A z ə r b a y c a n m I l L i e L m L ə r a k a d e m I y a s I



Yüklə 5.84 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/39
tarix05.03.2017
ölçüsü5.84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39
§ 6. BORC-BANK İDARƏLƏRİ 

 

XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  borc-bank  sisteminin  inkişafı,  borc  



verən  idarələrin  ayrı-ayrı  ərazilər  üzrə  qeyri-bərabər  paylan ması  bəzi  rayonlarda 

bank kapitalının daha çox, digərində isə az cəmlənməsi kapitalist təsərrüfat sisteminə 

xas olan sənaye kapitalı ilə bank kapitalının çu lğaşması ilə xarakterizə o lunurdu. 

Neft  sənayesinin  XX  əsrin  əvvəllərindəki  dünya  böhranının  nəticələrinə 

məruz  qalmış  Bakı  şəhərində  1909-cu  ilə  qədər,  1907-ci  ildə  fəaliyyətə  başlayan 

şəhər  xüsusi  lombardından  başqa, borc  verən  heç bir  yeni  idarə  açılmamışdı.  Neft 

istehsalının  və  neft  məhsulları  ilə  ticarətin  həcminin  azaldığı,  gəmiçilikdə  yük 

daşınmasının  ixtisara  düşdüyü,  əməyə  tələbatın  xeyli  azaldığı,  vergilərin  ço xunun 

geri  qaytarıldığı  və  bir  çox  idarənin  iflasa  uğradığı

127


  şəraitdə  Rusiya  səhmdar 

kommersiya  bankları  öz  fəaliyyət  dairələrini  genişləndirmə k,  Bakı  rayonunda yeni 

şöbələr açmaq istəmirdi. 

1909-cu  ildə  neft  sənayesi  və  onunla  bağlı  istehsal  müəssisələri 



 

 

53 



uzunmüddətli  durğunluqdan sonra  öz  fəaliyyətini  bərpa  etdiyi  bir  şəraitdə  Bakıda 

kredit -bank sistemin in yeni inkişaf mə rhələsi başladı.  1909-cu ildə Sankt-Peterburq 

Beynəlxalq  Ko mmersiya  Bankı  Balaxanı  kəndində  özünün  ikinci  şöbəsini  açdı

128


1914-cü il aprelin 15-də ilk yerli səhmdar kommersiya bankı - Bakı Tacir Bankı açıldı

129



Onun idarə heyətinin sədri Musa Nağıyev, bank şurasının sədri isə H.Z.Tağıyev idi. 



1900-1913-cü illərdə Bakıdakı 9 bank kontoru arasında ən mühümləri Əbdül 

Həmid  Ələsgərov,  Hacı  Şıxəli  Dadaşov,  H.Z.Tağıyev  və  Tu manyan  qardaşlarına 

məxsus idi, onlar ko mmersiya banklarından daha çox ixtisaslaşması ilə fərqlənirdi

130


Səhmdar bankların inkişafı ilə əlaqədar olaraq onların rolu heçə endi. 

Bakıda  borc  (kredit)  verən  Qarşılıqlı  Borcvermə  Cəmiyyəti,  Şəhər 

Borcvermə  Cəmiyyəti,  xəzinəyə və xüsusi şəxsə məxsus olan şəhər lombard ı kimi 

idarələr də fəaliyyət göstərirdi. 

Gəncə,  Şuşa,  Şəki,  Lənkəran  və  Naxçıvan  kimi  ticarət-sənaye  mər-

kəzlərində  də  kredit-bank  sistemi  in kişaf  edirdi.  Bu  şəhərlərdəki  kred it-bank 

sistemin in  xüsusiyyəti  dünya  sənaye  sistemin i  bürü müş  böhrandan  sonrakı 

durğunluq  dövründə  də  inkişaf  etməsi  id i.  Bunun  başlıca  səbəbi  böhranın,  neft 

sənayesindən fərqli o laraq, yerli sənaye sahələrinə və sənətkarlığa göstərdiyi təsirin zəif 

olmasında idi. Əvvəlki dövrlərin kapital yığımı sayəsində Şuşada yerli tacirlərin və sənaye  

sahiblərinin təşəbbüsü  ilə  1904-cü  ildə  ilk  kredit  idarəsi  -  Qarşılıqlı  Kredit  Cəmiyyəti

131



1910-cu ildə Volqa-Kama Kommersiya Bankı Tiflis şöbəsinin komisyonerliyi



132

, 1914-cü il 

iyulun 25-də isə nizamnaməsi hələ 1905-ci ildə təsdiq olunmuş Qarşılıqlı Kənd təsərrüfatı  

Kredit Cəmiyyəti açıldı

133



Bank  idarələrinin  mövcud  olduğu  Gəncə  şəhərində  1905-ci  il  yanvarın  3-dən 



Qarşılıqlı  Borcvermə  Cəmiyyəti,  iki  ildən  sonra  isə  1910-cu  il  yanvarın  1-dən 

Yelizavetpol  Qarşılıqlı  Kredit  Kommersiya    Cəmiyyəti adlandırılan  ikinci belə cəmiyyət

134



həmin il Volqa-Kama  Kommersiya Bankı Tiflis şöbəsinin 1913-cü ildən həmin bankın agent-  



liyinə  çevrilən  komisyonerliyi,  1912-ci  il  avqustun  16-dan  Tiflis  kommersiya  bankın ın 

şöbəsi fəaliyyətə başladı

135



Şəkidə ilk bank idarəsi - Qarşılıqlı Kredit Cəmiyyəti 1908-ci il  mayın 20-də



136

bir ildən sonra Əhmədov qardaşlarının Banklar Evi



137 

və 1910-cu ildə isə Tiflis Kommersiya 

Bankının şöbəsi açıldı

138


Ulu xanlıdan İran sərhədinə qədər dəmir yol  xətti çəkildikdən sonra XX əsrin 

əvvəllərində  mühüm  ticarət  mərkəzinə  çevrilmiş  Culfada  1910-cu  ildə  Azov-Don 

Kommersiya Bankının şöbəsi

139

, 1911-ci ildə İran Hesab-Borc Bankının şöbəsi



140

 və 1912-ci 

ildə isə Tiflis  Ko mmersiya bankının şöbəsi yaradıldı

141


Azərbaycanın  başqa  şəhərlərində  -  1910-cu  ildə  Naxçıvanda  Qarşılıqlı  Kredit 

Bankının şöbəsi, 1911-ci ildə Lənkəranda Rus-Asiya bankının  1913-cü  ildə həmin bankın 

şöbəsinə çevrilən  komisyonerliyi,  1913-cü  ildə, Astarada  İran  Hesablama-Borc Agentliyinin 

şöbəsi açıldı.  

Kommersiya  bankları  XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanın  müxtəlif 

şəhərlərində  fəaliyyət  göstərən  kredit-bank  sistemində  əsas    həlqə  idi.  Rusiyanın 


 

 

54 



Azərbaycan  ərazisini  fəaliyyət  mühiti  etmiş    dövlət  və  səhmdar  torpaq  bankları 

sırasına    1900-cü  ildən  Don  Səhmdar  Torpaq  Bankı,  1903-cü  ildən  Yaroslavl-

Kostroma Səhmdar Torpaq Bankı

142


,1907-ci  ildən  Poltava  Səhmdar Bankı

143


,  1906-

cı il fevralın  15-dən Kəndli Torpaq Bankın ın Zaqafqaziya  şöbəsi daxil idi

144

. Dövlət 



zadəgan  torpaq  bankı  Zaqafqaziya  şöbəsinə  öz  fəaliyyətini  Azərbaycanda  yaymağa 

icazə  vermişdi,  lakin    bankın  mərkəzi  idarəsinin  siyasəti  yerli  mülkədar  və  bəyləri 

onun müştərisi olmaqdan məhrum etmişdi. Bunun başlıca səbəbi onların imtiyazlı silkə  

mənsubluğunu  və  mülklərinin  sərhədlər  üzrə  onların  mü lkiyyətində  olduğunu 

təsdiqləyən  sənədlərin  olmaması  idi.  Yerli  və  Qafqaz  in zibati  orqanları  bankın 

mərkəzi  idarəsi  qarşısında  dəfələrlə  vəsatət  qaldırdığına  baxmayaraq,  bəylər  öz 

torpaqlarını burada girov qoymaq hüququ ala bilməmişdilər.  Yaln ız  xan nəslindən 

olanlar və rus əsilzadələri ö z torpaqlarını bu banka g irov qoya bilərdilər. 

Azərbaycanın  kredit -bank  sistemin in  digər  bir  həlqəsi  kiçik  kredit 

(borcvermə) idarə ləri id i. Rusiyanın, o cü mlədən Azə rbay canın kənd təsərrüfatında 

XX  əsrin  əvvəllərində  kapitalist  münasibətlərinin   in kişafı  ö lkədə  kiçik  kreditin 

vəziyyətini  əsaslı  surətdə  dəyişməyi  tələb  edird i.  Çar  höku mət in in  1904-cü  il 

iyunun  7-də  təsdiq  etdiyi  "Kiçik  kredit  idarə ləri  haqqında  əsasnamə"yə  görə, 

Rusiya  dövlət  bankı  -  kiçik  kredit  işləri  ü zrə  idarə  yaradıld ı  və  ona  tapşırıldı  ki, 

kiçik  kredit  müəssisələri  yaradılmasına  himayədarlıq,  onların  fəaliyyətinə  nəzarət 

və rəhbərlik etsin

145



Bu  qanun  Rusiyada  kiçik  kredit  idarələri  şəbəkəsinin  yaradılması  işini 



geniş inkişaf yoluna saldı. Azərbaycanda bu istiqamətdə ilk addımlar 1906-1907-ci 

illərdə atıldı. Dövlət bankının Tiflis və Bakı şöbələrin in nəzdində kiçik  kred it  üzrə 

Bakı  və  Yelizavetpol  quberniya  komitələri  yarad ıld ı.  Bank  şöbələrində  çalışan 

müfəttişlər  kəndli  təsərrüfatların ın  xahişlərin i  nəzərdən  keçirməli,  imkan  olduqda 

kiç ik kredit müəssisələri aç ma lı id ilə r. 

Kiçik  kred it  müəssisələri  açılması  Maliyyə  Nazirliy inin  1905-ci  ilin 

noyabrında  təsdiq  etdiyi  Nizamnamə  əsasında  tənzimlən məli  idi.  Bu  sənəd 

Azərbaycanda  kiçik  kred it  müəssisələrinin   iki  növünün  -kredit  və  borc-kred it 

şirkəti açılmasına yol verirdi. 

Lakin  kiçik  mü fəttişlərin  sayca  məhdudluğu,  haqq-hesabın  yerli  dildə 

aparılmaması, qolço maq-sələmçilərin  müqaviməti və s. ona gətirib ona çıxartdı ki, 

Azərbaycanda ilk  kiçik  kred it  müəssisəsi yalnız  1908-ci ildə açıld ı.  1909-1913-cü 

illərdə  kiçik kredit  müəssisələrinin artım  mən zərəsi belə id i:  1909-cu  ildə  9,  1910-

cu ildə 12, 1911-ci ildə 5, 1912-ci ildə 42, 1913-cü ildə 19, ü mu miyyətlə isə həmin 

müddətdə cəmi 86 kiçik kredit müəssisəsi açılmışdı

146


Kiçik  kred it  müəssisələrinin  ço xu   Bakı  quberniyasında,  8-i  Naxçıvan 

qəzasında,  2-si  isə  Zaqatala  dairəsində  idi.  Kredit  şirkətləri  ço xluq,  borc-əmanət 

şirkətləri isə azlıq təşkil ed ird i. Azərbaycanda kiçik kredit müəssisələri şəbəkəsinin  

genişliyi öz əksini bankir  idarələri,  qarşılıqlı  kredit  cəmiyyətləri  və  Bakı  tacir bankı 

yaradılmasında tapırdı. 



 

 

55 



Kredit-bank müəssisələrinin sürətli artımı Azərbaycan iqtisadiy yatında kapitalist 

inkişafının  tələbi  ilə  şərtlənirdi.  Bank  kapitalı  kredit  müəssisələri  çoxaldıqca  və 

fəaliyyətlərini genişləndirdikcə yerli sənayenin, ticarət və kənd təsərrüfatının, əhalinin 

təsərrüfat  həyatının  bütün  sahələrini  əhatə  edirdi.  Girov  əvəzinə  verilən  borclar, 

bankların fəal əməliyyatının yayılma dairəsinin həcmi və s. bank  kreditinin Azərbaycan 

iqtisadiyyatı ilə nə qədər geniş qovuşduğunu sübut edir. 

Bakı banklarının, demək olar  ki,  hamısı  əsasən neft sənayesi, ona  xid mət  edən 

sənaye sahələri və neft məhsulları ticarəti ilə bağlı idi və onlara xidmət edirdi. Veksel və 

əmtəə  kreditlərinin  əsas  hissəsi  neft  sənayesi  sahəsinə  düşürdü.  Çəltik  və  buğda 

dəyirmanları,  tütün  fabrikləri,  balıq  sənayeçiləri,  manufaktura  tacirləri,  qənd,  meyvə, 

pambıq və s. ilə ticarət edənlər də bank kreditindən geniş istifadə edirdilər. 

Rusiya kommersiya banklarının Bakı şöbələri neft sənayesi ilə, yerli sənayenin 

başqa sahələri və ticarətlə qovuşdu, bank kapitalı sənaye kapitalı ilə qaynayıb qarışdı. Bu 

isə maliyyə oliqarxiyasının hakimiyyətinə gətirib çıxardı. Bankların şöbələri kapitalın və 

inhisarların təmərküzləşməsi prosesini sürətləndirib gücləndirdi, iqtisadiyyatın müxtəlif 

sahələrindəki  qarşılıqlı  əlaqələri  yüksək  dərəcədə  qüvvətləndirdi.  Bankların  şöbələri 

təsərrüfat həyatının mərkəzinə çevrildi. 

Bank  şöbələrinin  Gəncə  qrupu  7-10  mln  rubulluq  veksellərin  hesabını 

aparırdı

147


. Gəncədəki bütün bank şöbələri kənd təsərrüfatının  müxtəlif sahələrini, əsasən 

isə  çaxır  və  araq  istehsalını,  pambıqçılığı  və  ipəkçiliyi  kreditlə təmin  edirdi.  Nuxa  və 

Şuşa  bankları  baramaçılığa  və  ipək  sənayesinə,  həmçinin  başqa  istehsal  sahələrinə 

kredit  verirdi.  Bank şöbələrinin apardığı veksel  hesabının  məbləği  hər  il  Nu xada  3-4, 

Şuşada isə 2-3 mln rubul olurdu. 

Torpaq banklarının bir qrupu özlərinin 1916-cı ilə qədərki fəaliyyəti dövründə 

kənd  malikanələrini  girov  götürməklə,  Azərbaycanın  torpaq  sahiblərinə  7  mln  rubl 

uzunmüddətli  borc  vermişdi

148

.  Mülkədarlar  bu  kapitalın  müəyyən  hissəsini  öz 



təsərrüfatlarını genişləndirməyə, onları  kapitalist yolu  ilə  inkişaf etdirməyə yönəltmişdilər. 

Bu  banklar,  yəni  Bakıda  fəaliyyət  göstərən  Bakı  şəhər  Kredit  Cəmiy yəti,  Tiflis 

Zadəgan  Torpaq  Bankı,  Don  Torpaq  Ban kı,  Tiflis  Zadəgan  Bankının  Şuşadakı 

agentliyi,  Poltava  torpaq  bankının  Gəncədəki  agentliyi  hə min  şəhərlərdə  aparılan 

inşaat işləri üçün girov müqabilində borc vermişdi.  

Azərbaycanda  fəaliyyət  göstərən  kiçik  kred it  müəssisələri  1909-cu  ildən 

1913-cü  ilədək  xırda  kənd burjua ziyasından olan ü zvlərinə  6,5 -7  mln  rubla  qədər 

borc vermişdi. Bu məbləğ kənd təsərrüfatının mü xtə lif sahələrinə qoyulmuşdu. 

Beləliklə,  müharibədən  qabaqkı  illərdə  Azərbaycanda  iqtisadiyyatın 

mü xtəlif  sahələrinə  -  sənaye,  kənd  təsərrüfatı  və  ticarətə  hər  il  100-150  mln  rubl 

bank kapitalı yönəldilmişdi. 

Bank  kapitalı  Azərbaycan  iqtisadiyyatının  bütün sahələrinə  daxil  o lmuş, 

təsərrüfatı  aparmaq  üsulların ı,  onun  strukturunu,  bütün  pul  münasibətlərin in 

mah iyyətini dəyiş miş, sənayedə, kənd təsərrüfatında və ticarətdə əmtəə təsərrüfatı 

və kapitalizmin inkişafını sürətləndirmişdi. 


 

 

56 



§ 7. İSTEHSALIN TƏMƏRKÜZLƏŞMƏSİ PROSESİNİN 

GÜCLƏNMƏSİ 

 

Neft  istehsalının  təmərküzləşməsi.  Azərbaycanın  neft  sənayesinin 

xüsusiyyətlərindən biri iri kap italist ko mpaniyaları qrupunu, eyni zamanda kiçik və 

orta  firmala rın  böyük  kütləsini  özündə  birləşdirməsi  idi.  Ayrı-ayrı  ne ft 

ko mpaniyalarının  XIX  əsrin  90-c ı  illə rindən  birləş mə  səylərin in  güclən məsi,  XX 

əsrin əvvəllərindən isə neft istehsalının təmərküzləşməsi daha geniş vüsət aldı. 

Sənaye  istehsalının  inkişafının  gedişi  onun  ayrı-ayrı  sahələri  daxilində 

özünəməxsus  təmərkü zləşməsi  prosesində  özünü  göstərirdi.  Bu  şəraitdə  ümu mi 

istehsal  həcmində  neft  hasilatı  və  emalı  arasında  mühüm  dəyişiklik  baş  verdi. 

Məsələn,  1890-1900-cü  illərdə  neft  çıxaran  müəssisələrin  istehsal  həcmi  12  dəfə, 

neft  emalı  müəssisələrin inki  isə  5  dəfə  artmışdı.  Əsas  məsələ  onda  idi  ki,  b irinci 

müəssisələrin sayı iki dəfə artmışdısa, ikincilər 1/3 dəfə azalmışdı

149


. 1900-1908-ci 

illərdə  isə  neft  hasil  edən  müəssisələrlə  neft  emalı  müəssisələri  arasındakı  fərq 

böyük deyildi. 

Neft sənayesində təmərküzləşmənin xüsusiyyəti onda idi ki, bu prosesə əsasən 

iri,  getdikcə  əhəmiyyəti  artan  firmalar  cəlb  olunmuşdu.  İllər  keçdikcə  iri  qruplaşan 

firmalar dəyişirdi. XX əsrin lap başlanğıcında neft istehsalı ilə məşğul olan 152 firmadan 

67-sinin hər birinin  illik neft  istehsalı  1  mln puddan  çox  idi və  570,7  mln  pud  neft hasil 

etmişdilər ki, bu da ümumi məhsulun 93,3 faizini təşkil edirdi

150

. Onlardan ildə 5-10 mln 



pud arasında neft çıxaran  firmaların  xüsusi çəkisi  20  faiz,  10-20  mln  pud arasında  neft 

istehsal edən firmalarınkı isə 39,4 faiz idi. Əgər 1904-cü ildə hər biri ildə 20 mln puddan 

çox  neft hasil edən  9  firmanın ümumi  məhsulda payı  54,5  faizə bərabər  idisə,  1910-cu 

ildə  7  firmanın  payına  44  faiz  düşürdü.  Neft  hasilatının  təmərküzləşməsi  bütün  neft 

sənayesinin təmərküzləşməsinin əsasını təşkil edirdi. Neft emalı sənayesində də təmər-

küzləşmə səmərəli olmuşdu. 1901-1911 -ci  illər arasında ağ neft zavodlarının sayı 83-

dən 53-ə enmişdi. İşləməyən zavodların sayını (1901-ci ildə 14, 1909-cu ildə 52) nəzərə 

alsaq, təmərküzləşmənin miqyası daha böyük idi. Ən iri neft emalı zavodları (ildə 5 mln 

puddan artıq istehsalı olan) 1903-cü ildə bütün ağ neft istehsalının 63 fa izin i, 1909-cu 

ildə isə 72 faizini verirdi

151



1911-ci  ildə  Bakı  rayonunda  47  səhmdar  neft  sənayesi  müəssisəsi  var  idi. 



Onların əmlaklarının balans qiyməti 212,4 mln rubla bərabər idi və onlar bütün Rusiya 

neft səhmdar cəmiyyətlərinin 77,6 faizin i təşkil edirdi

152



XX əsrin birinci onilliyindən fərqli olaraq, ikinci onilliyin müharibə ərəfəsində 



neft  istehsalının  təmərküzləşməsi  prosesi  yeni  mərhələyə  qədəm  qoydu.  Bu 

mərhələnin  əsas  xüsusiyyəti  ondan  ibarət  idi  ki,  yeni  cəmiyyətlərin  yaranması  ilə 

köhnələrin  yenidən qurulması prosesi  gedirdi.  Belə  cəmiyyətlər  köhnədən  fəaliyyətdə 

olan  müəssisələrə,  ticarət  evlərinə əsaslanırdılar.  Çar  mütəxəssisləri yazırdılar  ki,  23  il 

müddətində  (1890-cı  ildən  1913-cü  ilə  qədər)  479  firmadan  298-i  sıradan  çıxmışdı

153


Lakin  qeyd etməliyik  ki,  onların bir hissəsi ya sahibini, ya da  adını dəyişmiş, bir təşkilat 



 

 

57 



kimi  fəaliyyətdən  qalmayaraq  ya  başqa  qrupa  keçmiş,  yaxud  da  inkişaf  edərək  daha  da 

güclənmişdi.  Deməli,  müəssisələr  yalnız  öz  lövhələrini  dəyişmişdi.  Məsələn, 

N.Krasilnikovun Tiflis şirkətinin, Y.A.Mansvetovun və bir neçə başqasının firmalarının 

adları 1913-cü ilə aid olan siyahıda artıq yox idi. Lakin onlar Lianozovla birləşmişdilər. Bu 

münasibətlə məşhur mütəxəssis V.İ.Frolov yazırdı: "Bu o demək deyilmi ki,  Lianozovla 

bir  firmada  birləşənlər  keçmiş  daşnak  firmalarındakından  daha  güclü  yeni  aqreqat 

yaratdılar?"

154


 Həqiqətən də öz fəaliyyətlərini dayandırmaq təhlükəsi qarşısında qalan kiçik 

və orta firmalar daha güclü firmalarla birləşməyə can atırdı. 

Müharibə  ərəfəsində Azərbaycanın neft sənayesində  neft çıxarmaqla  məşğul 

olan  173  firma  fəaliyyətdə  idi.  Onlar  hasil  etdikləri  neftin  miqdarına  görə  beş  qrupa 

bölünürdülər. Birinci dörd qrupdakı 37  müəssisənin illik  məhsulu 350 min pud, sonuncu 

qrupdakı  136  müəssisənin  isə  illik  məhsul  istehsalı  69  mln pud  idi

155

.  Bu, neft  istehsalı 



sənayesinin  iri  firmaların  əllərində  cəmləşdiyini  göstərir.  Müharibəqabağı  illərdə 

firmaların yeni qruplaşması baş verdi, onların çoxu bu və ya digər güclü iri neft istehsalı 

firması ilə birləşdi. 

Bu dövrdə Azərbaycan neft emalı sənayesində də təmərküzləş mə prosesi gedir, 

istehsal edilən məhsulların 65 faizini 6 iri neft emalı zavodu verird i  ki, onun da 30 faizi 

"Nobel qardaşları" və "S.M.Şibayev və K°" şirkətlərinin payına düşürdü

156



Neft ixracı da iri firmaların əllərində cəmləşməkdə davam edirdi. 1913-1914-cü 



illərdə  dəniz  vasitəsilə neftin daşınmasına  dair  məlu matlar bunu bir daha sübut edir. 

1913-cü ildə neft ticarəti ilə  məşğul olan bütün firmalar 5,1 mln. pud 1914-cü ildə 9,8 mln 

pud

157


, "Nobel qardaşları" şirkəti, müvafiq olaraq, 1,5 mln pud (29,7 faiz) və 4,5 mln pud 

(46,7 faiz) ixrac etmişdi. "Nobel qardaşları" şirkəti müharibə ərəfəsi illərdə Bakıdan ixrac 

olunan bütün neft məhsullarının üçdə birini çıxarmışdı; 1910-cu ildə 31 faiz, 1911-ci ildə 

32  faiz, 1912-ci ildə isə 34 faiz

158

. Ölkənin daxili bazarlarında özlərinin hakim vəziyyətini 



yaratmaq üçün ixracla məşğul olan iri firmalar nəqliyyat vasitələrinin çoxunu öz əllərində 

cəmləşdirməyə çalışırdı.  Məsələn, "Nobel  qardaşları" şirkəti  idarəsinin  Bakı  kontoruna 

göndərdiyi məktubunda qeyd olunurdu ki, 1913-cü ildə Lianozovun on benzin sisterni, 

hər sistern  üçün gündə  1  man.  15  qəp. ödəməklə,  "Nobel  qardaşları" şirkətinə  icarəyə 

verilmişdi

159


. Bu icarənin məqsədi yükdaşıma vasitəsinin çatışmazlığı ilə əlaqədar olsa da, 

başlıcası  "rəqibə  Bakıdan  benzin  və  Suraxanı  neftini  ixrac  etmək  üçün  bu  sisternlərdən 

istifadə etmək  imkanı verməmək"  idi. "Nobel qardaşları" şirkəti  ilə  "Okean"  cəmiyyəti 

arasında  bağlanan  üç  naviqasiya  müddətində  (1914-1916-c ı  illər)  hər  ili  5,3  mln  

pud  ma zut  nəql  et mə k  üçün  8  gə mi  icarəyə  götürmək  b arədə  müqavilə   də  bu 

məqsədi güdürdü

160



Neft  istehsalının  təmərkü zləşməsi  p rosesinin  nəticələrindən  biri  də 



fəhlələrin  iri  firmalarda  cəmləşməsi  id i.  1907-ci  ildə  Bakının  neft-mədən 

rayonlarındakı  23  firmadan  cəmi  26929  nəfər,  yəni  hər  müəssisədə  orta  hesabla 

1171  nəfər,  qalan  orta  və  kiçik  müəssisələrin   hər  b irində  isə  76  nəfər  fəhlə 

işləyird i

161

.  Fəhlələrin  təmərküzləşməsi  neft  emalı  sənayesində  daha  yüksək 



səviyyədə  idi.  Əgər  1912-ci  ildə  hər  birində  500-dən  ço x  fəh lə  çalışan  mədən 

 

 

58 



müəssisələri bütün fəhlələrin 42,7 faizini təşkil ed irdisə, bu qədər fəhləsi olan emal 

zavodlarında  hələ  1910-cu  ildə  bütün  fəhlələrin  57,2  faizi  çalışırd ı.  Fəhlələrin 

təmərkü zləş məsinin  özünəməxsus  xüsusiyyətləri  var  idi.  500-dən  bir  neçə  minə 

qədər  fəhləsi  olan  iri  və  ən  iri  zavodlardakından  fərqli  olaraq,  mədən  fəh lələri 

dağınıq id i, onlar ayrı-ayrı firma və rayonlarda onlar və yü zlərlə  mədənlərə səpə-

lən mişdilər. 

Neft  sənayesi  fəhlələrin in  təmərküzləş məsində  tərəddüd  nəzərə  çarpırd ı. 

1907-c i  ildə  500  və  daha  çox  fəhləsi  o lan  iri  və  on  iri  müəssisələr  bütün 

müəssisələrin  11,6  faizini  təşkil  edir  və  bütün  fəhlələrin  67  faizini  özündə 

cəmləşdirirdi.  1910-cu  ildə  həmin  müəssisələrdə  fəhlələrin  40,4  faizi  işləyirdi. 

Fəhlələrin  sayındakı  azalma  ölkənin  siyasi  və  iqtisadi  həyatında  baş  vermiş 

dəyişikliklərlə bilavasitə bağlı idi. 

Müharibə  ərəfəsində  də  neft  sənayesində  fəhlələrin  sayının  tərəddüdü 

mey lləri  ö zünü  göstərirdi.  Materialların   bahalaşması  ilə  əlaqədar  o laraq,  bir  sıra 

firma lar  buruq  qazıma   işin i  və   neft  hasilat ını  ixt isara  salmış,  1911-c i  ildə  təkcə  

qazıma  işində  fəhlələrin  sayı  40  faiz  azalmışdı

162

.  Bu,  əsasən  bir  sıra  firmaların 



qazıma  işindən  imtina  etməsi  ilə  bağlı  idi.  Lakin  1913-cü  ildə  fəhlə  və 

qulluqçuların sayı artaraq 45  minə (1903-cü  ildə 28,6  min id i) çatdı.  Onlardan neft 

istehsalında  29  min,  buruq  qazımada  8,3  min,  zavodlarda  4  min,  yardımçı 

müəssisələrdə 3,7 min fəhlə çalışırdı

163



Azərbaycan  neft  sənayesinin  təmərkü zləşməsinin   xarakteri  ABŞ -dan 



fərqli id i. ABŞ-da  xırda  istehsal üstünlük təşkil edir,  iri  kapital isə neft ixracını öz 

əllərində  cəmləşdirərək,  neft  istehsalı  sahəsini  öz  nəzarəti  altında  saxlayırdı. 

Azərbaycanda  isə  təmərküzləşmə  prosesi  neft  işinin  bütün  sahələrini  əhatə  etmişdi. 

Neftin iri neft kompaniyalarının əlində cəmləşmiş torpaqlardan çıxarılması, neft emalı və 

onun daşınması üzərində nəzarəti asanlaşdırır, çox da böyük olmayan vəsait hesabına neft 

sənayesində onların ABŞ inhisarları kimi aparıcı olmalarına şərait yaradırdı. 



Beynəlxalq  korporasiyalar:  "Şell",  "Nobel"  və  "Oyl".  XX  əsrinə 

əvvəllərində Azərbaycan neft sənayesində fəaliyyət miqyasına görə beynəlxalq səciyyə 

daşıyan sənaye-maliyyə birliklərinin yaranması prosesi başa çatdı. 

İri  müəssisələrin  neft  istehsalının  bütün  sahələrini,  nəqliyyatı  və  ticarəti  öz 

nəzarətləri altına alması onların təşkili və fəaliyyətində yeni firmalar yaratması və iri neft 

sənaye-maliyyə  korporasiyası  qurması  üçün  münbit  zəmin  idi.  Onlar  Rusiyanın  sosial-

iqtisadi quruluşu üçün  xarakterik olan  istehsalı böyütmək  işini neft sənayesinə də tətbiq 

etmişdilər. Azərbaycanda  iri  neft birləşmələrinin yaradılması  Qərbin  eyni cür  qruplarına 

qarşı durmaq üçün də zəruri idi. 

Birinci  dünya  müharibəsi  ərəfəsində  Azərbaycanın  neft  sənayesində  bir  neçə 

qüdrətli birliklər yarandı. Onlar Rusiya bankları ilə sıx qarşılıqlı münasibət qurmuşdu və o 

qədər qüdrətli idi ki, nəinki öz müstəqilliklərini hər hansı bankdan, yaxud qrupdan qoruyub 

saxlaya  b ilir,  hətta  Rusiya  və  xarici  banklardan  öz  məqsədləri  üçün  istifadə  edirdilər. 

Onlardan ən iriləri "Royal datç Şell ənd K°", "Şell", "Nobel" və "Oyl" qrupları idi. 



 

 

59 



1907-ci  ildə  yaradılmış  ingilis -holland  "Şell"  tresti  öz  nəhəng  məqsədlərinə 

çatmaq üçün diqqətini Bakı rayonuna yönəltdi. Birinci dünya müharibəsinin başlanmasına 

yaxın  "Şell" neft  istehsalında yalnız  məşhur  Amerika "Standart  Oyl və  K°" şirkətindən 

geri qalırdı.  Rusiya neftini ələ  keçirmək  planının  reallaşmasında  Q.Deterdinqin ("Şell"in 

başçısı)  dünya  bazarları  uğrunda  Rotşildlərlə  mübarizəsində  ona  öz  partnyorları  ilə 

qarşılıqlı əlaqələri dayaq oldu. 

1912-ci  ildə  "Şell"  Rotşildlərin  Paris  Bankir  Evinə  məxsus  olan,  Xəzər-Qara 

dəniz Cəmiyyətindəki səhmlərinin 80 faizini (bir qədər sonra daha on faizini) və "Mazut" 

cəmiyyətinə  məxsus  olan  səhmlərin  çoxunu  ələ  keçirdi.  Ən  iri  Bakı  firmaları  olan  bu 

müəssisələrin kapitalı müvafiq surətdə 10 və 12 mln rubla bərabər idi

164

 və öz gücünə görə 



yalnız  "Nobel  qardaşları"  şirkətindən  geri  qalırdı.  Onların  satılmasının  başlıca  səbəbi 

Rotşildlərin  xarici  bazarlarda  Amerika  kompaniyasının  rəqiblərinə  müqavimət  göstərə 

bilməməsi,  daxili  bazarlarda  isə  Nobelin  üstünlüyü  ilə  hesablaşması  idi.  Onlar  bu  cə-

miyyətlərdə  iştiraka  görə  27,5  mln  rubl  (hər  iki  cəmiyyətin  əmlakının  qiyməti  ilə),  o 

cümlədən  Azərbaycanda  olan  müəssisələrinin  əvəzinə  "Şell"  trestinin  səhmlərinin  20 

faizini əldə etdilər

165



Daha  sonra  əsası  ingilis  kapitalı  hesabına  1900-1902-ci  illərdə  qoyulmuş 



"S.M.Şibayev və  K

0M

, "İ.Q.Tumayev və  K°" və "Şəriklər" cəmiyyətləri "Şell"in tərkibinə 



qatıldı

166


. 1913-cü ildə bu müəssisələrin əsasında Londonda Yeni Şibayev neft komissiyası 

yaradıldı.  "Şell"  beynəlxalq  bazarlarda  sürtkü  yağlarına  tələbatın  artdığı  bir  vaxtda 

(Şibayevin məhsulları yaxşı keyfiyyəti ilə şöhrət tapmışdı) bu kompaniyanı ələ keçirməklə 

sürtkü yağı istehsal edən Rusiya sənayesində mühüm yer tutmaq imkanı qazandı. "Şibayev 

kompaniyası" isə trestdə özünün mühüm məqsədini həyata keçirməklə yanaşı, Qərbin bir 

neçə iri müəssisəsinin daxil ola bildiyi sürtkü yağları bazarına yol tapdı. "Mazut" cəmiyyəti 

və  Şibayev  firması  "Şell"in  bazasını  təşkil  edirdi.  Bu  kompaniyalarda  Sibir  ticarət, 

S.Peterburq və  Moskva  kommersiya bankları  fəal  iştirak edirdi.  1914-cü  ildə trest  11 neft 

müəssisəsinə  nəzarət  edirdi

167


  və  onun  1637  min  funtsterlinq  (1913-cü  ildə  1535  funt-

sterlinq) xalis gəliri əsas kapitalın 35 faizinə bərabər id i

168



Rusiya  neft  sənayesini  inhisara  almaq  uğrunda  mübarizə  "Nobel  qrupu"nun 



mövqeyini  möhkəmləndirdi.  Hələ  XIX  əsrdə  "Nobel  qardaşları"  şirkəti  artıq  trest 

səviyyəsinə  yüksəlmişdi.  Çar  xəzinəsi  heç  bir  başqa  neft  kompaniyasından  "Nobel" 

şirkətindən götürdüyü qədər gəlir götürmürdü. XX əsrin əvvəllərində o, bütün Rusiyada 

neft istehsalı və tica rəti nəhənginə çevrilmişdi.  

1913-cü  ildə  "Nobel  qardaşları" şirkəti  ilə "Mazut" şirkəti  arasındakı növbəti 

müqavilənin  vaxtı  bitəndə,  onun  Amerika  "Stand"  Oyl  və  K°"  tresti  ilə  müqavilə 

bağlayacağı barədə şayiə yayılmışdı. Çünki onların arasında sıx münasibət yaranmışdı

170


, bu 

isə "Nobel qardaşları" şirkətini xarici bazarlarda rəqabətlərə daha dözümlü etdi. 

Həmin  illərdə  "Nobel  qrupu"nun  təsir  dairəsi  xeyli  genişləndi.  O,  

"M.A.Kələntərov  və  K°"  ticarət  evinin  "Kolxida",  "V.İ.Raqozin'"  cəmiyyətlərinin 

nəzarət  zərflərini  aldı,  "Emba"  və  "Çimion"  cəmiyyətini  nəzarətinə  götürdü

171


.  "Nobel 

qardaşları"  şirkəti  Uzaq  Şərqdə  neft  məhsullarını  satmaqla  məşğul  olan  Şərqi  Asiya 



 

 

60 



Cəmiyyətini yaratdı. 

1912-ci  ildə "Nobel qardaşları" şirkəti öz  kapitalını  15  mln  rubl  artırdı və öz 

səhmlərini Berlin birjasında yerləşdirdi. Bununla əlaqədar olaraq şirkətin səhm kapitalı 30 

mln, istiqraz kapitalı 16,34 mln və ehtiyat kapitalı 32 mln. rubl o ldu

172



Birinci  dünya  müharibəsi  ərəfəsində "Nobel qrupu" özünün  maliyyə  fəaliyyəti 



nəticəsində 9 neft sənayesi və nəqliyyat firmasını öz nəzarəti altında birləşdirdi

173


. Bu qrup 

başqa firmaların neft məhsullarının ticarətini təşkil edən çox iri ticarət təşkilatı idi. 1913-cü 

ildə başqa firmalardan 52,5 mln pud neft, 17 mln. pud ağ neft, 40 mln pud neft qalıqları, 2,7 

mln pud sürtkü yağları və s. satın alınmışdı

174



"Nobel qardaşları" şirkətinin bu dövrdə 13 dəniz və 6 çay gəmisi,  147 barjı,  2 



minə qədər sistern-vaqonu, külli miqdarda anbarları və neft bazarları var id i

175


Bank kapitalı ilə sənaye kapitalının çulğalaşmasının mühüm  nəticələrindən biri 

də 1912-ci ildə Rus baş neft korporasiyasının yaranması oldu. 7 iri rus bankı, həmçinin ingilis 

və  Fransa  bankları  onun  təşkilatçıları  idi.  Korporasiyanın  özəyini  "Q.M.Lianozov  və 

oğulları"  şirkəti,  "Neft"  rus  şirkəti,  "A.İ.Mantaşov  və  K°"  və  "Kaspi"  şirkəti"  təşkil 

edirdi.  Belə  nəhəng birləşməni  yaratmaqda  məqsəd  bütün  Rusiya  neft sənayesini özünə 

tabe  etmək  və "Nobel  qrupu"nun  fəaliyyətini  məhdudlaşdırmaq  idi.  Bu  məqsədi  həyata 

keçirmək üçün korporasiya ticarət-nəqliyyat qrupu yaratdı.  Bu qrupa,  ilk növbədə,  Şərq 

cəmiyyəti daxil  oldu.  Bunun nəticəsində  o,  79  neft stansiyasını, 23  gəmini,  29  barjı  öz 

nəzarəti altına  aldı

176

 "Oyl"  isə  Volqa-Qara  dəniz  Cə miyyəti  (" Voçeto") adlı sindikat 



yaratdı. 

1913-cü  ilin  noyabrında  "Şərq  Cəmiyyəti"  ilə  "Volqa"  Cəmiyyəti  müqavilə 

bağladı.  Bu  müqaviləyə  əsasən, onlar  1914-cü  il yanvarın  1-dən neft və neft qalıqlarını 

birgə  satmağı  qərara  aldılar

177

.  Firmaların  ticarətdə  iştirakı  aşağıdakı  qaydada 



müəyyənləşdirildi:  "Şərq  Cəmiyyəti"  48  faiz, "Volqa"  Cəmiyyəti  36  faiz  və "Kaspi  şir-

kəti" 16 faiz. Müqavilədə qeyd olunurdu ki, "Şərq cəmiyyəti"nin payında "Q.M.Lianozov 

və  oğulları" şirkəti, "A.  İ. Mantaşev və  K°"  Cəmiyyəti, "İ.N.Ter-Akopov"  Cəmiyyəti və 

"Neft" şirkəti iştirak etməlidir. "Oyl‖un ən iri müəssisəsi - "A.İ.Mantaşov və K°" "Nob-

mazut"la  əlaqəsini  kəsdi və hazır  məhsullarını  "Okean"  Cəmiyyətinə verməyə başladı

178


Sindikat  öz  ətrafında  başqa  müəssisələri  də  birləşdirdi.  Onların  arasında  "Nobmazut"un 

çoxdankı rəqibi Ş.Əsədullayevin də  firması var  idi.  1913-cü  ildə "Oyl"  korporasiyasının 

yaratdığı sindikat ağ neft ticarətinin yalnız  15-17  faizinə nəzarət edirdi.  Bu, payına ağ neft 

ticarətinin 77 faizi düşən "Nobmazut‖u sarsıtmaq üçün çox a z idi

179


Onu da qeyd etmək vacibdir ki, "Oyl"un iştirakçıları olan neft sənaye firmaları qısa 

müddətdə böyük vəsaitlər əldə etməyə müvəffəq oldular, lakin onu daha çox təsərrüfatlarını 

genişləndirməyə  yox,  yalnız  üzdə  öz  müstəqilliklərini  qoruyub  saxlamış  firmaları  ələ 

keçirməyə yönəltdilər

180


"Oyl"  qarşıya qoyduğu  məqsədlərə  nail  ola  bilmədi.  Xarici  müştəriləri  geniş 

surətdə cəlb etmək istəyinin baş tutmaması onun maliyyə vəziyyətini sarsıtdı. Bunu "Nobel 

qardaşları" şirkətinə nisbətən "Oyl‖un gəlirinin nə qədər azalması sübut edir. Əgər 1912-ci 

ildə Nobel müəssisələrinin gəliri 22 faizə, "Oyl"unki isə 17,2 faizə bərabərdirsə, 1914-cü 


 

 

61 



ildə "Nobel qardaşları" şirkəti öz səhmdarlarına 26 faiz gəlir (divident) verdi, "Oyl‖da bu 

rəqəm 5,9 faizə bərabər idi

181



Müharibə ərəfəsində Bakıda fəaliyyət göstərən ingilis neft müəssisələri əsasında 



Londonda  Neft sənaye  və  maliyyə  korporasiyası  yaradıldı.  Bütün ticarət  fəaliyyəti "Şell" 

qrupunun ixtiyarında olan bu korporasiyanın səhm kapitalı 28 mln rubl idi

182



Sənaye-maliyyə  korporasiyalarının  yaranması  neft  mənbələrini,  neft  emalı  və 



daşınması  sahələrini  ələ  keçirmək  uğrunda  amansız  rəqabət  şəraitində  baş  verirdi. 

Birinci  dünya  müharibəsi  ərəfəsində  adları  çəkilən  korporasiyalar  Bakı  neft 

müəssisələrinin kapitalı ilə istədikləri kimi rəftar edirdilər. Bu kapital xarici kapitalistlərin 

qoyduğu  kapitaldan  çox  idi.  1914-cü  ildə  üç  birliyin  ("Şell",  "Nobel"  və  "Oyl") 

səhmdar  kapitalı,  Rusiyanın bütün səhmdar  kapitalının  86  faizini  təşkil  edirdi  (1911-

1914-cü illərdə neft istehsalı həcmi 1.127,8 mln.pud idi)

183



Bu  korporasiyaların neft  istehsalının həcmini  ölkədə  istehsal  edilənlə  müqayisə 



etsək, "Oyl"a 28 faiz, "Şell"ə 20 faiz və "Nobel"ə 14 faiz pay düşürdü

184


. Bundan başqa, ağ 

neft istehsalının 2/3-si, sürtkü yağları istehsalının isə hamısı və neft kəmərlərinin xeyli hissəsi 

də onlara  məxsus  idi

185


.  Beləliklə,  bir-biri  ilə  bağlı  olan  bu üç  iri  birlik  ölkənin  neft 

sənayesində istehsal və ticarətin əsas hissəsini öz nəzarəti altına almışdı. 

Neft  sənayesində  firmaların  və  şirkətlərin  yenidən  qurulması  kapitalın  milli 

tərkibində də dəyişiklik yaratdı. Məsələn, "Oyl"da  fransız  kapitalının payı  6  mln  rubla 

bərabər  idi

186


.  Fransız  kapitalının  mənafeyi  "Mazut"  cəmiyyəti  vasitəsilə  "Şell"  və 

"Nobel" qruplarında təmsil olunurdu. O da qeyd edilməlidir ki, Amerikanın "Standart Oyl 

və  K°"  şirkətini  tabe  etmək  və  onun  vasitəsilə  Rusiya  neft  sənayesinə  daxil  olmaq 

cəhdləri  baş  tutmadı.  Nobel  öz  uzaqgörən  siyasəti  sayəsində  1920-ci  ilə  qədər  öz 

müstəqilliyini qoruyub saxlaya bildi

187


. Bu siyasətin nəticələrindən biri o oldu ki, "Şell" və 

"Nobel"  qrupları  öz  aralarında  qarşılıqlı  xeyir  götürmək  barədə  razılığa  gəlib, 

mənafelərində bəzi ziddiyyətlər olmasına baxmayaraq, "Oyl"a qarşı birləşdilər. 

Beləliklə,  XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycan  neft  sənayesindəki  iri 

firmaların  mövqeyində  müəyyən  dəyişikliklər  baş verdi.  Onların  müxtəlif  maliyyə  və 

istehsal  fəaliyyəti,  bank  və  sənaye  kapitallarının  təmərküzləşməsinin  güclənməsi  və 

korporasiyaların  yaranması  neft  kompaniyalarının  ölkənin  iqtisadiyyatındakı  rolunu 

artırd ı. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə