A z ə r b a y c a n m I l L i e L m L ə r a k a d e m I y a s I


§ 1. XALQ TƏSƏRRÜFATININ SOSİAL-İQTİSADİ



Yüklə 5.84 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/39
tarix05.03.2017
ölçüsü5.84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39
§ 1. XALQ TƏSƏRRÜFATININ SOSİAL-İQTİSADİ 

STRUKTURU 

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda xalq təsərrüfatın ın, o  cü mlədən sənaye 

və  kənd  təsərrüfatının  inkişafi  ayrı-ayrı  sahə  və  mü xtəlif  bölgələr  ü zrə  qeyri-

bərabər  səviyyədə  davam  edirdi.  Bu  ənənə  hələ  XIX  əsrin  son  rübündə 

formalaşaraq, özünü çar Rusiyasının milli ucqarların iqtisadi "fəthi"ni gücləndird iyi 

və  rus  kapitalizmin in  milli  ucqarların  iqtisadiyyatını  ö zünə  tabe  etdiyi  dövrdən 

daha  bariz  surətdə  göstərirdi.  A zərbaycan  artıq  Rusiya  imperiyası  sənayesi  üçün 

ucuz  xa mma l  mənbəyinə  və  əlverişli  satış  bazarına  çevrilmişdi.  İqtisadiyyatı  da 

müstəmləkə  səciyyəsi  daşıyan  ölkədə  yalnız  Rusiya  sənayesi  üçün  xammal  və 

yanacaq  istehsal  edən  sənaye  sahələri  in kiş af  edə  b ilird i.  Kənd  təsərrüfatında  da 

sənayedə hakim olan  qayda-qanunlar, imperiyanın  ehtiyacını ödəməyə yönəldilmiş 

tələblər  həlledici  idi  və  onlar  A zərbaycanın  mü xtəlif  qəzalarında  iqtisadiyyatın 

inkişaf meyillərini müəyyənləşdirird i. 

Sürətlə  inkişaf  edən  Rusiya sənayesinin  yanacağa  böyük  ehtiyacı  var  idi  və 

Abşeron yarımadası neft yataqları ilə  zəngin olduğundan Bakı nəhəng neft sənayesi 

mərkəzinə çevrilmişdi. Bununla əlaqədar olaraq, Bakıda həm neft sənayesinin, həm 

də durmadan artan şəhər əhalisinin ehtiyaclarını ödəyən və onlara  xid mət göstərən 

digər  istehsal sahələri  də  yeyinti,  tikinti  materialları,  mədəni-məişət  obyektləri  də 

çoxalırdı. 

Azərbaycan qəzalarında da b ir sıra sənaye sahələri inkişafda idi. Zəngin mis 

yataqları o lan  Gədəbəydə güclənən dağ-mədən sənayesinin istehsal etdiyi  məhsul 

metropoliya sənayesi üçün zəruri  xammal  idi.  Eyni sözləri  regionlar ü zrə paylanan 

pambıqçılıq  və  ipək  sənayesi  barədə  də  demək  olar.  Tikinti  materialları,  yeyinti, 

yüngül və başqa sənaye sahələri isə Azərbaycanın sənaye həyatında o qədər də böyük 

mövqe tutmurdu.  Beləliklə,  Azərbaycan sənayesinin  müxtəlif  sahələrinin  inkişafında 

hökm  sürən  qeyri-bərabərlik  onun  mü xtəlif  regionlardakı  xammal  zənginlikləri  ilə 

bağlı  idi.  Məsələn,  Bakıda  neft,  Gədəbəydə  mis,  Xəzər  dənizi,  Araz  və  Kür  çayları 

boyu  ərazilərdə  balıq,  Şəkidə  və  Ordubadda  ipək,  Kür-Araz  ovalığı  bölgələrində 

pambıq  əldə  edilirdi.  Azərbaycanın  digər  hissəsi  aqrar  təsərrüfat  sahəsi  idi.  Bu 


 

 

15 



yerlərdə əmtəə xarakterli kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal olunurdu. 

Azərbaycanın  sənaye  istehsalı  üç  iri  kapitalist  müəssisəsi  növü  ilə  təmsil 

olunmuşdu: 1) ayrı-ayrı şəxslərin mülkiyyətində olan müəssisələr; 2) ticarət evləri; 3) 

səhmdar kampaniyalar. Sonuncu növ iki formada - ya səhmdar cəmiyyətləri və ya pay 

şirkətləri  kimi  fəaliyyət  göstərirdi.  Qalan  növlər  isə  kapitalistlərin  dar  və  məh dud 

cəmiyyətləri idi.  Kapitalist müəssisəsinin ən ali forması olan  səhmdar kampaniyaları 

kapitalın  geniş  surətdə  təmərküzləşməsini  təmin  edir,  rəqabətə  daha  asanlıqla  tab 

gətirir, onun mülkiyyəti isə ictimailəşdirilmiş mülkiyyətə çevrilir, çox geniş sayda səhm 

sahiblərini birləşdirirdi. Ticarət evləri bu cəhətdən səhmdar kampaniyaları ilə ayrı-ayrı 

şəxslərin mülkiyyətində olan müəssisələr arasında orta mövqe tuturdu. 

Səhmdar  kampaniyaları  özünün  iqtisadi  və  təşkilati  xüsusiyyətlərinə  görə 

maliyyə  kapitalının  yaranması  prosesində  də  müəssisələrin  əsas  təşkilat  forması  idi. 

Onlar  ticarət  evlərini,  ticarət  evləri  isə  təkbaşına  çalışan  xüsusi  mülkiyyətçiləri 

sıxışdırırdı.  Buna baxmayaraq, kapitalist müəssisələrinin hər üç növdən olan müxtəlif 

formaları yaşayır və sayca da artırdı

1



İri  kapitalist  müəssisələri  əsasən  maliyyə  birliklərinin  əllərində  cəmləşmiş 

neft  sənayesi  və  onunla  bağlı  sənaye  sahələrində  təmsil  olunmuşdu.  Bu  sahələr 

neftçıxarma,  neft  emalı,  buruqqazma,  maşınqayırma,  metaltökmə  və  qazan  istehsalı, 

təmir  zavodlarını  birləşdirən  mexaniki  istehsal  müəssisələrindən; həmçinin  iri  tütün 

fabrikləri,  iri  un  və  çəltik  dəyirmanları,  onlarla  iri  dəmiryol-nəqliyyat  xidməti 

müəssisələrindən və "Elektrosila"dan  ibarət  idi.  Bakıda  H.Z.Tağıyevin  iri  toxuculuq 

fabriki,  yüzlərlə  gəmisi  olan  Bakı  gəmiç iliyinə  xidmət  edən  tərsanə  fəaliyyət 

göstərirdi. Xəzər dənizində və Volqa çayında bakılı sahibkarların yüzlərlə neftdaşıyan 

gəmisi üzü rdü. 

Azərbaycanın digər qəzalarında da iri kap italist müəssisələri var idi. Onlar 

Gədəbəy və Qalakənd mis yataqları və misəritmə zavodları, əsasən bir neçə kapitalistin 

ixtiyarındakı iri balıqçılıq vətəgələri, bəzi  iri pambıq təmizləmə zavodları,  Şəkidə və 

Şuşada  iri  ipək  sap  fabrikləri  və  iri  ticarət  müəssisələrindən,  bank  və  kredit 

idarələrindən ibarət idi. 

İri  kapitalist  müəssisələrinin  əsas  göstəricisi  kapitalın  mərkəzləşməsi  və 

təmərküzləşməsi  idi.  1901-ci  ildə  Bakıda  istehsal  olunmuş neftin  70,5  faizi  səhmdar 

cəmiyyətlərinin payına düşürdü

2

. Xüsusi çəkisi sonrakı illərdə daha da artan səhmdar 



cəmiyyətləri  neft  və  onunla  bağlı  sənaye  sahələri  ilə  yanaşı,  digər  təsərrüfat  sa-

hələrində, həmçinin yeyinti və yüngül sənaye sahələrində də fəaliyyət göstərirdi. 

İnhisarçı  kapital  öz  fəaliyyətini  əsasən  torpaq  sahiblərinə  borc  verməyə 

yönəldərək, səhmdar torpaq bankları vasitəsilə kənd təsərrüfatı sahələrinə soxu lurdu. 

Dəmir  yol  cəmiyyətləri  dövlət-kapitalist  müəssisələrinin  xüsusi  növü  idi. 

Bakı-Batumi neft kəməri, həmçinin rabitə vasitələri  inhisarçılarla bağlı o lan dövlətə 

məxsus idi. 

Azərbaycan  qəzalarında  da  kapitalın  təmərküzləşməsi  və  mərkəzləşməsi 

prosesi  gedir,  onlardakı  ipək,  dağ-mədən, balıq,  pambıqtəmizləmə,  sement  istehsalı 


 

 

16 



sənayelərində  və  s.  sahələrdə  onlarla  səhmdar  cəmiyyət  fəaliyyət  göstərirdi.  Lakin 

qəzalarda, Bakıdan fərqli olaraq, səhmdar cəmiyyətləri yox, ticarət evləri üstün mövqe 

tuturdu. 

Azərbaycanda, o cümlədən Bakıda inhisar kapitalından kənarda qalmış və ayrı-

ayrı  sahibkarların  mülkiyyətində  olan  sənaye  müəssisələri  də  var  idi.  Bu   sənaye 

müəssisələri  sırasına  Nu xa  və  Şuşa  qəzalarında,  Ordubadda,  həmçinin  Zaqatala 

dairəsində olan xam ipək emalı fabriklərinin böyük hissəsi, Göyçay qəzası, Ağdaş, Kür-

dəmir və Hacıqabulda pambıqtəmizləmə zavodları, Şamaxı və Yelizavetpol qəzalarında 

bəzi  çaxır  zavodları,  Nuxa  qəzası  və  Zaqatala  dairəsində  tütün  fabrikləri,  Bakıda  və 

qəzalarda  kapitalist  tipli  yeyinti,  yüngül sənaye sahələri,  tikinti  materialları  istehsal 

edən müəssisələr, mətbəələr və s. daxil idi. 

Azərbaycan  şəhərləri  -  Bakı,  Şuşa,  Gəncə,  Şəki  və  başqaları  kapitalist 

şəhərləri  idi.  Həmin  şəhərlərdə  ticarət  burjuaziyasını  I  və  II  dərəcə  gildiya  tacirlər, 

həmçin in gildiyası olmayan alverçilər təşkil edirdilər. 

Azərbaycan  kənd  təsərrüfatının  bəzi  sahələrində  əmtəə  istehsalı  əmtəə-

kapitalist  in kişaf  səviyyəsinə  yüksəlməsi  ilə  səciyyələnirdi.  Təsərrüfatın 

kapitalistcəsinə  qurulması  getdikcə  güclənir  və  feodal  istehsal  münasibətləri 

qalıqlarının tənəzzülünə səbəb olurdu. 

Azərbaycanda  böyük  əksəriyyəti  əhatə  edən  dövlət  kəndlərində  torpaq 

sahibliyi  dəyişikliklərə  məruz  qaldı.  Torpağın  sahibkarı  olan  dövlətlə  onu  becərən 

kəndlilər arasındakı münasibətlər 1900-cü ilin mayında verilmiş "Xəzinə torpaqlarında 

məskunlaşmış Cənubi Qafqaz dövlət kəndlilərinin torpaq quruluşu haqqında qanun" -da 

öz  əksini  tapdı.  Bu  qanuna görə,  dövlət  kəndliləri  şəxsən  azad  idilər.  Lakin  dövlət 

torpağın  mülkiyyətçisi  olaraq  qalır  və bu  torpaqlardan  istifadə edən  kəndlilər  dövlət 

xəzinəsinə torpaq vergisi ödəməli idilər

3



Xüsusi  sahibkarlara  məxsus  kəndlərdə  yaşayan  kəndlilər  isə,  bəy 

torpaqlarından istifadə etdiklərinə görə, bəy-mülkədarın mülkiyyət hüququna əsasən, 

məhsul və pulla vergi ödəməli idilər. Bu vəziyyət 1912-ci ilə qədər davam etdi. 1912-

ci  il  qanunu  ilə  feodal  torpaq  mülkiyyəti  ləğv  edildi,  kəndlilər  öz  pay  torpaqlarının 

sahibkarlarına çevrildilər. Buna baxmayaraq, torpaq sahibliyinin yarımfeodal xarakteri 

var idi, belə ki, torpaq üzərində çarizmin sahibkarlıq hüququ və bəy-mülkədar torpaq 

sahibliyi  qalırd ı.  Lakin  bu  dövrdə bəy  torpaq sahibliyinin  xarakteri  müəyyən qədər 

dəyişdi.  Birincisi,  bəy  torpaqları  artıq  bəy  nəslindən  olmayanlara  da  satıla  bilərdi. 

İkincisi  və  ən  başlıcası  o  idi  ki,  bəylərin  bir  q ismi  əmtəə-pul  münasibətlərinin 

inkişafının təsiri altında, təsərrüfat yaratmağın torpağı icarəyə verməkdən daha əlverişli 

və gəlirli olduğunu görərək, muzdlu əməyə əsaslanan təsərrüfatlar yaratdılar. Az sonra 

onların bir qis mi kap italist təsərrüfatlarına çevrild i.  

Azərbaycanda 

təbəqələşmə 

prosesinin 

sürətlənməsi 

nəticəsində 

qolçomaqlardan, sələmçilərdən, dükançılardan, öz təsərrüfatını muzdlu əmək üzərində 

qurmuş  bəylərdən  ibarət  kənd  kapitalistləri,  öz  əməklərin i  satmaqla  məşğul  olan, 

mu zdla  işləyən  torpaqsız  və  aztorpaqlı  kəndli  təbəqəsi  formalaşdı.  Lakin 



 

 

17 



Azərbaycanda muzdlu əmək üzərində qurulmuş böyük təsərrüfatlar deyil, kəndlinin öz 

əməyi ilə becərdiyi kiçik təsərrüfatlar üstünlük təşkil edirdi. Azərbaycan xırda kəndli 

təsərrüfatı  ölkəsi  olsa  da,  əmtəə  istehsalının  aparıcı  xarakter  aldığı,  iqtisadiyyata 

kapitalistcəsinə  təsərrüfat  qurmaq  amilinin  daxil  olduğu  bir  şəraitdən  kənarda  qala 

bilməyən  kiçik  kəndli  təsərrüfatlarının  böyük  hissəsi  kapitalın özünə  yer  edib  hakim 

mövqe  tutduğu  mühitə  çevrilirdi.  Rəqabət  nəticəsində  onların  bir  qismi  varlanaraq 

kənd  burjuaziyasının  sırasına  daxil  olur,  torpaq  sahəsini  genişləndirir  və  muzdlu 

əməyə  əsaslanan təsərrüfatlar  yaradırdı.  Kənddə  baş  verən  bu  proseslər  şüura  təzə 

məfhu mlar, ana dilimizə "qolço maq", " muzdur", " mu zdla işləyən kəndli" kimi yeni 

söz və ifadələr gətirirdi. 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Azərbaycan  kəndində  kapitalist  tipli  təsərrüfatlar 

üstünlük təşkil etmirdi. Onların bütün təsərrüfatların cəmi 9 faizini təşkil etdiyini, lakin 

məhsulun  üçdə  birini  verdiyini  nəzərə  alsaq,  bu  təsərrüfatların  xüsusi  çəkisinin  zəif 

olmadığını görürük

4



Kənd  təsərrüfatında  sənaye  və  bank  kapitalı  ilə  bağlı  iri  kapitalist 



mülkiyyətləri  də  yaranırdı.  Sənaye  kapitalı,  demək  olar  ki,  kənd  təsərrüfatının  bütün 

sahələrinə  daxil  olmuşdu.  H.Z.Tağıyev,  Qukasov  qardaşları,  A.M.Benkendorf  və 

başqaları xüsusən üzümçülük və şərabçılığa xeyli kapital qoymuşdular. Üzümçülükdə 

və  şərab  istehsalında  Tiflis  sənayeçisi  Saracov,  Moskva  sənayeçisi  Şustov, 

pambıqçılıqda "Savva Morozov, oğulları və K°-nın Nikolayev manufakturası şirkəti", 

"Andrey Korzinkin və K°-nın Yaroslavl böyük manufaktura şirkəti", İ.K.Poznanskinin 

pambıq-parça  səhmdar  cəmiyyəti,  "Vladimir  Alekseyev"  firması,  "Qafqaz  pambığı" 

səhmdar  cəmiyyəti,  "Voqau  və  K°-nın  ticarət  şirkəti"  fəaliyyət  göstərirdi.  Sənaye 

kapitalının  təsiri  Azərbaycandan  çox-çox  uzaqlara  yayılaraq,  bir  ço x  cəmiyyət  və 

şirkətlərlə əlaqədar olmuşdu

5

. Lənkəran qəzasında düyü almaqla məşğul olan bir çox 



kontorlar  fəaliyyət  göstərirdi

6

.  Bank  kapitalı  isə  torpaq sahiblərinə  mülklərini  girov 



qoymaq şərtilə borc verərək kənd təsərrüfatının inkişafına təsir göstərirdi. 

XIX  əsrin  sonunda  Yelizavetpol  quberniyasında  bəylər  şəxs i 

mü lkiyyətlərində olan  441  min desyatin torpağın ço xunu icarəyə verirdilər.  Ancaq 

XX  əsrin  əvvəllərində  onların  bir  qis mi  özləri  torpağı  becərməklə  məşğul  olmağa 

başlayaraq  təsərrüfatlarını  kapitalist  qaydasında  qururdular.  Məsələn,  hələ  1917-ci 

ildən öncə, Yelizavetpol qəzasında 51 bəy ailəsinin ixtiyarında olan 39  min desyatin 

torpaq  sahəsindən  13700  desyatinini  mülkədar-bəylər  özləri  mu zd lu  əmək  tətbiq 

etməklə becərirdilər. 

Azərbaycanda ticarət və sələm kapitalı əsasən mübadilə dairəsində fəaliyyət 

göstərirdi.  Adətən  kənddə  eyni  bir  adam  həm  möhtəkir  və  həm  də  sələmçi  olurdu. 

Sələmçilər  özlərin in  kənd  kapitalı  ilə  yanaşı,  banklardan  götürdükləri  və  kənd 

təsərrüfatı məhsulları satan firmalardan aldıqları məbləğ hesabına fəaliyyət göstərirdi-

lər. Onlar kəndlilərin  məhsullarını həmin firmalara sataraq, onların sahibi olan sənaye 

sahibkarlarını kənd təsərrüfatına cəlb edirdilər. "Kaspi" qəzeti hələ 1901-ci ildə yazırdı 

ki,  "hara baxırsınızsa,  kənd  təsərrüfatının hansı sahəsinə müraciət edirsinizsə, orada 


 

 

18 



kəndlini ö z toruna salıb onu soran bu və ya digər hörümçəyi görərsiniz". 

Azərbaycan kənd həyatına yaxından bələd olan görkəmli maarifpərvər Həsən 

bəy  Zərdabi  yazırdı  ki,  "bizdə  kənd  təsərrüfatının  bütün  sahələri  üzrə  inhisarlar 

mövcuddur"

7

,  yəni  kəndlilər  öz  məhsullarını  ayrı-ayrı  şəxslərə,  firmalara  satmağa 



məcbur idilər. Hər  firmanın isə "onlarca alıcıları var idi və onlar ölkənin bütün guşə-

lərini  gəzərək  avam  ca maatı  yumşaq  hörümçək  toruna  salırdılar...  Alın mış  torpaq 

məhsullarını  Cənubi  Qafqaz  dəmir  yolunun ən yaxın  stansiyalarında  hörümçək  kimi 

oturmuş öz ağalarına, alıcı ko missionerlərə təhvil verird ilər"

8



Kənd varlıları, zavod sahibləri, mü xtəlif sənayeçilərin və ticarət firmalarının 



nümayəndələri olan alıcı-sələmçilər borc verməklə kəndliləri asılı vəziyyətə salırdılar. 

"Bu əsarət... kənd təsərrüfatlarında kapitalizmin ilk addımlarından başqa bir şey deyildi" 

9

. (H.Zərdabi). 



Beləliklə,  XX  əsrin  əvvəllərində  əmtəə  istehsalının  geniş  inkişafı,  muzdlu 

əməyin  tətbiqi,  bəy-mülkədar  təsərrüfatlarının  bir  çoxunun  kapitalist  təsərrüfatı 

sisteminə  keçməsi,  sənaye  və  bank  kapitalının  kənd  təsərrüfatına  sirayət  etməsi  və 

nəhayət,  ticarət-sənaye  kapitalının  güclənməsi  nəticəsində  Azərbaycan  kəndində, 

yarımfeodal  torpaq  sahibliyinin  mövcud  olmasına  baxmayaraq,  istehsal  üsulu  artıq 

kapitalist  istehsal  üsulu  idi.  Əmtəə  təsərrüfatının  əmtəə  kapitalist  səviyyəsinə 

yüksəlməsində  alıcı-sələmçilər  kapitalist  istehsal  üsulunun  təşkilatçılarına  çevrilirdi. 

Həm  də  bu,  o  deməkdir  ki,  A zərbaycan  kəndində  kəndlilərin  istismarı  mahiyyəti 

etibarilə kapitalist istismarı id i. 

Bununla  birlikdə  Azərbaycanın  sosial-iqtisadi  strukturunda  feodal 

münasibətlərinin  bəziləri  qalmaqda  idi  və aşağıdakı  sosial-iqtisadi  uklad larla  təmsil 

olunurdu: 

l . F e o d a l - a s ı l ı .  Azərbaycan Sovet Rusiyası tərəfindən işğal olunana qədər 

hələ  də  bəy-mülkədar  latifundiyaları  qalmaqda  idi,  kəndlilərin  bir  qismi  şəxsən  azad 

olsalar da, bəy-mülkədarlardan -torpaq sahiblərindən bir növ asılı olub, istifadələrində 

olan pay torpaqlarına görə onlara verg i ödəyirdilər.  

2.  Y a r ı m p a t r i a r x a l  v ə  y a r  ı  m n a t u r a  l.  Kiçik torpaq payları, 

yaxud bir neçə baş qaramalı olan kəndlilər qapalı həyat sürürdülər. Onların təsərrüfatları 

yarımnatural  xarakter  daşıyırdı,  bir  qismi  öz  ailə  ehtiyacları  üçün  xalçaçılıqla,  yaxud 

digər  ev  əşyalarının  istehsalı  ilə  məşğul  olurdu.  Belə  təsərrüfatlar  kənd  təsərrüfatı 

istehsalçılarının üçdə bir hissəsindən azını təşkil edirdi. 

XX  əsrin  əvvəllərində  kənd  təsərrüfatında  əmtəə  istehsalı  aparıcı  rol 

oynadığı bir şəraitdə həmin təsərrüfatlar istər-istəməz dar çərçivədə qala bilməzdi. Bu 

dövrdə onların çoxu, heç olmasa, vergiləri, yaxud ailənin zəruri ehtiyaclarını ödəmək 

üçün,  ailə  üzvlərinin  yarımac  qalmasına  baxmayaraq,  məhsulun  bir  hissəsini  əmtəə 

qismində satmalı olurdu. Bundan başqa, həmin təsərrüfatlar ticarət və sələm kapitalının 

təsiri altına düşür, onların patriarxal özülləri kapitalist ukladının məcburən qəbul edilmiş 

elementlərini sarsıdırdı. 

Beləliklə,  XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanın  şəhər  və  sənaye  ocaqları 


 

 

19 



yerləşən  bölgələrində  kapitalist  istehsal  münasibətləri,  feodal  torpaq  sahibliyinin 

qismən  qorunub  saxlandığı  kənd  yerlərində  isə  qolçomaqların  və  varlı  kəndlilərin 

kapitalist tipli təsərrüfatları ilə yanaşı, möhtəkir-sələmçi kapitalın təsiri altında olan ki-

çik  təsərrüfatlar  da  mövcud  idi.  Bütövlükdə  götürdükdə  isə  ölkənin  sosial-iqtisadi 

strukturunda kapitalist istehsal üsulu hakim mövqe tuturdu. 

 

 



 

 

 



 

 

 



§ 2. NEFT SƏNAYESİNİN VƏZİYYƏTİ 

 

XX  əsrin  başlanğıcında  Azərbaycanın  neft  sənayesi  inkişaf  sürətinə  və 



məhsul  istehsalına  görə,  dünyada  birinci  yerə  çıxd ı.  O,  1901 -ci  ildə  dünyada 

istehsal  olunan  neftin  yarısından  çoxunu  (672  mln  pud)  və  Rusiyada  istehsal 

olunan  neftin  95  faizini  verdi.  Lakin  tezliklə  sənaye  1900-1903-cü  illər  dünya 

iqtisadi böhranının zərbələrinə məru z qald ı. 

Böhran  cəmiyyətdəki  bütün  daxili  əksliklərin  qeyri-ad i  kəskinləşməsi 

şəraitində  baş  verdi.  Ölkən in  iqtisadi  quruluşunda  sənaye  inkişafın ın  ən  yeni 

formaları  və  qabaqcıl  texnika  ü mu mi  inkişaf  səviyyəsinə  görə  geri  qalmış  kənd 

təsərrüfatı ilə çulğaşırd ı. 

1900-1903-cü illə rdə dünyanın bazar iqtisadiyyatı ölkə lərini bürü müş ifrat 

istehsal böhranı  Rusiyada daha güclü  idi.  Çünki  Rusiya  iqtisadiyyatına təsir edən 

səbəblərdən  biri  kimi  özünəməxsus  xüsusiyyətləri  olan  neft  sənayesi  təkcə  xarici 

kapital  axını  ilə  deyil,  həm  də  Avropa  və  Şərq  bazarlarına  neft  ixracı  ilə  dünya 

təsərrüfatına  sıx  bağlı  id i.  Ona  görə  də  Rusiyada  sonralar  sənayeni  əhatə  etmiş 

1899-cu  il böhranının təsiri Avropa ölkələ rində  istehsalın ixt isarına səbəb oldu və 

ölkənin  ö z  məhsullarını  daha  ço x  dünya  bazarlarına  ixrac  edən  neft  sənayesində 

ciddi və ağır nəticələr törətdi. 

Azərbaycanda  sənaye böhranının  xüsusiyyəti  ondan  ib arət  idi  ki,  o,  neft 

sənayesinə  başqa  sənaye  sahələrinə  nisbətən  gec,  lakin  ço x  güclü  təsir  etmişdi. 

Böhranın ilk nişanələri özünü 1901-ci  ilin əvvəllərində büruzə verdi və aydın oldu 

ki, neft və neft məhsullarına tələb azalmışdır. Həmin il martın 1-də Bakıda 86 mln. 

pudu  neft  qalıqları,  46  mln.  pudu  xam  neft  və  26  mln.  pudu  ağ  neft  olan

10 


duru 

yanacaq yığılıb  qalmışdı.  160  mln.  puda  qədər  neft  ehtiyatının  olması  və  satışın, 

demək olar ki, dayandırılması Bakı neft b irjasında böyük təşvişə səbəb olmuşdu. 

Da xili baza ra tə ləbatdan xeyli artıq  neft ç ıxa rıldığ ı ü çün 1901-ci ildə  onun 

qiyməti əvvəlki illərə nisbətən 48,3 faiz aşağı düşdü. Ağ neft isə o qədər ucuzlaşdı 


 

 

20 



ki,  artıq  1902-ci  ilin  yazında  xam  neft  qiy mətinə  satıldı.  Ümu miyyətlə,  böhran 

illərində Bakıda xam neftin qiy məti 2,3, ağ neftin qiy məti isə 3,4 dəfə azald ı

11

. Bu, 


bir  tərəfdən,  böhranın  dərin liy inə,  digər  tərəfdən  isə  qiy mətlərin  əvvəlki  illərdə 

şişirdild iyinə dəlalət edirdi. 

1902-ci ildə böhran özünü neft sənayesinin bütün sahələrində  -qazma, hasilat 

və emalın xeyli azalmasında, kəşfiyyat işlərinin ixtisara düşməsində, dayanan quyuların 

çoxalmasında büruzə verdi. Əgər 1900-cü ildə 83,1  min sajen quyu qazılmışdısa, bu 

rəqəm 1902-ci ildə 40,2 min

12

 sajenə enərək iki dəfədən çox aza ldı. Hər il qazılan yeni 



buruqların sayı 1901-ci  ildə 98, 1902-ci  ilin sonunda isə 74 ədəd əskildi. 1900-cü ildə 

fəaliyyətdə  olan  1710  quyunun  sayı  1902-ci  ildə  1202-yə,  1903-cü  ildə  isə  817-yə 

endi

13

.  İl  boyu  fasilələrlə  işləyən  buruqlar  1903-cü  ildə  bütün  buruqların  yarısını 



təşkil ed irdi. 

Buruqların azalması  neft  hasilatına  təsirsiz  qalmadı.  1902-ci  il-də  636,5  mln 

pud

14

 neft hasil edilmişdi ki, bu da 1901-ci ilə nisbətən 35,5 mln pud az idi. 1903-cü ildə 



isə daha az - 596,9 mln pud

15 


neft çıxarılmışdı. 

Böhran neft hasilatı və emalı ilə  məşğul olan firmaların vəziyyətinə də ciddi 

təsir göstərirdi. Onların 1901-ci ildə 171-dən 146-sı, 1902-ci ildə 167-dən 139-u, 1903-

cü ildə 170-dən 136-sı

16

 neft çıxarmaqla məşğul ola bilmişdi. 



Böhranın xarici ölkə bazarlarından güclü surətdə asılı olan ağ neft istehsalına 

təsiri  daha qüvvətli  idi.  1903-cü  ildə  neft  emalı  zavodlarından  78-i  işləyirdi.  Onların 

istehsal  etdiyi  məhsullara  gəldikdə  isə  böhranın  təsiri  yalnız  sürtkü  yağları 

istehsalından  yan  keçmişdi.  Bazarda  həmin  məhsullara  tələbatın  sabit  qalması  ilə 

əlaqədar olaraq onların istehsalı hətta bir qədər də artmışdı. Ağ neft istehsalı isə azalmış 

və 1903-cü ildə 1901-ci ilə nisbətən 7,8 mln rublluq az ağ neft istehsal edilmişdi. 

Neft  istehsalı  səviyyəsinin  daxili  bazarın  tələblərinə  uyğun  gəlməsinə 

baxmayaraq, neft məhsulları ixracı bir qədər artmışdı. Belə ki, onların həcmi  1901-ci 

ildə  488,2  mln  pud  idisə,  1903-cü  ildə  494  mln  pud

17

 olmuş  və  onun  illərə  uyğun 



olaraq 383,3 və 386,3 mln. pudu dəniz, 101,9 və 105 mln pudu

18

 dəmir yol nəqliyyatı va-



sitəsilə  nəql  edilmişdi.  Belə  ixrac  ona gətirib  çıxarmışdı  ki,  Volqa  boyunda olan neft 

anbarları dolmuş və neft məhsullarının satışı xeyli çətinləşmişdi. Belə ki, neft qalıqları və ağ 

neft satışı 1902-ci ildə 79,4 mln rubldan 37 mln rubla

19

 enərək iki dəfədən çox azalmışdı. 



İri  firmalar  Rusiyada  itirdiklərinin  əvəzini  xaricə  ixracı  artırmaqla  çıxmağa 

çalışırdılar.  Onlar  1900-cü  ildə  Avropaya  32  mln.  pud,  Şərqə  isə  43  mln  pud  neft 

məhsulları ixrac etmişdilər. 1903-cü ildə bu ixrac Avropaya 52,5, Şərqə isə 58,7 mln. pud 

oldu


20

1903-cü ildə ixracın artmasının başlıca səbəbi qiymətlərin, 1900-cü il səviyyəsinə 



çatmasa  da,  artması  idi.  Lakin  neft  və  neft  məhsulları  ixracından  gələn  gəlir  Bakı 

istehsalçılarına  çatmırdı,  çünki  kiçik  və  orta  müəssisələr birləşib  təşkilatlanmadıqlarına 

görə öz məhsullarını iri fırmalara təhvil verməli olurdu. Öz mədənlərində neft çıxarılmasını 

təmin edən, geniş neft anbarları olan "Nobel qardaşları", "Kaspi-Qara dəniz cəmiyyəti", 

"Kaspi şirkəti" və s. kimi qüdrətli firmalar öz artıq məhsulunu sa xlamağa imkanı olmayan 


 

 

21 



sənayeçilərin  neftini  ucuz  qiymətə  alırdı.  Bakıdan  Britaniya  konsulu  yazırdı  ki,  "O  iri 

firmalar  böyük  qazanc  götürürdülər  ki,  onlar  Rusiyada  və  xaricdə  ağ  neftin  və  maye 

yanacağın satışına nəzarət edird ilər". 

Sənaye böhranından narahat olan çar hökuməti durğunluğu ləğv edə bilməsə də, 

onu  zəiflətmək  üçün  özü  vacib  saydığı  tədbirləri  görürdü.  Bakıya  maliyyə  nazirliyinin 

xüsusi tapşırıqlar üzrə məmuru S.İ.Gülüşambarov ezam edilmişdi. 0,1901-ci il iyunun 15-

18-də  neft  məhsullarının  ixracı  və  xarici  ticarətdə  onların  qiymətlərinin  tərəddüdü  ilə 

yaranmış  şəraitlə  əlaqədar  neft  sənayeçiləri,  zavod  sahibləri  və  yerli  dövlət  idarələri 

nümayəndələrinin  yığıncağını  keçirdi

21

.  Hökumət  neft  sənayeçilərinin  bəzi  tələblərini 



ödədi.  Məsələn,  neftverən  torpaqlardan  alınan  icarə  haqqını  30  faiz  azaltdı

22

,  bəzi 



sahibkarlara borc pul verdi  və s.  Lakin hökumətin  bu  köməyi böhranın neft sənayesinin 

inkişafına göstərdiyi təzyiqi lazımi qədər azalda bilmədi. 

Neftin  qiymətinin  qeyri-sabitliyi  böhran  dövrü  çətinliklərindən  mövqelərini 

möhkəmləndirmək üçün istifadə etməyə çalışan iri firmaların təqsiri üzündən baş verirdi. 

1901-ci  ildə  Qafqaz  inzibati  idarələrinin nümayəndələri  qeyd  edirdilər  ki,  neftin  bazar 

qiymətlərinə "neft sənayesində inhisarlar yaradanların təsir payı az deyildi"

23



Hələ  1900-cü  ilin   əvvəllərində  "Nobel  qardaşları"  şirkəti  və  Rotşildin 



"Mazut"  cəmiyyəti  kartel  müqaviləsi  bağlamışdı  ("Nobmazut").  Hər  iki  firma  neft 

məhsulları satışını tam inhisara almaq və yüksək gəlir götürmək üçün daxili bazarlarda 

bir-biri ilə razılaşdırılmış ticarət siyasəti yürütməyi öz üzərlərinə götürürdülər. 1900-cü 

ildə neft istehsalının 21 və neft ixracının isə 40 faizi onların payına düşürdü

24

. 1901-ci 



ildə isə Xəzər dənizi vasitəsilə Rusiyanın daxili quberniyalarına ixrac olunan ağ neftin 57, 

ağır neft yanacağının 43,5 və sürtkü yağlarının 67,5 faizi də Nobel və Rotşild firmalarına 

məxsus idi

25



Nobellə  Rotşild  rus  ağ  neftini  xarici  bazarlara  ixrac  etmək  üçün  də  öz 

qüvvələrini birləşdirmişdilər. Onlar 1900-cü ildə ingilis dilində aparılacaq bütün işləri 

görəcək  "Konsolireyted  petroliu m  ənd  K°"  kompaniyasını  yaratmaq  barədə  razılığa 

gəldilər


26

.  Tezliklə  kompaniya  Rokfellerlə  ingilis  bazarını  bölmək  barəsində  müqavilə 

bağladı. Bu müqaviləyə görə, Rokfeller ingilis bazarına ağ neftin 60, rus ixracçıları isə 40 

faizini çıxarmalı idilər

27



1901-ci  ildə  Nobel-Rotşild  qrupuna  qarşı  "Ağ  neft-yağ  istehsalı  şirkəti" 



("Tokamp") yaradıldı. Öz tərkibinə "A.İ.Mantaşov və K°" və "Kaspi şirkəti"ni daxil etmiş 

bu  yeni  birlik  rus  müəssisələri  kimi  yaransa  da,  əslində  ingilis  maliyyəsinin  nəzarəti 

altında  idi

28

.  Birlik  öz  qarşısına  mühüm  vəzifə  olaraq, ağ  neft  ixracını  ələ  keçirməklə 



yanaşı, daxili ticarətdə iştirak etməyi və neft istehsalı üzərində nəzarəti ələ keçirməyi 

qoymuşdu. Odur ki, "Tokamp" "Nobmazut"  karteli üçün  ciddi  rəqib  idi.  Lakin  Nobel 

ingilis  sahibkarları  ilə  Almaniyada  ağ  neftlə  birgə  ticarət  etmək  haqqında  saziş 

bağlamaqla, "Tokamp"ı xey li neytrallaşdırd ı. 

Böhran  illərində  ixrac  məsələsi  iri  firmaların  rəqabətinə  davam  gətirə 

bilməyən  orta  və  kiçik  firmalar  üçün  ölüm-dirim  məsələsi  idi.  Onlar  rəqabətə  qarşı 

durmaq  üçün  ixrac  sindikatı  yaratmağın  layihəsini  hazırladılar.  Hökumət  əvvəlcə  bu 


 

 

22 



ideyaya müsbət münasibət göstərdi. "Bakı ağ neft zavodçularının ittifaqı" tipli sindikat 

yaratmaq  məsələsi  1901-ci  ilin  sonunda  Bakı  neft  sənayeçilərinin  XVI  qurultayında 

müzakirə  olundu.  Qurultay  seçilmiş  komissiyaya  sindikat  müqaviləsinin  layihəsini 

hazırlamağı tapşırdı. İri fırmalar sindikat yaradılmasına etiraz etmədilər. 

1902-ci  ilin  iyununda  Peterburqda  "Nobel  qardaşları",  "Kaspi-Qara  dəniz 

cəmiyyəti", "A.İ.Mantaşov və  K°", "Kaspi şirkəti", "Ağ  neft-yağ  istehsalı  şirkəti"  və 

başqa  firmaların  iştirakı  ilə  ko missiyanın  iclası  keçirildi.  Burada  ixrac  birliyinin 

yaradılması sahəsində görülmüş işlər barəsində komissiyanın məruzəsi dinlənildi. Lakin 

mü zakirələr  zamanı  firmalar  arasında  üzə  çıxan  fikir  ayrılığı  və  başqa  səbəblər 

ümumi nəticəyə gəlməyə mane oldu. Hökumət də münasibətini dəyişib ixrac sindikatı 

yaradılması ideyasını müdafiə etmədi. 

Rəqiblərini  neytrallaşdırmaq  məqsədi  ilə  Nobel  Amerikanın  "Standart  oyl 

və  K°"   ko mpaniyası,  Rotşild  isə  ingilis  -  holland  tresti  "Şell"  ilə  möhkəm  əlaqə 

yaratdılar. Nobellə ittifaq Rokfeller üçün daha əhəmiyyətli idi. 1902-ci  ildə "Standart 

oyl  və  K°"nın  Avropada  olan  bütün  filiallarə  Nobellə  bağlanmış,  vaxtı  bitən  mü-

qavilələrinin  möhlətinin  beş  il  də  uzatdılar.  Almaniyada  Rokfellerlə  Nobel  arasında 

"təsir dairələri"ni bölmək barəsində müqavilə imzalandı. 

Neft sənayesi birliklərinin yaradılması və uğurlu fəaliyyəti is tehsalın yüksək 

dərəcədə  təmərkü zləşməsi  bünövrəsi  üzərində  mümkün  idi.  XX  əsrin  əvvəllərində 

Azərbaycan  neft  sənayesi  özünün  təmərküzləşmə  və  kap italın   mərkəzləşmə 

səviyyəsinə  görə  dünyada  qabaqcıl  yerlərdən  birini  tuturdu.  Böhran  neft  sənayesin -

dəki  təmərkü zləşmə  prosesini  daha  da  gücləndirdi  və  dərinləşdirdi,  eyni  zamanda 

maliyyə və texniki cəhətdən zəif olan müəssisələri iflasa uğratdı. Bir çox orta və kiçik 

müəssisənin  iflasa  uğradığı  və  təmərküzləşmə  meyillərin in  gücləndiyi  şəraitdə 

istehsalı və texniki təchizatı yaxşı təşkil edilmiş müəssisələr daha davamlı olurdular. 

Təmərkü zləşmə  prosesinin  xarakterik  xüsusiyyətlərindən  biri  iri 

müəssisələrlə  orta  və  kiçik  müəssisələr  kütləsinin  arasındakı  qeyri-bərabərlik  idisə, 

digəri  də  iri  müəssisələr  içərisində  əllərində  neft  məhsullarının  istehsalı  və  satışını 

cəmləşdirmiş nəhənglərin ayrılması və seçilməsi idi. Onların sırasına daxil olan "Nobel 

qardaşları",  "Kaspi-Qara  dəniz  cəmiyyəti"  və  "A.İ.Mantaşov  və  K°"  firmalarının 

payına  1901-ci  ildə  Bakı  rayonunda  çıxarılmış  neftin  dörddə  bir  hissəsindən  çoxu 

düşürdü.  1903-cü  ildə  -  böhranın  son  ilində  isə  153  neft  sənayesi  firmasından  10 

firmanın hər biri 20 mln. puddan çox neft istehsal edirdi. Onların cəmi 2,6 faizini təşkil 

edən  dörd  ən  irisi  -  Nobel,  Mantaşov  firmaları,  "Kaspi-Qara  dəniz  cəmiyyəti"  və 

"Kaspi" şirkəti 189,9 mln pud neft çıxarmış dılar ki, bu da həmin il hasil olunmuş neftin 

31,8 faizi idi

29



Neft emalı sənayesi sahəsində də eyni mənzərə nəzərə çarpırdı.  Kifayət qədər 



azad kapitalı, lazımi texniki təchizatı və neft anbarları olmayan bütün kiçik zavodlar iri 

sahibkarların  mülkiyyətinə  keçirdi.  Təkcə  "Tokamp"  firması  1901-1902-ci  illərdə 

"Qafqaz" cəmiyyətinin iki, "Bakı-Rus cəmiyyəti"nin bir, Rus neftini və maye yanacağı 

çıxaran  cəmiyyətin  iki  zavodunu  və  bir  stansiyasını  ələ  keçirmiş di

30

.  1900-cü  ildə 



 

 

23 



fəaliyyət göstərən 53 zavoddan 6 ən irisi bütün istehsal olunmuş ağ neftin 44 faizini, təkcə 

"Nobel qardaşları" firması isə 22 faizdən ço xunu vermişdi

31



İri  firmalar  neft  məhsullarının  ixracı  və  ticarəti  sahəsində  daha  böyük 



üstünlüklər  əldə etmişdilər. Məsələn,  1901-ci  ildə  Batumi  vasitəsilə  ixrac olunmuş  74,4 

mln pud ağ  neftdən  51,9  mln pudu, yaxud 69,7  faizi  üç  firmanın  - "Nobel  qardaşları", 

"Kaspi-Qara dəniz şirkəti" və "A.İ.Mantaşov və K°" cəmiyyətinin payına düşürdü

32



Böhran  illərində  neft  məhsullarının  ixracı  üçün  lazım  olan  nəqliyyat 

vasitələrinin sahibləri də  birləşməyə  çalışırdılar.  1902-ci  ildə  7,4  min  pud tutumu olan 

yelkənli  gəmi  var  idi.  Tağıyev,  Bünyadov,  Aşurov,  Hüseynov  və  Tumayev  qardaşları 

kimi  iri  gəmi  sahibləri  1903-cü  ildə sindikat  müqaviləsi  bağladılar və  onların bu birliyi 

sonralar "Maye daşıyan gəmi-raketlərinin ittifaqı" adlandı. 

İstehsalın təmərküzləşməsi və kapitalın mərkəzləşməsi neft sənayesində bank 

kapitalının fəaliyyəti ilə sıx bağlı idi. Bank kapitalı ilə neft sənaye kapitalının qovuşması 

neft sənayesində  maliyyə  kapitalının  ağalığına gətirib  çıxarırdı.  Neft  kompaniyalarının 

əlaqələri Peterburq beynəlxalq kommersiya bankı, Rus xarici ticarət bankı və Volqa-Kama 

kommersiya bankı ilə daha sıx idi. Neft sənaye müəssisələri ilə əlaqələri genişləndirmiş 

banklar əslində onların bütün fəaliyyətinə nəzarət ed ird i. 

Bakı neft sənayesi firmalarının ölkənin iqtisadiyyatında əhəmiyyətli yer tutması 

maliyyə-sənaye  maqnatlarının  dövlət  aparatı  ilə  ittifaqına  gətirib  çıxarır,  çar 

mütləqiyyəti  iri  kapitalın  qüdrətinin  artması  ilə  hesablaşmalı  olurdu.  Bu  isə  çar 

Rusiyasının iqtisadi və siyasi dairələrini maliyyə oliqarxiyasından asılı vəziyyətə salırdı. 

Bakıya  xarici  kapital  axını  böhran  illərində  xeyli  ixtisara düşdü.  Lakin  onun 

mövqeyi  hələ  də  çox  güclü  olaraq  qalırdı.  Belə  ki,  1902-ci  ildə  Azərbaycan  neft 

sənayesində  xarici  kapitalın payı ona qoyulmuş bütün  kapitalın  30  faizə qədərini təşkil 

edirdi

33



Azərbaycan  neft  sənayesinə  qoyulmuş  aksioner  (səhm)  kapitalın  ümumi 

məbləğində  ingilis  kapitalı  mühüm yer tuturdu.  1903-cü  ildə  Rusiyanın  225,3  mln  rubl 

kapitalı  olan  73  neft  müəssisəsində  onun  xüsusi  çəkisi  85,7  mln  rubla

34

  bərabər  idi. 



Müvafiq olaraq, Bakı rayonunda 60 mln rubl kapitalı olan 12 ingilis cəmiyyəti fəaliyyət 

göstərirdi

35



Amerikan  maliyyə  kapitalı  nümayəndələrinin  Bakı  neftini  ələ  keçirmək  üçün 



atdığı  yeni  addımlar  da  bu  dövrə  aiddir.  1903-cü  il  oktyabrın  31-də  ingilis  jurnalı 

"Petrolium  revyu"da "Standart  oyl  və  K°"  kompaniyasının  Rusiya  neft sənayesində 

iştirakının  layihəsi  dərc olunmuşdu

36

.  Bu  layihədə  amerikanlar  Peterburqda olan  iki, 



yaxud  üç  rus  bank  idarəsinin  köməyi  ilə  Rusiyada  bütün  neft  istehsalının  üçdə  bir 

hissəsini  ələ  keçirmək  ideyasını  irəli  sürürdülər.  Lakin  bu  ideya  Bakının  başqa  iri 

firmalarını  öz  tərəfinə  çəkə  bilmiş  Rotşild  firmasının  müqavimətinə  rast  gəldi.  Həmin 

layihə  həyata  keçmədi,  lakin amerikan  kapitalının  Bakı neftini  ələ  keçirmək  cəhdləri  də 

dayandırılmad ı. 

Böhran vəziyyətinə baxmayaraq, neft sənayesi müəssisələri hələ də mənfəətlə 

işləyirdi.  "Nobel  qardaşları"  firması  "Kaspi-Qara  dəniz  cəmiyyəti",  "Bakı  neft 


 

 

24 



cəmiyyəti",  "Neft"  rus  şirkətləri  20-37  faiz  və  daha  çox  gəlir  götürürdülər

37

.  Neft 



firmaları belə böyük gəliri təkcə neftverən torpaqlardan istifadəni və istehsalı artırmaqla 

deyil,  mü xtəlif  bərpa  əməliyyatları  hesabına  da  əldə  edirdilər.  Onlar  texniki 

təkmilləşdirməyə  əlavə  xərc  qoymaqdan  qaçırdılar.  Bu  isə  neft  sənayesində  əmək 

məhsuldarlığının aşağı düşməsinə səbəb olurdu. 

Beləliklə, XX əsrin lap başlanğıcında Azərbaycan neft sənayesi dünya iqtisadi 

böhranının  zərbələrinə  məru z  qaldı  və  nəticədə  1901-ci  il  səviyyəsinə çata bilmədi. 

Azərbaycanın neft istehsalı getdikcə dərinləşən iflasa uğradı, onu bu vəziyyətdən heç bir 

qüvvə və vəsait çıxara b ilmədi. 

XX əsrin əvvəllərində baş vermiş hadisələr - Rusiya-Yaponiya müharibəsi və 

1905-1907-ci illərdə  xalq kütlələrinin çıxışları neft sənayesinin getdikcə artmaqda olan 

düşkünləşməsini daha da dərinləşdirdi. Müharibə neft sənayesinin istehsal göstəricilərinin 

ixtisara düşməsinə səbəb oldu. Ağ neftin Sibir bazarına göndərilməsi dayandırıldı, bu isə 

bir sıra zavodun bağlanmasına gətirib çıxardı. Müharibə çarizmin siyasi gücsüzlüyünü də 

nümayiş  etdirdi.  Mütləqiyyətin  maliyyəsi  iflas  dərəcəsinə  çatdı.  Xarici  banklar  hətta 

qısamüddətli borc verməkdən imtina etdilər. 

Rusiyada  güclənməkdə  olan  xalq  -  azadlıq  hərəkatı  Qərb  ölkələrini  narahat 

etməyə  başladı.  Rusiya  sənayesinə  kapital  qoyuluşu  xeyli  zəiflədi.  1905-ci  ilin 

erməni-müsəlman qırğ ını da bu işdə  mühüm rol oynadı, neft mədənlərinin dağıdılması 

və yandırılmasına gətirib çıxardı. 1905-ci ildə neft istehsalı 200 mln puda endi

38



Neft  sənayeçiləri  mədənləri  xəzinə  hesabına  bərpa  etməyə  çalışırdılar.  Çar 

hökuməti  neft burjuaziyasının tələblərini ödəməyi  lazım  bildiyi  üçün  Nazirlər  Komitəsi 

1905-ci  il  noyabrın  11-də  onlara  borc  verməyi  qərara  aldı  və  xəzinədən  20  mln  manat 

ayırmalı oldu

39



Qeyd edilən şərait nəticəsində Azərbaycan neft sənayesi ağır və  uzunmüddətli 



iqtisadi tənəzzülə  məruz qaldı.  1900-1903-cü illər böhranından sonra neft sənayesində 

əsas  inkişaf  istiqaməti  buruqların  ixtisara  düşməsi,  neft  istehsalı  və  ixracının  getdikcə 

azalması ilə müəyyənləşdi. Qazma işləri daha çox gerilədi. 1909-cu ildə aparılmış qazma 

işlərinin həcmi  1904-cü  ildəki  62,3  mln  sajendən  51,7  mln  sajenə endi

40

.  Eyni səbəb 



üzündən yeni quyuların buruq üsulu ilə qazılması da azaldı. Əgər 1901-1905-ci  illərdə 

1152 yeni quyu qazılmışdısa, sonrakı beş ildə onların sayı 1007-yə düşdü

41



Qazma  işlərinin  azalması neft  çıxarılmasına  təsirsiz  qalmadı.  Təkcə  1904-cü 



ildə 614,7 mln puda çatan neft hasilatı aşağı düşməyə başladı və 1908-ci ildə 467  mln 

pud oldu. 

Neft  emalı  sənayesində  də  çətin vəziyyət  yarandı.  1909-cu  ildə  fəaliyyətdə 

olan  zavodların sayı  1904-cü  ildəki  51-dən  28-ə,  ağ neft  və  ağ neft-yağ  istehsal  edən 

zavodların sayı isə 1904-cü ildəki 44-dən 19-a endi. Ağ neftin 1904-cü ildə 145,4 mln puda 

çatan  istehsalı sonrakı  illərdə  orta hesabla  ildə  90  mln  pud oldu.  Bu vəziyyət  istehlak 

tələbatını  yüksək  səviyyədə  saxlamaqla  daxili  neft  bazarını  süni  su rətdə  daraltmaq 

siyasəti ilə bağlı idi. 

Neft  sənayesi  məhsullarının  qiymət  və  istehsal  artımları  bir-birinə  uyğun 


 

 

25 



gəlmirdi.  1904-1907-ci  illərdə  də  hər  il  istehsal  edilən  neftin qiyməti  180  faiz  artdı, 

çıxarılma həcmi isə 26,7 faiz azaldı. İstehsal olunan neft məhsullarının da qiyməti 86 faiz 

artdısa da, istehsal həcmi 24,3 faiz azaldı

42

. Bu, 1900-1903-cü illərdə qiymətlərin xeyli 



aşağı  düşməsi  ilə  bağlı  idi  (xam  neftin  bir  pudunun  qiyməti  15,9  qəpikdən  9  qəpiyə 

enmişdi).  Sonrakı  illərdə  dünya  iqtisadiyyatının  təsiri  altında  qiymətlərdə  dəyişiklik 

yarandı.  1904-1909-cu  illərdə  daxili  bazarda  neftin  qiyməti  artdı  (bir  pudu  14,6 

qəpikdən  21  qəpiyə qədər).  Bir  çox  istehlakçılar  nisbətən  ucuz  yanacağa  -  kömür  və 

oduna keçməyə məcbur oldular. Belə ki, 1904-cü ildə Baltikyanı ölkələrdə 20,7  mln 

pud neftdən istifadə edilmişdisə, 1907-ci ildə bu, 7,4 mln puda endi. Neftdən istifadə 

1907-ci  ildə  mərkəzi  sənaye  rayonlarında  1903-cü  ilə  nisbətən  27,9  mln  pud,  dəmir 

yolunda isə 1904-cü ilə nisbətən 35 mln  pud azald ı

43



Neft sənayesi sahibləri qarşısında iki yol dururdu: ya neftin qiymətini azaltmaq, 



ya da  bir-birinin  ardınca bazarları  itirmək.  1908-ci  ildə  neftin qiyməti  müəyyən  qədər 

düşdü və buna görə istehlakçılar neft yanacağına keçməyə başladılar. 

Qiymətlərin  düşməsi uzun  çəkmədi  və  1910-cu  ildə başa  çatdı.  1911-ci  ildə 

neft sənayesi kompaniyaları yenidən qiymətləri qaldırmağa nail oldular. Neftin qiymətini 

planlı  şəkildə  artırmaq  güclü  firmalara  neft  ehtiyatı  yığmaq,  zəif  firmaları  onlarla 

uzunmüddətli müqavilələr bağlayaraq, nefti ucuz qiymətə satmağa vadar etmək imkanı 

yaratdı. 

1909-cu  ildə  Ümu mrusiya  sənaye  yüksəlişinin  başlandığı  vaxtda  neft 

istehsalının  azalması  nadir  hal  idi.  Neft sənayesinin  xüsusiyyəti  onda  idi  ki,  geriləmə 

sənayenin bütün sahələrini əhatə etmirdi. 

1903-1904-cü  illərdə  azalmış  qazma  işinin  həcmi  1913-cü  ilə  qədər  xeyli 

artdı. 1911-ci ildə dörd mühüm sahədə 44,8 min sajen, 1913-cü ildə isə 65,1 min sajen,

44

 

qazıntı aparılmışdı, həmin illərə müvafiq olaraq, qazılmaqda olan quyuların sayı 387 və 



602,  dərinləşdirilən quyuların sayı  isə  414  və  362  olmuşdu

45

.  Neft sahibkarları  ölkədə 



neft "aclığı" yarandığı bir şəraitdə daha çox vaxt və xərc tələb edən dərin buruqlar yox, 

neft  layı  üzdə olan yerlərdə dayaz  quyular qazılmasına üstünlük  verir,  ancaq  mövcud 

fonddan da lazımi səviyyədə istifadə etmirdilər. 1913-cü ildə hazır quyular fondundan 

yalnız 48 faizi istis marda idi. 

Neftin  qiyməti  yüksək  olduğundan  müharibəqabağı  illərdə  quyu  üsulu  ilə 

(kustar) neft istehsalı yayılmağa başladı. Bu üsulla çıxarılan 40 mln  pud (1910- cu ildə 6 

mln pud, 1912-ci ildə  15  mln pud, 1913-cü ildə isə 19 mln pud)

46

 neftin  xüsusi çəkisi 



böyük olmasa da, qiymətlərə müəyyən təsir göstərirdi. Buna görə də iri firmalar kustar 

neft çıxaranlarla amansız mübarizə aparırd ılar. 

Buruq qazıma işlərinin zəifləməsi neft, istehsalının azalmasına səbəb oldu. Bir 

də  köhnə  neft  sahələrində  istehsalın  azalması  yeni  sahələrdəki  artımdan  daha  sürətlə 

gedirdi. 1910-cu ildə 499 mln pud, 1913-cü ildə isə 449,9 mln pud

47

 neft çıxarılmışdı, yəni 



hasilat 50 mln pud azalmış və Azərbaycanın xüsusi çəkisi Ümumrusiya miqyasında aşağı 

düşmüşdü. Bütün Rusiya imperiyasında istehsal olunmuş neftin 1910-cu ildə 87,7, 1913-cü 

ildə isə 79,6 faizini vermiş Azərbaycanda neft istehsalı 1901-ci ilə nisbətən 1913-cü ildə 


 

 

26 



33,2 faiz, yəni üçdə bir dəfə azalmışdı. 

Bu  azalma  dünya  neft  istehsalında  Rusiyanın  xüsusi  çəkisinin  aşağı 

düşməsinə  səbəb  oldu.  Əgər  1901-ci  ildə  dünya  neft  istehsalında  Rusiyanın  payı  51, 

ABŞ-ın payı 43 faiz idisə, 1910-cu ildə Rusiyanın payı 22 faizə enmiş, ABŞ-ın payı isə 62 

faizə qalxmışdı

48



Müharibə ərəfəsi illərdə neft məhsullarının istehsalı da aşağı düşməkdə davam 

edərək,  1910-cu  ildə  362  mln  pud,  1913-cü  ildə  isə  326,4  mln  pud olmuşdu.  İstehsal 

olunmuş məhsulların nisbəti baxımından neft emalı sənayesində dəyişikliklər baş verirdi. 

Ağ neftin 1910-cu ildə 22,3 faiz, 1913-cü ildə isə 25,1 faiz (və sürtkü yağları-4,3 faizdən 

5 faizə qədər) istehsalının bir qədər artmasına baxmayaraq, zavodların istehsalında əsas 

yeri neft qalıqları istehsalı (1910-cu ildə 68,5 faiz, 1913-cü ildə 61,7 faiz)

49

 tuturdu. Bu, 



müharibə ərəfəsində "mazut" səciyyəsi daşıyan neft emalı sənayesinin texniki əsas larının 

geri qald ığını göstərirdi. 

Zavodlann sayı  1913-cü  ildə  1910-cu  ildəki  64-dən  54-ə  endi

50

, onlardan  isə 



cəmi  30-u  fəaliyyətdə  idi.  Neft emalı  zavodlarının  istehsal gücü neft  istehsalından  xeyli 

geri qalırdı. Buna görə də külli miqdarda neft ya emal olunmadan işlədilir, ya da ehtiyat 

çənlərində  saxlanırdı.  1913-cü  ildə  istehsal  olunmuş  neftin  yalnız  60  faizi  emala 

göndərilmişdi

51



1910-1913-cü illərdə Bakıda neft məhs ullarının ixracında əsaslı dəyişiklik baş 



verməmiş, 1910-cu ildə 380 mln pud, 1911-ci ildə 398 mln pud, 1913-cü ildə isə 369 mln 

pud neft məhsulları ixrac olunmuşdu

52



Müharibə  ərəfəsində  neft  ölkə  iqtisadiyyatında  getdikcə  daha  çox  əhəmiyyət 



kəsb edirdi. Lakin onun ixracı istehlakçı tələbatı yüksək olan rayonların ehtiyaclarını 

ödəmirdi.  Məsələn,  1910-cu  ildə  mərkəzi  sənaye  rayonlarına  cəmisi  62,6  mln  pud, 

1913-cü ildə isə 44,7 mln pud yanacaq nefti göndərilmişdi

53



Birinci dünya müharibəsi ərəfəsindəki "yanacaq aclığı" həm kömür, həm də 

neft azlığı ilə bağlı idi və hər birinin özünəməxsus  xüsusiyyətləri olan bu iki yanacaq 

sahəsindəki sənaye birləşmələrinin qüdrətini nümayiş etdirirdi. Ehtiyac və qiymətlərin 

artırılmasına baxmayaraq, kömür və neft hasilatının aşağı düşməsi o dövrün mətbuatında 

iki  səbəblə  izah olunurdu:  "Neft səhmləri  ilə  oyunbazlıq  edənlərin  birjada  ağalığı  və 

Rusiya neft işbazlarının qiymətləri şişirtmək siyasəti"

54



Neft sənayeçilərinin qiymətləri  qaldırması  nəticəsində,  1913-cü  ildə  1910-cu 



illə müqayisədə, Bakıda yüngül neftin pudu 15 qəpikdən 42,2 qəpiyə, mazutun pudu isə 

15,7 qəpikdən 41,4 qəpiyə qalxmış

55

, yəni təxminən üç dəfə, 1902-ci illə müqayisədə isə 



altı dəfə artmışdı. 

Qiy mətlərin yüksək olması neft firmalarının güclü gəlir mənbəyi idi. Belə ki, 

1910-cu  ildə  bütün  neft  sənayesi  kompaniyalarının  23,6  mln  rubl  olan  əsas 

kapitallarının 12,3 faizini təşkil edən gəliri  1911-ci ildə 66,4  mln rubl və 26,3 faizə, 

1913-cü  ildə isə 96,4  mln rubl və 28,7 faizə qalxdı, yəni bu müddət ərzində 4 dəfə ço-

xald ı


56

Müharibə  ərəfəsindəki  "yanacaq  aclığı"  Rusiyanın  iqtisadi  vəziyyətinə  ağır 



 

 

27 



təsir göstərdi. Ticarət və sənaye naziri etirazını bildirmək məcburiyyətində qalarkən qeyd 

etmişdi  ki,  yanacaq  qıtlığı  və  bahalığı  dövlətin  iqtisadi  inkişafında  çox  böyük 

dəyişikliklərə səbəb oldu

57



Neft və mazutun olduqca çox bahalaşması 1911-ci ildə dəmir yol nəqliyyatı 

sistemini daş kömür yanacağına keçməyə vadar etdi. Başqa istehlakçılardan fərqli olaraq, 

özünün  neft  mədənləri olan  Vladiqafqaz  dəmir  yolunun da  neft  yanacağından  imtina 

edib, daş kömürə keçməsin i xüsusi qeyd etmək lazımd ır

58



Volqaboyu  ərazilərin  iqtisadiyyatında  neft  çatışmazlığı  özünü  daha  çox 



göstərirdi.  Çünki  o,  regiondakı  sənaye və nəqliyyat  müəssisələri  üçün  həm  yanacaq, 

həm  də  yük  kimi  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  Volqaboyu  rayonlardakı  sənaye 

müəssisələrinin  təkcə  neft  tələbatı  Rusiyanın  Avropa  yanacaq  balansının  56,6  faizini, 

kömürlə odun isə, müvafiq olaraq, 10 və 26 faizini təşkil edirdi

59

. Burada istehlakçıların 



vəziyyəti  bir  də  ona  görə  mürəkkəbləşdi  ki,  onların  təsərrüfatlarında  yalnız  neft 

qalıqları ilə işləyən mühərrik və buxar gəmiləri geniş yayılmışdı. 

Maraqlıdır  ki,  qiymətlərin  xeyli  qalxması  ilə  bağlı  olaraq  maye  yanacaqdan 

istifadənin  ixtisara  düşməsi  xeyli  ehtiyat  yığılması  ilə  nəticələnmişdi.  1913-cü  il 

aprelin  1-nə  olan  məlumata  görə,  daxili  bazarlarda  satılmayan  57  mln  pud  neft 

məhsulları  qalmışdı

60

.  Halbuki  1914-cü  ilin  başlanğıcına  yaxın  neft  çatışmazlığı 



üzündən 49 min fəhləsi olan 108 fabrikin istehsalı ixtisara düşmüş, üç min fəhləsi olan 

fabrik isə öz işini tamamilə dayandırmışdı

61



1913-cü  ilin  lap  başlanğıcında  maliyyə,  ticarət və sənaye nazirliklərinə  neft 



yanacağı istehlakçılarından külli miqdarda ərizə və teleqram daxil oldu. Onlarda neftin 

çox  bahalaşması  sindikat  və  trestlərin  əməlinin  nəticəsi  kimi  göstərilir  və  tədbir 

görülməsi təkid edilirdi.  Ona görə də hökumət bu məsələni 1913-cü il fevralın 13-də 

Dövlət  Dumasının  müzakirəsinə  vermək  məcburiyyətində qaldı.  Müzakirə  mülkədar 

və  burjuaziya  nümayəndələrinin  bir  hissəsi  ilə  inhisar  tərəfdarları  arasında  ciddi 

toqquşmaya səbəb oldu. Dumada baş verən mübahisə Rusiyanın iki əsas hakim qüvvə 

-mülkədarlar və sənaye-maliyyə maqnatları tərəfindən idarə olunduğunu üzə çıxa rtdı 

Təbii  ki,  neft  firmaları  ilə  sıx  bağlı  olan  çar  hökuməti  onların  fəaliyyətini 

məhdudlaşdırmaq  üçün  heç  bir  əməli  tədbir  görmədi.  Ticarət  və  sənaye  naziri  öz 

hesabatında neft sənayeçilərinin neft istehsalının aşağı düşməsi və qiymətlərin artması 

barədə  irəli  sürdükləri  iddiaları  (istismar  sahələrində  neftin  azalması,  məhsuldarlığın 

aşağı  düşməməsi,  tələbatın  artması  və  s.)  müdafiə  etdi

62

.  Əlbəttə,  bu  iddialarda 



müəyyən  həqiqət  var  idi,  lakin  ü mumiyyətlə  neft  firmalarının  "yanacağı"n 

kəskinləşməsində neqativ rolu danılmaz idi. 

Beləliklə,  böhran  illərindən  Birinci  dünya  müharibəsinədək  keçən  10  il 

müddətində Azərbaycan neft sənayesi onun iqtisadiyyatında həlledici rol oynamış, dövrün 

iqtisadi həyatında baş vermiş bütün çətinliklərlə üzləşsə də, dünyada ən mühüm sənaye 

sahəsi olaraq qalmış və in kişaf etmişdi. 

 

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə