1 Willem F. van Eekelen



Yüklə 4.6 Mb.
PDF просмотр
səhifə46/65
tarix24.04.2017
ölçüsü4.6 Mb.
1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   ...   65

Kəşfiyyat Xidmətləri üzərində Nəzarət  nə Deməkdir? 

 

Dövlətin demokratik nəzarət sistemi, onun hökümət,siyasət,tarix və mədəniyyət 

sisteminin məhsuludur. Demokratik nəzarət mexanizmlərinin ölkənin qanuni və 

konstitusyon ənənələrinə çevrilməsinə ehtiyac vardır,lakin bu o demək deyil ki, on-

lar başqaları üçün qəbul edilən olacaqdır. Eynilə,çoxlu sayda müxtəlif siyasi sistem 

və mədəniyyətlər və demokratik hakimiyyət və nəzarətin çoxlu sayda müxtəlif nor-

maları və praktikaları mövcuddur

394


. “Demokratik nəzarətin” vahid modeli yoxdur 

və həm də kəşfiyyat xidmətləri üzərində demokraik nəzarətin də müəyyən edilmiş 

normativ modelləri yoxdur. 

Demokratik ölkələr tərəfindən qəbul edilmiş xüsusi nəzarət formasından asılı 

olmayaraq, kəşfiyyat xidmətləri və onların fəaliyyətləri üzərində birbaşa ən müva-

fiq demokratik nəzarət, icra,qanunverici və  məhkəmə orqanları  tərəfindən yerinə 

yetirilir. Hər bir element özünün xüsusi rolunu, hakimiyyət,hesabatlılıq,  rəhbərlik 

və nəzarətin bütöv paketi daxilində oynayır və onların da hər birinin məqsədi fəa-

liyyətlərin mütləq olaraq gizli surətdə aparılması üçün qanuniliyi, ölçülüyü və uy-

ğunluğu təmin etməkdir

395

.  


Bu paketlərin içində,icra nəzarəti və rəhbərliyi həlledici rol oynayır. İcra nəzarə-

                                                            

393

 Bu kontektdə,sintez,bilginin adaptasiya edilmiş yaradıcı prosesidir və burada oxşar və oxşar 



olmayan müşahidələrin dağınıq elementləri bir yerə düzülür,nizamlanır və  təşkil  olunmuş  və 

indekslənmiş məlumat bazaları dəstinə yığılır. 

394

 

Rindskopf, Elizabeth R. 1988. Intelligence Oversight in a Democracy. Houston Journal of 



International Law. Vol. 11, no. 1; pp. 21-30. 

395


 Caparini, Marina. 2002. Liberal demokratik ölkələrdə kəşfiyyat xidmətləri üzərində hakimiyyət və 

nəzarətin problemləri. Paper presented at the Workshop on Democratic and Parliamentary Oversight 

of Intelligence Services, held in Geneva 3

rd

-5



th

 October, organized by the Geneva Centre for the 

Democratic Control of Armed Forces. Geneva. 


 

403


ti və rəhbərliyi eşalonu yuxarı olduqca tapşırıqlar da ciddiliklə həyata keçirilir və 

məhkəmə  və qanunverici orqanların nəzarəti nəticəsində hökümətin həll etməli 

problemlərin sayı da az olur. Ona görə də,şəffaflıq və parlament nəzarəti üçün zə-

ruri baza hazırlamaqla, kəşfiyyat xidmətlərini lazımi nəzarət və audit etmək icra or-

qanlarının məsuliyyətidir. 

Böyük Britaniya hüququ təsiri altında olan ölkələr,nəzarətin hüquqi cəhətlərinə 

üstünlük verirlər, kontinent Avropasında və öz tarixlərinin son dönəmlərində kəş-

fiyyat xidmətlərinin repressiv gücü altında qalan ölkələrdə isə daha çox qanunveri-

ci nəzarətə üstünlük verilir. Çox sayda demokratik ölkələr qanunverici nəzarəti mü-

əyyən dərəcədə  həyata keçirirlər. Bir çox parlamentlər,hesabat və brifinglər tələb 

etməklə nəzarət funksiyalarını aktiv yerinə yetirirlər,digərləri isə illik büdcə qəbulu 

zamanı nazirlik onları hesabatlarla və ya brifinqlərlə təmin edir və  ya heç nə etmir-

lər. Bir neçə dövlətin ABŞ və Almaniya səviyyəsində  qanunverici nəzarət etməyə 

yaxınlaşdığı halda,Fransa hələ də parlamentə kəşfiyyat xidmətləri üzərində qanun-

verici nəzarətə izn verməlidir

396


. Norveç kimi ölkələrdə,kəşfiyyat,izləmə və təhlü-

kəsizlik xidmətləri üzərində monitorinq və nəzarət edən müstəqil komitə vardır

397

 

və onların üzvləri parlament tərəfindən seçilir. Bu komitə,parlamentə illik və ya 



xüsusi hesabat formasında hesabat verir. O,həmçinin, özəl şirkətlərdən və fərdlər-

dən də kəşfiyyat xidmətlərinin onların hüquqlarını pozduğu haqqında şikayətlər qə-

bul edir. Kanadada parlamentin müdaxiləsi məhduddur. Kəşfiyyat xidmətlərinin fə-

aliyyətlərinin kənardan icmalı tapşırığı üçün yaradılan və bu işlə məşğul olan yega-

nə orqan, üç nəfərdən az olmayan və beş nəfərdən çox olmayan Gizli Şuradan iba-

rət Təhlükəsizlik Kəşfiyyat  İcmal Komitəsidir və onlar parlament üzvləri deyil. 

Onların iki mandatı var: Kanada Təhlükəsizlik Kəşfiyyat Xidmətinin(CSİS) kənar 

icmalını təmin etmək və CSİS-n cəlb olunduğu təhlükəsizlik aydınlaşdırmaları,im-

miqrasiya,vətəndaşlıq və digər məsələlərlə bağlı şikayətləri nəzərdən keçirməkdir. 

Bir sıra ölkələr Ombudsman təsisatları yaratmışlar

398

 və o,icra strukturlarını nə-



                                                            

396


 Parlament nəzarəti tezliklə qurulacaq. Bax: Faupin, Alain, Major General (ret). 2002. Reform of 

the French Intelligence Services after the End of the Cold War. Paper presented at the Workshop on 

Democratic and Parliamentary Oversight of Intelligence Services’, held in Geneva 3

rd

-5



th

 October, 

organized by the Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces. And : Denécé, Eric. 

Mars 2001. Le contrôle parlementaire des services de renseignement. Interview d’Arthur Paecht, 

député du Var, vice-président de la Commission de la Défense et des Forces armées à l’Assemblée 

nationale. Paris : L’Harmattan. Renseignement & Opérations Spéciales. No. 7; pp. 21-28. 

397

 Kəşfiyyat,müşahidə xidmətləri və təhlükəsizlik xidmətləri üzərində Monitorinq Komitəsi  Norveç 



Polis Təhlükəsizlik Xidməti üzərində,Norveç Müdafiə  Təhlükəsizliyi  Ştabı  və Norveç Kəşfiyyat  

Xidməti üzərində      məsuldur. 7 nəfərlik heyət parlamentdən asılı olmayaraq işləyirlər və 

parlamentarların üzv olmalarına izn verilmir. 

398


  Ombudsman ilk dəfə Skandinaviya ölkələrində yaranmışdır. Bax: Caparini, Marina. 2002. Setting 

up Mechanisms for Democratic Oversight (of the Security Sector). Session on Accountability. Tools 

for Accountability. p. 6. 



 

404


zarət etmək metodudur və özünün səmərəli fəaliyyəti üçün qanunverici  orqana ar-

xalanır və çox zaman parlament tərəfindən təsdiq olunur və onun qarşısında cavab-

deh olur.  Ombudsmana,kəşfiyyat xidmətlərinin iddia edilən insan hüququ pozun-

tularını təhqiqat etmək üçün, dövlət qulluqçuları ilə danişıqlar aparmaq üçün,parla-

mentə hesabat vermək və ictimaiyyəti sorğuların nəticəsi ilə bağlı məlumatlandır-

maq üçün səlahiyyətlər verilə bilər. Ombudsmanın,bir qayda olaraq, inzibati işçilə-

rə məcburi hökm çıxarmağa səlahiyyəti olmasa da, o parlamentə sonrakı addımla-

rın qarşısını almaq üçün təkliflər verə bilər,məsələn,vətəndaşın legitim şikayətləri-

nə görə ona kompensasiya ödənilməsi və ya prosedur və siyasətin təkmilləşdirilmə-

si üçün ümumi təkliflər verə bilər. Rəsmi yaradılmış təsisat olaraq,Ombudsman da-

ha çox bürokratik maneələr və məhdudiyyətlərdən azaddır,hökümətin başqa idarə-

lərinə  çıxışı var və onların inamını qazanır və insanlarla ünsiyyətə yeni imkanlar 

açır. 

Bundan əlavə,nəzarətin qeyri rəsmi mexanizmi olsa da,çalışqan,məsuliyyətli və 



müstəqil media və vətəndaş cəmiyyəti daxilindəki digər subyektlərin də oynamağa 

rolları vardır. 

 

İcra Nəzarəti və Hesabatlılıq  

 

Nə qədər zəruri olsa da, kəşfiyyat fəaliyyətləri üçün zəruri olan məxvilik,kəşfiy-

yat xidmətlərinin müdaxiləsi zamanı potensial və qavranılan hüquq pozuntularına 

gətirir və həmçinin,sərf olunan pula olan diqqət, əldə olunan fayda ilə nə qədər öl-

çülü olduğu sual doğurur. Qazanc əldə etmək və riskdən qaçmaqdan ötrü,nəzarət 

və hesabatlılıq  strukturları,milli maraqları qorumaq və möhkəmlətmək tələbatları 

ilə fərdi hüquqları və azadlıqları qorumaq tələbatları arasında tarazlılıq yaratmalıdır 

və bu tarazlılıq görünməlidir. Eyni zamanda,bu strukturlar özlərinin arzu etdikləri 

nəticəni almaq üçün müvafiq səylər göstərməlidirlər. 

Nəzarət, özünün dar mənasında,konkret prosedurların keçirilməsi deməkdir. Ge-

niş mənada isə,o,fəaliyyətin razılaşdırılmış standardlarının əldə edilməsinə aparan 

şəraitin yaradılması deməkdir,o cümlədən, arzu olunan nəticələr,hüquqi normalar 

və siyasi məqsədlərə riayət  edilməsi də bura daxildir

399

. Nəzarət həm rəsmi,həm də 



qeyri rəsmi vasitələrlə yerinə yetirilə bilər.Ümumilikdə,kəşfiyyat fəaliyyətlərinin 

siyasi məqsədlər və prosedurlara,düzgün səlahiyyətlərə, maliyyələşdirməyə,audit 

və icmallara uyğunluğunu təmin etmək üçün rəsmi vasitələrdən istifadə olunur, 

qeyri-rəsmi vasitələr isə etika,dəyərlər və rəhbərlik qabiliyyətləriniə fokuslanır

400

.  


                                                            

399


 Hastedt, Glenn. 1986. Controlling Intelligence: The Role of the DCI. International Journal of 

Intelligence and Counterintelligence. No. 1; pp. 25-40 

400


 Ericson, Paul G. 1992. The Need for Ethical Norms. Studies in Intelligence. Vol. 36, no.5; pp. 15-

18. And: Godfrey, Drexel E. Jr. April 1978. Ethics and Intelligence. Foreign Affairs. No. 56; pp. 624-



 

405


Hesabatlılıq,hesabat vermək öhdəliyi ilə öz tapşırıqlarını yerinə yetirmək məsu-

liyyəti arasında qarşılıqlı əlaqədən ibarətdir və razılaşdırılmış və qəbul edilmiş for-

mada həyata keçirilir. Effektiv hesabatlılıq şərtləri aşağıdakılar ola bilir: 

 

•  Aydın və razılaşdırılmış rollar və məsuliyyətlər; 



•  Nə edilməlidir və necə edilməlidir,nə edilməli deyil və  nə  əldə 

edilməlidir haqda aydın və razılaşdırılmış gözləntilər; 

•  Hər bir tərəfin müvafiq bacarığı ilə,yəni,səlahiyyətləri,təcrübələri 

və resursları ilə tarazlaşdırılan fəaliyyət gözləntiləri; 

•  Gözləntilər çərçivəsində, fəaliyyət haqqında vaxtlı-vaxtında və eti-

barlı hesabat; 

•  Hesabat verilmiş fəaliyyətin icmalı və onunla bağlı tənqid və tək-

liflər edilir,məsələn,nailiyyətlər qəbul edilir və lazımi düzəltmələr edilir. 

 

Nəzarət və hesabatlılıq üçün strukturlar,tamamilə icra orqanları tərkibində fəa-

liyyət  göstərə bilər və ya hökümətə qismən və ya tam kənar olan elementləri də 

əhatə edə bilər. 

İcra nəzarətinin ən vacib tərəfi kəşfiyyat xidmətləri üzərində xalqın seçdiyi ba-

carıqlı siyasi rəhbərlikdir

401

. Beləliklə,siyasi rəhbərliyin istiqaməti kəşfiyyatın işi-



nin həm əsasını təşkil edir,həm də ona katalizator rolunu oynayır. Kəşfiyyat siyasi 

rəhbərlikdən istiqamət almasa,resursların yanlış istiqamətə  sərf edilməsi və israf 

edilməsi şansları artır. Kəşfiyyat xidmətləri hansı məlumatları toplamalı olduqlarını 

və  nə zaman onları toplamalı olduqlarını bilməlidirlər. Onlar öz məlumatlarının 

faydalı olacağını bilməlidirlər və siyasi rəhbərliyə daha yaxşı xidmət  etmək üçün 

bu məlumatları necə  təkmilləşdirməyi bilməlidirlər. Rəhbər istiqamət  ən yüksək 

rəhbərlikdən gəlməlidir. Ona görə də, siyasi rəhbərlik geniş mənada kəşfiyyat xid-

mətinin onlara veridiyi məlumatları diqqətə almalıdır və  kəşfiyyat imkanlarından 

necə istifadə olunması haqda xəbərdar olunmalıdırlar. 

Hökümətin qolu olaraq,kəşfiyyat xidmətləri hökümətin gündəlik siyasətinə uy-

                                                                                                                                                       

642. Also: Hulnick, Arthur S. & Mattausch, David D. Spring 1983. Ethics and Morality in United 

States Secret Intelligence. Harvard Journal of Law & Public Policy. Vol. 12, no. 2; pp. 509-522. 

401


 Bax: Davis, Jack. 1995. A Policymaker’s Perspective on Intelligence Analysis. Studies in 

Intelligence. Vol. 38, no. 5; pp. 7-15. At: 

http://www.cia.gov/csi/studies/95unclass/Davis. html

And: Knott, Stephen. Summer 1998. Executive Power and the Control of American Intelligence. 



Intelligence and National Security. Vol. 13, no. 2; pp. 171-176. Also: Sciaroni, Bretton G. Spring 

1989. The Theory and Practice of Executive Branch Intelligence Oversight. Harvard Journal of Law 



& Public Policy. Vol. 12, no. 2; pp. 397-432. And: Lowenthal, Mark M. Winter 1992. Tribal 

Tongues: Intelligence Consumers - Intelligence Producers. The Washington Quarterly. Vol. 15, no. 1; 

pp. 157-168. 


 

406


ğun hərəkət etməli və bu siyasətə uyğun məqsədlərin əldə edilməsinə çalışmalıdır-

lar. Lakin,siyasətlə  kəşfiyyat arasındakı münasibət daha yaxın olarsa,o deməkdir 

ki: əgər kəşfiyyat siyasi baxışlara xidmət edirsə və ya əməliyyat fəaliyyətinə

402


 si-

yasi müdaxilə olursa, o zaman siyasi subyektlər öz hakimiyyətini  əldə saxlamaq 

üçün kəşfiyyat xidmətlərindən alət kimi istifadə etmiş olur və ya öz rəqiblərini sıra-

dan çıxarmaq və sarsıtmaq üçün ondan istifadə edir. Beləliklə,seçilmiş hökümətlə-

rin öz siyasi məqsədləri üçün kəşfiyyat xidmətlərinin hədsiz gücündən sui-sitifadə 

etmələri istisna edilməlidir. Bu baxımdan,kəşfiyyat xidmətləri siyasi rəhbərlikdən 

məsafə saxlamalıdır,hər hansı partiyaya bağlı olmamalıdır və neytral və siyasətdən 

kənar olmalıdır. 

Kəşfiyyat məlumatlarını toplayan və qiymətləndirənlər ilə bu məlumatlardan is-

tifadə edib dövlət siyasəti hazırlayanlar arasındakı münasibətlər(sifarişçi və tələbat-

çı)mühüm  əhəmiyyət daşıyır

403


. Müxtəlif tələbatları olan ayrı-ayrı ölkələr,öz kəş-

fiyyat xidmətləri ilə hökümətləri arasındakı münasibətləri də  fərqli qururlar

404



ABŞ  kəşfiyyat dairəsinin işi,məsələn,yeni prezident və administrasiyanın gəlməsi 



ilə dəyişir. Saysız –hesabsız nümunələr aydın şəkildə göstərir ki, hakimiyyətə gəl-

məzdən öncə kəşfiyyatda marağı olan və ya kəşfiyyatı anlayan siyasi liderlər,kəş-

fiyyat məlumatlarını bu işlə yeni işə başlayan və ya bir az öncə maraqlanan lider-

lərdən fərqli olaraq,daha yaxşı idarə edirlər. 

Şəxsiyyətlərin kəşfiyyat işində gözlənilməyən rollarını nəzərə alsaq

405


, ardıcıllı-

ğı təmin edən bir çox qoruyucu mexanizmlərin olması zəruridir,yəni bir  hökümətin 

başqası ilə  dəyişməsi ilə  dəyişməyən ardıcıllığın təmin edilməsi və  rəhbər istiqa-

mətləri pozmayan və bir çox hallarda heç bir istiqaməti olmayan və kəşfiyyatı öz 

                                                            

402


 Gates, Robert M. 1992. Guarding Against Politicization. Studies in Intelligence. Vol. 36, no. 5; pp. 

5-13. And: Leadbetter, Wyland F. Jr. & Stephen, Bury J. Spring 1993. Prelude to Desert Storm: The 

Politicization of Intelligence. International Journal of Intelligence and Counter-intelligence. Vol. 6, 

no. 1; pp. 43-56. 

403

 Heymann, Hans Jr. Winter 1984. The Intelligence – Policy Relationship. Studies in Intelligence



Also: Hulnick, Arthur S. May 1986. The Intelligence Producer – Policy Consumer Linkage: A 

Theoretical Approach. Intelligence and National Security. Vol. 1, no. 2; pp. 212-233. And: Betts, 

Richard K. January 1988. Policy-Makers and Intelligence Analysts: Love, Hate or Indifference? 

Intelligence and National Security. Vol. 3, no.1; pp. 184-189. Also: Davies, Philip H. J. October 

1995. Organizational Politics and the Development of Britain’s Intelligence Producer/Consumer 

Interface. Intelligence and National Security. Vol. 10, no. 4; pp. 113-132. And: Timmerman, Kenneth 

R. December 1999/January 2000. Shoot the Messenger. The American Spectator. Vol. 32, no. 12; pp. 

68-70. 

404


 Gardiner, Keith L. January 1991. Squaring the Circle: Dealing with Intelligence – Policy 

Breakdowns. Intelligence and National Security. Vol. 6, no. 1; pp. 141-153. 

405

 Thomas, Stafford T. Summer 1994. Presidential Styles and DCI Selection. International Journal 



of Intelligence and Counterintelligence. Vol. 7, no. 2; pp. 175-198. And: Warren, Ward. Fall 1995. 

Policies, Presidents, and DCIs. International Journal of Intelligence and Counter-intelligence. Vol. 8, 

no. 3; pp. 337-344. 


 

407


taleyinin ixtiyarına buraxan iş mexanizmi olmamalıdır. Kəşfiyyata kənar rəhbərli-

yin başlıca prinsipial mənbəyi prezident,baş nazir və ya nazirlər  şurasının xari-

ci,müdafiə  və daxili təhlükəsizlik siyasətinə,iqtisadiyyat,xarici ticarət və mümkün 

ki,maliyyə və ədliyyə nazirliklərini də əhatə edən daxili dairəsinə tabe olan və on-

lara məsləhət verən rəsmi orqan olmalıdır. Bu orqanın təsisat rolu hökümətlərin də-

yişməsilə dəyişməməlidir. İdeal olaraq, bu Milli Kəşfiyyat Şurasi ola bilər

406

. O de-


məkdir ki, hansı struktur olursa olsun, baş kəşfiyyat rəhbərlərinin birbaşa ali siyasi 

rəhbərliyə hesabat verməsi aydın olmalıdır. 

Kəşfiyyat uğursuzluğu təkcə  məlumatların toplanması  və analizi ilə bağlı de-

yil,həm də əldə olunan materialdan necə istifadə ilə də bağlıdır

407

. Bütün mənbələr-



dən gələn məlumatları koordinasiya edib,siyasi rəhbərliyin başa düşdüyü və istifa-

də edə bildiyi formaya salınması,eyni zamanda fərqli rəylərə də müvafiq yer veril-

məsi dairənin kvadratlanmasının kəşfiyyat ekvivalenti olur. İndiyə qədər,bu möcü-

zəni əldə etmək üçün heç bir qaneedici metod icad edilməyib. Ancaq,milli təhlükə-

sizlik qiymətləndirmələri idarələr arası razılaşdırılmış,nazirliklər boyu dolaşan ge-

niş hökümət perspektivi qiymətləndirmələri olmalıdır. Böyük Britaniya Birləşmiş 

Kəşfiyyat Komitəsi bu cür qiymətləndirmə sistemi ola bilər

408


. Özünün,xüsusilə 

konsensus axtarmaqla daimi nəticələnən bütün çatışmazlıqları ilə,bu yəqin ki, nü-

fuz dairəsi hesabları çəkən və ali rəhbərliyin inamını qazanmağa çalışan kəşfiyyat 

xidmətlərinin,Dövlət departamentinin, Müdafiə  və Maliyyə nazirliklərinin nüma-

yəndələrinin qiymətləndirmə proseslərini koordinasiya edən Amerika Birləşmiş 

Ştatlarının Prezidentinin Milli Təhlükəsizlik Şurasından daha yaxşıdır. 

Kəşfiyyatın zaman-zaman özünə cəlb etmək fəaliyyəti qaçılmazdır və hətta ge-

niş məqsədlərə nail olmaq ümidi ilə ehtiyac olduqda adi mənəvi sərhədləri və qanu-

ni davranışları tapdalayıb keçmək də ola bilər. Baxmayaraq ki, bunlar haldan- hala 

uyğun olaraq  əsaslandırıla bilər, hansı  məsələnin gündəmdə olduğunu bilməyən 

başqaları üçün də təbii olaraq bu qorxu ola bilər. Kəşfiyyat zabitlərinin əməliyyata 

can atması,bir çox geniş maraqlar üçün qanundan kənar hərəkətlərə gətirən  hallarla 

müşaiyət olunmuşdur. Kəşfiyyat xidmətlərinin işini xarakterizə edən məxvi-

lik,müstəqil hərəkət etmək həvəsini yaratdığından,kəşfiyyat məlumatları kimlərə 

toplanırsa, onların adından nəzarət edilən aydın tapşırıq  sistemi olmalıdır. Prinsip 

                                                            

406

 Lowenthal, Mark M. 2003. Intelligence. From Secrets to Policy. Washington D.C.: CQ Press; pp. 



139-152. 

407


 Travers, Russ. 1997. A Blueprint For Survival: The Coming Intelligence Failure. Studies in 

Intelligence. No. 1; pp. 35-43. And: Betts, Richard K. October 1978. Analysis, War and 

Decision: Why Intelligence Failures Are Inevitable. World Politics. Vol. 31, no. 1; pp. 61-89. 

And Betts. Spring 1998. Intelligence Warning: Old Problems, New Agendas. Parameters. Vol. 

28, no. 1; pp. 26-35. 

408

 Herman, Michael. October 1995. Assessment Machinery: British and American Models. 



Intelligence and National Security. Vol. 10, no. 4; pp. 13-33. And: Lowenthal. op. cit. p. 154. 

 

408


kimi, razılaşdırılmış tələblər olmasa,heç bir kəşfiyyat əməliyyatı aparılmalı deyil.  

Ümumiyyətlə,kəşfiyyat xidmətinin işinə nazirlərin maraqları nə qədər böyük ol-

sa və diqqəti artsa,o qədər də kəşfiyyat xidməti hökümətin gündəlik işinin aparıl-

masında yaxından iştirak edəcək və daha önəmlisi kəşfiyyat xidməti daha çox çə-

kindirmə və tarazlığa məruz qalacaq. Lakin, bu özü-özündə yetmir. Xidmətlər özlə-

rinin məşğul olduqları işlərin qanuniliyinə əmin olmalıdırlar. 

Kəşfiyyat xidmətlərinə qanunla müəyyən edilən  nizamnamə  lazımdır və onun 

əsasında kəşfiyyat məlumatlarının toplanması yollarına icazə verilir və o,hadisə baş 

verməzdən öncə zərurilik və ölçülük məsələlərinə düzgün baxılmasına təminat ve-

rir. Bu metodlardan ən müdaxiləedici metod nazirin imzasını  tələb edir. Bir çox 

hallarda qərar vermək məhkəmə orqanlarının üstünə düşür. Buna baxmayaraq, icra 

orqanları daxili və xarici təhlükəsizliklə və müdafiə məsələləri ilə bağlı hansı siya-

səti qəbul  etməkdə daha yaxşı durumda olurlar, nəinki hüquq orqanları. 

Prinsip və ya minimum güc doktrinası  hərbi qüvvələrin tətbiqinin aparıcı ele-

menti olduğu kimi, kəşfiyyat xidmətində də minimum zərər vurma prinsipi üstün-

lük təşkil etməlidir. O xarici kəşfiyyatın başqa ölkələrlə bağlı məlumat toplama fə-

aliyyətlərini idarə etməli və daxili kəşfiyyat və təhlükəsizlik xidmətlərinin fəaliy-

yətlərini fərdlərin və mülki təşkilatların özəl həyatına və işlərinə müdaxiləsini tən-

zimləməlidir.  Əksinə, kəşfiyyat orqanları üzərində  nəzarət,təşkilatın fəaliyyətləri-

nin zəruri gizliliyinin saxlanması hüquqlarının pozulmasına minimum dərəcədə  tə-

sir etməlidir. 

İcra nəzarəti və hesabatlılığın əsas məqsədlərindən biri kəşfiyyat xidmətlərinin 

düzgün işləməsini təmin etməkdir: onlar haqlı suallar versinlər,doğru məlumat top-

lasınlar,siyasi rəhbərliyin tələbatlarına cavab versinlər,analizlərində dəqiq olsunlar 

və əllərində həqiqi operativ imkanlar olsun

409


.  İcra nəzarəti və hesabatlılığın kəş-

fiyyat uğursuzluqlarını müəyyənləşdirməsi və gələcəkdə baş verməməsi üçün onla-

rın qarşısını almaq addımları xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 

Icra nəzarətinin mənbəyi ya prezident, ya da baş nazir olmalıdır,çünki onlar 

dövlətin təhlükəsizliyi və ərazi bütövlüyü və uyğun kəşfiyyat işləri üçün məsuldur-

lar. Məsul nazirlərin,MilliTəhlükəsizlik  Şurasının nəzarət, izləmə  və hesabatlılıq 

tapşırıqlarına tam diqqət yetirə bilməməsi ilə bağlı praktiki səbəblər vardır. Ona 

görə də, demokratik ölkələrdə,bir qayda olaraq kəşfiyyat fəaliyyətlərinə nəzarət et-

mək və izləmək mandatı ilə fərdləri təyin edir, komitələr və ya komissiyalar təsis 

edirlər


410

. Fərdlər,Baş Müfəttiş,Nəzarətçi,Məhsuldarlıq Müşaviri və s. təyin edilir 

və onlar prezidentə,baş nazirə və ya nazirə hesabat verirlər. Hər bir kəşfiyyat xid-

mətinin müstəqil nizamnamə Baş Müfəttişi ən yaxşı praktikaya sahib olmalıdır və 

onun parlament nəzarət komitələrinə hesabat verməsi də tələb oluna bilər. 

                                                            

409

 Lowenthal. op. cit. pp. 153-155. 



410

 

İdem 



 

409


Bəzən, yurisdiksiyası bütöv kəşfiyyat brirliyinə tətbiq oluna bilən komitələr və 

ya komissiyalar təsis oluna bilər və onlar ideal olaraq prezidentə,baş nazirə və ya 

məsul nazirlərə  və ya alternativ olaraq Milli Təhlükəsizlik  Şurasına hesabat ve-

rir


411

.  Bunlar hökümətdə işləməyən, ancaq bacarığı,biliyi,təcrübəsi və  həyat yolu 

rəngarəng olan adamlardan təşkil oluna bilər. Lakin bu şəxslərdən heç birinin hər 

hansı kəşfiyyat agentlyində şəxsi marağı və ya onlarla əlaqəsi  olmamalıdır. Bunla-

rın hamısı,koordinasiya və nəzarət mandatı almış Milli Təhlükəsizlik Şurasında bir-

ləşə bilər. Bir sıra ölkələr kəşfiyyat xidmətlərinin fəaliyyəti və siyasətini gözdən 

keçirmək üçün kəşfiyyat nəzarəti və siyasi nəzarət  üzrə ayrı-ayrı komitələr yarat-

mışdır


412



Kəşfiyyat nəzarəti komissiyasının mandatı aşağıdakılar ola bilər: 

 

•  Periodik olaraq hər bir xidmətin kəşfiyyat fəaliyyətlərinin daxili 



prinsiplərinin qanuniliyi və qanunçuluğa uyğunluğunu nəzərdən keçirmək. 

•  Periodik olaraq özlərinim əldə etdikləri nəticələr haqqında və hər 

hansı fəaliyyətlərin qanuniliyi və qanunçuluğa uyğun olması ciddi sual do-

ğuran fəaliyyətlər haqqında hesabat vermək. 

•  Qanuniliyi sual doğuran fəaliyyətlər haqqında alınan hesabatların 

Baş Prokurora göndərilməsi. 

•  Kəşfiyyat xidmətlərinin normal işinə zəruri olan kəşfiyyat fəaliy-

yətlərinin təhqiqat edilməsi. 



Siyasi nəzarət komissiyasının mandatı aşağıdakılar ola bilər: 

•  Kəşfiyyat üçün prioritetlər və tələblər müəyyən etmək. 

•  Kəşfiyyat proqramının və büdcə təkliflərinin gözdən keçirilməsi və 

ayrılan büdcənin,hökümətin kəşfiyyat tələbatlarına nə qədər uyğun olduğu 

haqda hökümətə,nazirə və ya baş nazirə hesabat vermək. 

•  Xidmətlər arasında əməkdaşlığı təşviq etmək  və sistem daxili çə-

kindirmə və tarazlıq prinsiplərini təmin etmək. 

•  Kəşfiyyat materiallarının periodik icmalını aparmaq,alınan materi-

alların keyfiyyətini dəyərləndimək,keyfiyyətli kəşfiyyatı təmin etmək üçün 

prinsiplər hazırlamaq və dəyişən kəşfiyyat tələbatlarını qarşılamaq. 

•  Kəşfiyyat məsələləri üzrə tövsiyələr vermək və illik hesabat təq-

dim etmək.  

 

Bu nəzarət orqanları öz işlərini görmək üçün məhdud konkret mandata malik-



                                                            

411


 Lowenthal, op. cit. p. 154: “Outside of the intelligence community itself, the NSC Office of 

Intelligence Programs is the highest level organization within the executive branch that provides 

day-to-day oversight and policy direction of intelligence”, 

412


 So the US: e.g. with the President’s Foreign Intelligence Advisory Board.

 


 

410


dirlər. Təhlükəsizlik mülahizələri, kəşfiyyat xidmətləri üzərində parlament nəzarə-

tinin miqyasına məhdudiyyətlər qoyduğundan,nazirə, öz fundamental demokratik 

məsuliyyət və cavabdehliklərini yerinə yetirmək üçün məlumat və dəstək xüsusilə 

əhəmiyyət daşıyır. Bu məqsədlə, nazirlər siyasi istiqamətləri təmin etməli,həssas 

əməliyyatlara sanksiya verməli, fəaliyyət haqqında dürüst məlumatlandırılmalı  və 

ya daxili,ya da kənar nəzarət mexanizmləri onu əmin etməlidirlər ki, əməliyyatlar 

müəyyən edilmiş hüquqi və operativ siyasətin çərçivəsində gedir. Bundan  əlavə, 

əgər nazirin göstərişinın aydın məqsədi varsa, onun haqqında vaxtlı-vaxtında qərar 

qəbul edilməsi üçün hər şey edilməlidir

413


İcra nəzarətinin digər mühüm hissəsi auditdir.  Hesabatlılıq baxımından kənar 

audit üç məqsədə xidmət edir:birincisi,qanuna nə qədər uyğun olmasını qiymətlən-

dirməklə,o şərtlə ki,söhbət gedən icra hakimiyyəti bu səlahiyyəti onlara tapşırılmış 

məsuliyyətlər çərçivəsində icra edir. Bura, davaranışın nəzərdən keçirilməsi,pis in-

zibatçılığın müəyyənləşdirilməsi və bu işlərə görə kimlərin hesabat verməli olduq-

ları daxildir. Auditin ikinci məqsədi,təşkilatçılığı öyrənmək üçün dövlət idarəetmə-

sində məhsuldarlığı qiymətləndirməkdir. Ücüncü məqsəd,audit uyğunluğunun yeri-

nə yetirilməsidir,yəni ayrılan maliyyənin nəzərdə tutulduğu kimi xərcəndiyini yox-

lamaq və maliyyə ayrılmalarının səmərəliliyini və  məhsuldarlığını qiymətləndir-

məkdir. Demokratik ölkələrdə, hesablamaların kənar auditi bir qayda olaraq Baş 

Audit və ya Milli Audit agentliyi tərəfindən edilir. 

Nəzarətin daha çox qiymətləndirilməyən,bəlkə də tam yaddan çıxan tərəfi xarici kəş-

fiyyat xidmətləri ilə beynəlxalq  əməkdaşlıqdır.  Xarici xidmətlər, onlarla əməkdaşlıq 

edən xidmətlərin fəaliyyəti,dəyəri,etibarlılığı  və mötəbərliliyi haqqında fikir yürütmək 

üçün daha əlverişli vəziyyətdədirlər. Əgər sonuncu,təkrarən kəşfiyyat məlumatlarını və 

qiymətləndirmələrini açıq aydın təhrif etməkdə bilinərsə və ya xüsusi məqsədlərə xidmət 

edərək təhlükəni şişirdərsə,o zaman onlarla bir də əməkdaşlıq edilməz,məsləhət alınmaz 

və ya kömək istənilməz. Onlara qarşı cavab tədbirləri kimi məlumat mübadiləsi aşağı sə-

viyyyəli kəşfiyyat məlumatlarına doğru azaldılır. Ölkələr- arası əməkdaşlıqda əhəmiyyət-

li dərəcədə  daxili intizam qurulduğu halda,əməkdaşlıq edən xarici kəşfiyyat xidmətləri-

nin kəşfiyyat mübadiləsi və əməkdaşlığın dəyəri haqqında tənqidi fikir və təkliflərindən 

icra nəzarəti faydalana bilər. 

Həmçinin, düzgün iş görməyə güclü meylli olan kəşfiyyat xidməti işçiləri  və 

xəbərçilər(xidmətlərin içində qanunsuz fəaliyyətləri xəbər verən fərdlər) daxili nə-

zarət rolunda çıxış edə bilərlər

414



                                                            



413

Çoxlu sayda kəşfiyyat əməliyyatları vaxtaşırı vaxtında qərar alınmadığına görə dəyişmişdir. Bax: 

Whitaker, Reg. April 1992. The Politics of Security Intelligence Policy-Making in Canada: II 1984-

1991. Intelligence and National Security. Vol. 7, no. 2; pp. 53-76.  

414

ABŞ-da Kəşfiyyat Xəbərverənlərinin Qorunması Aktı 1998-ci ildə qanuna çevrilmişdir. Bu Akta 



görə  kəşfiyyat xidməti işçiləri  şikayət edə bilər və ya təcili narahatlıqlarınıifadə edə bilər.Onlar 

 

411

1   ...   42   43   44   45   46   47   48   49   ...   65


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə