dərk edənləri, anlayanları  təqib və  məhv etməsi ilə bağlı idi. 

Göründüyü kimi,  “Yaldızlı  həqiqətlərin” hakim olduğu cəmiyyətdə insana və onun 

idrakına  hörmət yoxdur. Əsil müasirlik budur ki, Cavid ağır repressiyanın dəhşət və 

faciələrini duymuş, amoral cəmiyyətin inkişaf istiqamətini hiss etmiş, zamanın bu ağır 

yaşantılarına öz münasibətini bildirmişdir. Ağır faciələrlə dolu siyasi prinsip və 

məqsədlər qarşısında, amansız siyasi gilyotin önündə hamı susurdu. Ən ağır faciə fikir 

sahiblərinin, mühiti dərk edənlərin susması idi, bu isə belə ağır, faciəvi siyasətə bəraət 

kimi səslənir, despotizm qarşısında  susmaq ona bəraət vermək, kömək etməkdir. Dərk 

etdiyinə susmaq  real yaşantılara, mənəvi-idraki təkamülə maneələr yaradan amoral 

cəmiyyətin daxili mahiyyətini anlayan insan zəkası üçün faciəvi idi. Xəyyamın ideya 

üsyanı, daxili narahatlığı Cavidin, onunla həmfikir olan zəka sahiblərinin narahatlığı, 

həqiqət axtarışları ilə eynidir.

 

Üsyançı Yusifin ittihamlı  çıxışları yalnız onun fikirləri  



deyil, bilavasitə  əsarətdə yaşayan xalqların hakim təbəqəyə yönəlmiş ittihamları idi. 

Bütün bir xalq kölə yerinə qoyulur, yurd əsarət altında  əzab çəkir, elin sərvəti isə 

amnsızlıqla talanırdı. Belə istismarçılıq siyasətində hakim təbəqəyə köməkçilər isə 

xalqın düşmənə dost olan, idrakı sönük oğulları idi. Belə əsarət və istismarçılıq  siyasəti 

mahiyyətcə bütün imperiyalar dövründə eyni olmuşdur.  


Filologiya  məsələləri – №02, 2016 

 

274



 “Təzad elçisi” Xəyyam düşüncə  və idrakını mövcud təriqətlər, adətlər 

dairəsində müəyyənləşdirməkdən  uzaqdır. Poetik idrak və ilhama malik olan Xəyyam  

daim axtarışdadır, onun üçün “birdəfəlik həqiqət” yoxdur. Onda olan şübhəçilik 

fəlsəfəsi idraki təkamül, gerçəklik və insanları dərk etmək, “qaranlıqda  işıq”  aramaq 

üçün  ən zəruri yoldur. Xəyyamın baxışlarına görə,  şübhəçiliklə, hər ehkam və fikrin 

əsirinə çevrilməməklə, doqmatik düşüncədən uzaqlaşmaqla gerçəkliyi dərk etmək, 

cəmiyyəti yeniləşdirmək olar. Xaotik cəmiyyəti dərk etmək, insan varlığının daxili 

mahiyyətini anlamaq və idraki təkamül üçün skeptisizm fəlsəfəsi az rol oynamır. İdrak 

mövcud gerçəkliklə razılaşmır, cəmiyyət və onun qanunlarının məhdudluğunu  dərk edir, 

irəliləyiş, təkamül üçün skeptisizmlə birləşir. Belə olan halda cəmiyyətdə  həqiqəti 

aramaq, ona nail olmaq mümkündür. Xəyyamın “təzad elçisi” kimi inam və  şübhəni 

daşıması onu romantik bədii düşüncənin Faust problematikasının qəhrəmanları sırasına 

aid edir. “Xəyyam” faciəsi yalnız Xəyyamın həyatı, fikir və düşüncələri ilə bağlı de-

yildir. Bu faciə “eyni zamanda həyatın mənası, xalqın taleyi, xilqətin sirri, bəşəriyyətin 

dərdi haqqında dərin fəlsəfi düşüncələrlə, dramatik lövhələrlə zəngindir” (5.176). 

Xəyyamın inam və  şübhəçilik fəlsəfəsi poetik xəyal olmayıb, mövcud 

cəmiyyətdən, onun inkişaf qanunlarından doğan fikir və düşüncə təlimidir. Cəmiyyətin 

mənəvi-əxlaqi sferasından yüksəkdə duran Xəyyama “İnsan nə  qədər saçma həqiqət”  

təsiri bağışlayır, “həp  təbiət, həp bəşəriyyət cəllad!” görünür. İnsanları bağları qırılmış 

zaman və bəşəri dəyərlərdən uzaq olan cəmiyyət üçün nicat yolları axtarmağa vadar edir. 

Filosof-dramaturq Cavid də  Xəyyamın yaşantılarını, mühitin mənəvi-əxlaqi 

dramatizmini təsvir etməklə müasiri olduğu disharmonik cəmiyyətin daxili ehtiyaclarını, 

yeniləşmə, təkamül yollarını aramağa cəhd göstərmişdir.  

“Xəyyam”dakı dramatizm əsərin yazıldığı dövrün mürəkkəbliyi, ictimai 

psixiologiyanın  son dərəcə gərginləşməsi ilə bağlı idi. Ayrı-ayrı şəxslər-yüksək fikir və 

zəka sahibləri ilə bərabər, bütün cəmiyyət dramatizmlə yoğrulmuş həyat keçirirdi. Yeni 

qurulan siyasi hakimiyyət ideoloji prinsiplərinə uyğun olmayan hər  şeyi məhv edir, 

sinfi-ideoloji prinsipləri hakim mövqeyə keçirirdi. Sinfi-maksimalist düşüncə  tərzi bu 

sistemin ictimai-əxlaqi, siyasi görüşlərinin  əsasını  təşkil edirdi. Cavid Şərq tarixini 

təsvir etməklə bərabər, mürəkkəb ziddiyyətlər içərisində olan dövrünü, yaşadığı ictimai 

mühiti, bu mühitdəki siyasi və əxlaqi prinsipləri  anlatmağa çalışır. Ziddiyyətli gerçəklik 

filosof-şairin poetik təfəkküründən keçib xəyal dünyası ilə qarşılaşdırılır. Konflikt 

Xəyyamın yüksək fikir və amal dünyası ilə  məhdud gerçəkliyin qarşılaşmasından 

yaranır. Xəyyamın tragizmi ictimai mühitin qanunları və mənəvi aləmi ilə qarşılaşmaqla 

sona çatmır, insan varlığı, onun mürəkkəb və  təzadlı xüsusiyyətləri, hətta təbiətin 

özündə olan qeyri-ahəngdar cəhətlər  bu faciəviliyi daha da kəskinləşdirir. İnsan varlığı, 

həyatla ölüm arasındakı məhdud zaman ayrılığı Xəyyam düşüncə və baxışlarında xüsusi 

mənalandırılır, “sirri-həyat” filosof-şairi daim düşündürür. Bilik və  fəlsəfi dərk 

dairəsndə  Xəyyam mütləq hakimi də  tərəddüdlə qarşılayır, “Qoca xaliq də qaranlıq”-

deyərək, ona şübhələrlə yanaşır. 

“Xəyyam” faciəsi H.Cavidin zaman, ictimai mühit və ictimai psixologiya ilə  

bağlı  fəlsəfi görüşlərinin ifadəsində böyük rol oynamışdır. Cavid poeziyası  təkamül  

poeziyası olduğuna görə onun yaradıcılığında “birdəfəlik tapılmış” həqiqətlərin və 

doqmatik fikirlərin hakim mövqeyinə  təsadüf edilmir. Cavidin poetik təfəkkürü 

müxtəlif fikirlər sisteminin vəhdət və mübaizəsində ifadə olunan həqiqətlərin  

axtarışındadir. “Xəyyam”  faciəsi  H.Cavidin ehkam dolu cəmyyətə, amorf  sistemə, 

insan varlığını və mənəvi dəyərləri sinfi baxışlarla izah edən siyasi quruluşa qarşı üsyan 

və hiddətidir.  



Filologiya  məsələləri – №02, 2015 

 

275



A.Gertsen XIX əsrdə yazırdı ki, ictimai azadlıqdan məhrum olan xalqın 

ədəbiyyatı  həmin xalqın vicdanının, ictimai-sosial şəraitə  və siyasi sistemə qarşı 

etirazının  səsləndiyi yeganə tribunadır. Doğrudan da, məhz bu yüksək tribunadan-

ədəbiyyatdan istifadə etməklə xalqı azadlıq uğrunda mübarizəyə, mühitin amoral 

qanunlarına qarşı etiraz və  çıxışlara səsləmək mümkündür. H.Cavid zamanın daxili 

tələbini duyaraq, ehkam dolu cəmiyyətin hansı əsaslar üzərində qurulduğunu göstərmiş, 

Şərqin böyük mütəfəkkiri Xəyyamın fikir və baxışlarını,  şairin yaşadığı mühitin 

qanunlarına, siyasi-əxlaqi prinsiplərinə qarşı barışmaz münasibətini təsvir etməklə 

müasiri olduğu humanist fikir və zəka sahiblərinin mövcud mühitə, ictimai-sosial şəraitə 

qarşı etirazlarını vermişdir.  

 



Yüklə 3,76 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   45




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə