AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi məHƏMMƏd füzulġ adına Əlyazmalar ġnstġtutu



Yüklə 2.8 Kb.

səhifə4/22
tarix31.01.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

 
 
 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
41 
 
 
 
 
 
 
 
II FƏSĠL 
 
AZƏRBAYCAN TƏZKĠRƏLƏRĠNĠN TƏSNĠFATI 
 
2.1.Təzkirələrin nəzm və nəsr hissələrinin dili 
2.2.Təzkirələrin strukturu
  
2.3.Təzkirələrin əhatə etdiyi coğrafiya və zaman
  
2.4.Təzkirələrin yazıldığı zaman və məkan 
2.5.Tarixi əsərlərin təzkirə hissəsi 
2.6.Təzkirə xarakterli əsərlər
  
 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
42 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
43 
 
2.1. TƏZKĠRƏLƏRĠN NƏZM VƏ NƏSR 
HĠSSƏLƏRĠNĠN DĠLĠ 
 
Azərbaycanlı  müəlliflərin  təzkirələrini  qələmə  alındığı  dil, 
struktur,  əhatə  etdiyi  dövr,  yazıldığı  zaman  və  coğrafiya  üzrə  təs-
nifləndirmək mümkündür. 
Azərbaycanlı müəlliflərin tərtib  etdikləri təzkirələri nəzm  və 
nəsr hissələrinin dilinə görə aşağıdakı şəkildə qruplaşdırmaq müm-
kündür: 
1.
 
təhkiyə  hissəsi  türkcə  yazılan  və  yalnız  türkcə  şeirlərdən 
nümunələri  əhatə  edən  təzkirələr.  Bu  qrupa  Yəhya  Şey-
danın “Ədəbiyyat ocağı” və Şahin Fazilin “Təzkireyi-Şa-
hin”ini aid etmək olar. 
2.
 
təhkiyə  hissəsi  türkcə  olan,  həm  türkcə,  həm  də  farsca 
şeirlərdən  örnəklərin  verildiyi  təzkirələr.  Əhdi  Bağdadi-
nin,  Sadiq  bəy Əfşarın,  Seyid  Əzim Şirvaninin, Məhəm-
məd  ağa  Müctəhidzadənin,  Qulam  Məmmədlinin  təzki-
rələri bu xarakterdədir. 
3.
 
həm təhkiyə hissəsinin, həm də poeziya nümunələrinin iki 
dildə  (türkcə  və  farsca)  yazıldığı  təzkirələr.  Məhəmməd 
Dəyhimin təzkirəsi bu şəkildə tərtiblənmişdir. 
4.
 
təhkiyə hissəsi fars dilində qələmə alınan, həm fars, həm 
də  türkcə  nümunələrin  təqdim  olunduğu  təzkirələr.  Sam 
mirzə Səfəvinin, Əliqulu xan Valehin, Hülaku mirzə Qa-
carın,  Məhəmməd  Həsən  xan  Etimadüssəltənənin,  Mə-
həmməd  Kazım  Əsrar  Əlişah  Təbrizinin,  Mir  Möhsün 
Nəvvabın,  Ziyainin,  Məhəmmədəli  Tərbiyətin  təzkirələri 
bu şəkildə tərtiblənmişdir.  
5.
 
həm təhkiyə, həm də şeir nümunələri farsca olan təzkirə-
lər. Nazim Təbrizi, Bəhmən mirzə, Lütfəli bəy Azər, Mə-
həmməd  Fazil  xan  Gorusi  və  başqaları  öz  əsərlərini  bü-
tünlükdə fars dilində qələmə almışlar. 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
44 
2.2. TƏZKĠRƏLƏRĠN STRUKTURU 
 
Azərbaycan təzkirələrini  digər türk xalqlarının təzkirələri ilə 
müqayisə  etdikdə  məlum  oldu  ki,  azərbaycanlı  müəlliflər  Herat 
təzkirəçilik məktəbini əsas götürsələr də, struktur baxımından daha 
orijinal, rəngarəng əsərlər ortaya qoymuşlar. 
Azərbaycan müəllifləri təzkirələrdə haqlarında məlumat ver-
dikləri  şairləri  təbəqə,  əlifba,  coğrafi,  xronoloji  prinsiplərə  görə 
təqdim etmişlər. Orijinal tərtib prinsiplərindən istifadə etmiş təzki-
rəçilərimiz əsərlərində təqdim olunan ədəbi nümunələrin janrlarına 
görə təzkirələrini qələmə almışlar. Sistemsiz qələmə alınmış təzki-
rələrimizə də rast gəlmək mümkündür.  
Azərbaycan təzkirələrini tərtib prinsiplərinə görə təsnifləşdi-
rərək təqdim edirik. 
 
 
 
Təbəqə üsulu ilə yazılmış təzkirələr 
 
Azərbaycan təzkirələrindən bəziləri Herat təzkirələri kimi tə-
bəqə prinsipi əsasında tərtiblənmişdir. 
XVI əsr təzkirəçilərindən Sam mirzə Səfəvi təzkirəsi müqəd-
dimə,  səhifə  adı  verilən  yeddi  fəsil  və  xatiməyə  ayırmışdır.  Əhdi 
Bağdadi isə Osmanlı təzkirəçilərindən təsirlənərək əsərini müqəd-
dimə,  üç  rövzə  və  bir  xatimə  şəklində  tərtibləmişdir.  Təzkirənin 
tam nüsxəsi isə dörd rövzədir.  
 
Təzkirə- 
lər
 
 
 
Təbəqə 
 
 
Əlifba  
 
 
 
Coğrafi  
 
 
 
Xronoloji 
 
 
 
Sistemsiz 
 
Ədəbi 
nümunə 
janrına görə 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
45 
XVII əsrdə Saqidinin qələmə aldığı “Məcməül-xəvas” Herat 
təzkirələri  kimi  təbəqə  prinsipi  ilə  tərtiblənmişdir,  ön  söz,  səkkiz 
məcmə və xatimədən ibarətdir.  
XIX əsr Azərbaycan təzkirəçisi Məhəmməd Fazil xan Goru-
sinin “Əncüməni-xaqan” adlı təzkirəsi bir müqəddimə, dörd əncü-
mən və bir xatimədən ibarətdir.  
I  əncümən  “Ulu Qacar  elinin  əsil-nəsəbinin icmalı, fələk ki-
mi iqtidarlı olan hökmdarın vaqiəsinin, onun mübarək cülusunun, 
məmləkətləri  idarə  etməsinin  zikri  və  sahibqiranın  uğurlu  əsərlə-
rindən və seçkin şeirlərindən örnəklər”, II əncümən “Şahzadələrin 
əhvalı, əfkarı və Qacar sülaləsinin böyüklərindən bəzilərinin haq-
qında”, III əncümən “Şahənşahlıq dərgahında şərəf tapanların hə-
səbi  və  nəsəbi  haqqında”,  IV  əncümən  “Əyalət  şairləri  haqqın-
da”dır. 
Bəhmən mirzə  təzkirəsini  üç  riştəyə  ayırmışdır. Əsər təbəqə 
prinsipi ilə hazırlanmışdır. Birinci riştədə qədim dövr şairlərindən, 
ikinci  riştədə  Fətəli  şah,  şahzadə  və  adlı-sanlı  əmirlərdən,  üçüncü 
riştədə  əlifba  sırası  ilə  təzkirəçinin  56  nəfər  müasirindən  bəhs 
olunmuşdur. 
Əbdürrəzzaq  bəy  Dünbüli  Azərbaycaninin  “Nigaristani-Da-
ra”sı dörd nigarxanadan ibarətdir. I nigarxana zəmanə xaqanı Fə-
təli şah Qacara, II nigarxana Qacar şahzadələrinə və böyük əmirlə-
rə, III nigarxana şaha və şahzadələrə yaxın olan şairlərə, IV nigar-
xana isə müxtəlif vilayətlərin şairlərinə həsr olunmuşdur.  
Mahmud  mirzə  Qacar  qadınlara  həsr  olunmuş  “Nüqli-məc-
lis” təzkirəsinin müəllifidir. Əsərin strukturu aşağıdakı kimidir:  
I fəsil - Fətəli şahın şair qızları; 
II fəsil - şairlik edən digər saray qadınları; 
III fəsil - İranın başqa bölgələrinin şairələri
IV fəsil - isə keçmiş zaman şairələri. 
 
Əlifba prinsipi əsasında tərtiblənmiş təzkirələr 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
46 
Bəzi  Azərbaycan  təzkirəçiləri  əsərlərini  əlifba  prinsipi  əsa-
sında tərtibləmişlər. XVIII əsr təzkirəçisi Əliquluxan Valehin “Ri-
yazüş-şüəra”sında 2540 şair haqqında məlumat təxəllüslərinə görə 
əlifba sırası ilə verilmişdir. 
Məhəmməd  Kazım  Əsrar  Əlişah  Təbrizi  “Behcətüş-şüəra” 
adlı təzkirəsində əlifba sırası ilə 86 azərbaycanlı şairdən bəhs edir. 
Nəsri  farsca  olmasına  baxmayaraq,  poeziya  nümunələrinin  çox 
hissəsi  türkcə,  yalnız  cüzi  bir  qismi  farscadır.  Bu  da  təzkirəni  di-
gərlərindən fərqləndirən spesifik cəhətdir. 
Əli Rza mirzə Qacarın “Bosatinül-xaqaniyyə” təzkirəsi əlifba 
prinsipi əsasında hazırlanmışdır. Beş “bostan”dan ibarət olan təz-
kirənin hər “bostan”ı əslində müstəqil bir təzkirədir. Hər cildin əv-
vəlində  müqəddimə  və  məqsədin  bəyanı,  daha  sonra  isə  şairlərin 
tərcümeyi-halları, əlifba sırası ilə şairlərin fihristi, axırda isə onla-
rın hər birinin şeirlərindən nümunələr təqdim olunmuşdur. 
Əbülqasım  Möhtəşəm  Şirvani  “Əxtəri-taban”  təzkirəsində 
əlifba sırası ilə 82 qadın şairə haqqında məlumat verilmişdir. 
Məhəmmədəli Tərbiyət də təzkirəsini şair təxəlüslərinin əlif-
ba ardıcıllığı ilə tərtib etmişdir. Qulam Məmmədli də əlifba prinsi-
pini  əsas  götürsə  də,  bəzən  bu  prinsipə  əməl  olunmamışdır.  Qeyd 
olunan bu iki əsərə müəllifləri ön söz yazmamışlar. 
 
Coğrafi prinsipə görə yazılmış təzkirələr 
 
Azərbaycan təzkirələrindən bir neçəsi coğrafi prinsip əsasın-
da qələmə alınmışdır. 
Lütfəli  bəy  Azərin  təzkirəsinin  strukturu  mürəkkəbliyi  ilə 
fərqlənir. Azər şairləri mənsub olduqları bölgəyə və şəhərə görə sı-
ralayaraq iki məcmərə ayırmışdır.  
Birinci məcmərə özü də üç fəsildən ibarətdir: şölə,  əxgər  və 
füruğ. Şölədə İslam dünyasında olan hökmdar, şahzadə, əmir şair-
lərdən; əxgərdə İran, Turan və Hindistan şairlərindən; füruğda qa-
dın şairlərdən bəhs olunmuşdur. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
47 
İkinci məcmərə müəllifin müasiri olan şairlərə həsr olunmuş-
dur və iki pərtövə bölünmüşdür. 
Seyid  Əzim  Şirvaninin  “Təzkirə”si  dibaçə,  təvəqqeyi-müəl-
lif, müqəddimə və dörd fəsildən ibarətdir. Təzkirəçi əsərinin struk-
turunu belə açıqlayır: “bu məcmuə dörd fəsil üzrə, hər fəsil üç bürc 
otuz dərəcə üzrə bəyan olunmuşdur”.  
 
Fəsli-əvvəl: Şüərayi- Qafqaz bəyanındadır. 
Fəsli-dovvom: Şüərayi- Azərbaycan bəyanındadır. 
Fəsli-səyyum: Şüərayi- Rum bəyanındadır. 
Fəsli-çəharüm: Şüərayi-Türküstan bəyanındadır. 
 
Ziyai  təzkirəsini  iki  hissədə  tərtib  etmişdir.  Birinci  hissə 
“Atəşkədə”  təzkirəsini,  ikinci  hissə  isə  şairin  müasirlərini  əhatə 
edir. 
XX  əsr  təzkirəçisi  Məhəmməd  Dəyhimin  əsəri  coğrafi  prin-
sip  əsasında hazırlanmış, hər bir bölgə  daxilində öncə vəfat  etmiş 
şairlər, daha sonra həyatda olan şairlər haqqında məlumat əlifba sı-
rasına əsasən düzülmüşdür. 
Əziz  Dövlətabadinin  “Süxənvərani-Azərbaycan”ı  da  eyni 
prinsiplə hazırlanmışdır. 
 
Xronoloji prinsip əsasında tərtiblənmiş əsərlər 
 
XVII  əsr  təzkirəçisi  Nazimin  Təbrizinin  “Nəzmi-güzidə”si 
iki babdan ibarətdir. Hər bab iki fəslə ayrılmışdır. Birinci babın ilk 
fəsli “Qədim və orta dövr fəsahətlilərinin qəzəllərinin müntəxəbatı 
və onların gözəl mahiyyətə malik əhvalının bir qismi” adlanır. Sö-
zügedən  babın  ikinci  fəsli  “Son  dövr  bəlağətlilərinin  qəzəllərinin 
müntəxəbatı və onların gözəl mahiyyətə malik əhvalının bir qismi” 
adlanır. İkinci babın birinci fəsli “Qədim və orta dövr fəsahətliləri-
nin rübailərinin müntəxəbatı və onların gözəl mahiyyətə malik əh-
valının  bir  qismi”  məsələsinə  həsr  edilmişdir.  İkinci  babın  ikinci 
fəsli isə “Son dövr bəlağətlilərinin rübailərinin müntəxəbatı və on-

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
48 
ların gözəl mahiyyətə malik əhvalının bir qismi” sərlövhəsi altında 
təqdim olunmuşdur.  
Hülaku Mirzə Qacarın “Xərabat” adlı təzkirəsində də xrono-
loji prinsip əsas alınmış, xronologiya daxilində də şairlər əlifba ar-
dıcıllığı ilə təqdim olunmuşdur.  
XX  əsr  təzkirəçisi  Şəmsəddin  xan  Həqqi  Təbrizinin  “Əncü-
mənül-üdəba” adlı əsəri 3 qismət və 9 cilddən ibarətdir. Hər cildin 
əvvəlində  ərəb  əlifbası  sırası  ilə  şairlərin  siyahısı  verilmiş,  daha 
sonra  onların  tərcümeyi-halları,  axırda  isə  şeirlərindən  nümunələr 
əksini  tapmışdır.  Bu  təzkirə  xronoloji  prinsip  əsasında  qurulmuş, 
xronologiya daxilində isə əlifba ardıcıllığı əsas götürülmüşdür. 
Mir  Möhsün  Nəvvab  əsərinin  ön  sözündə  təzkirənin  tərtib 
prinsipi  haqqında  yazır:  “...təzkirəni  üç  hissəyə  bölürəm.  Birinci 
hissə  həyatda olmayan şairlərin əhvalı və şeirləri.  İkinci hissə  hə-
yatda olan şairlərin əhval və şeirləri. Üçüncü hissə kitabın xatimə-
si, məzhəkəli şeir parçaları, satiralar və s. əvvəlki hissədə adı get-
məyən şairlər və Qafqaz şəhərlərinin şairləri”
72
.   
XX  əsr  təzkirəçisi  Məhəmməd  ağa  Müctəhidzadə  əsərinin 
strukturu haqqında ön sözdə bilgi verir: “...Qarabağın şüəralarının 
əhvalına filhəzə Riyazül-aşiqinə mövsum və iki rövzəyə bir bağça-
ya  məqsum  olundu”.  Daha  sonra  hər  bir  rövzədə  hansı  şairlərdən 
bəhs edəcəyini qeyd edir: “Əvvəlinci rövzədə bəyan olunur mütə-
qəddiminin keyfiyyati-halatı və müntəxəbati-əbyatı. Və ikinci röv-
zədə zikr edilir mütəəxxerin və müasirinin əhval və ətvarı və mün-
təxəbati-əşarı.Və bağçada fəqət dərc olunur müəllifin əhvalı və nə-
tayici-xəyalı”
73
.  Lakin  onun bu  yaradıcılıq  planı  yarımçıq qalmış, 
əsərin yalnız birinci rövzəsi işıq üzü görmüşdür.  
 
Ədəbi nümunələrin janrına görə tərtib olunmuş təzkirələr 
 
Lütfəli bəyin qardaşı olan İshaq bəy Üzri Bəydilinin antolo-
giya xarakteri daşıyan (?-h.1185/1771) “Təzkireyi-İshaq”ı dörd fə-
                                                 
72
 Mir Möhsün Nəvvab. Təzkireyi-Nəvvab. Bakı: 1995, s. 10.  
73
 Müctəhidzadə Məhəmmədağa. Riyazül-aşiqin. Bakı: Azərbaycan, 1995, s. 8. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
49 
sildən ibarət olub, ədəbi nümunələrin janrına görə tərtiblənmişdir. 
Təzkirənin I fəsili qəsidələri, II fəsil qitələri, III fəsil qəzəlləri, IV 
fəsil isə rübailəri əhatə edir. 
Heydərqulu  mirzənin  “Təzkireyi-Xavər”  əsəri  təzkirə  adını 
daşısa da, əslində köhnə  və  yeni şairlərin şeirlərindən ibarət mün-
təxəbatıdır. Üç “bəxş”dən ibarət olan bu əsərin I hissəsində  qəsi-
dələr,  II  hissəsində  qəzəllər,  III  hissəsində  rübailər  təqdim  olun-
muşdur. Buradakı şeirlər qafiyə və rədifə görə əlifba ardıcıllığı ilə 
sıralanmışlar.  
 
Sistemsiz tərtib olunmuş təzkirələr 
 
Xudaverdi ibn  Məhəmməd  İbrahim xan  Qacarın  “Təzkireyi-
mədayihi-Elxaniyyə”  adlı  təzkirəsi  Qacarlar  dövrünün  ortalarında 
yaşayıb-yaratmış 37 şairin qısa şərhi-hallarını, əsərlərindən və şeir-
lərindən nümunələri əhatə edir. Əsərdə müxtəlif şairlərin təzkirəçi-
nin oğlu olan və Kamal təxəllüsü ilə şeirlər yazan Allahqulu mirzə 
Elxaninin mədhində dedikləri şeirləri toplanmışdır.  
 
2.3. TƏZKĠRƏLƏRĠN ƏHATƏ ETDĠYĠ COĞRAFĠYA 
VƏ ZAMAN 
 
Azərbaycan  təzkirələrini  əhatə  etdiyi  coğrafiyaya  görə    üç 
hissəyə ayırmaq mümkündür: 

 
ümumşərq 

 
ümumazərbaycan 

 
məhəlli 
 
Ümumşərq coğrafiyasının şairlərini əhatə edən təzkirələr 
 
Bəzi  Azərbaycan  təzkirəçiləri  ümumşərq  coğrafiyasında  ya-
şayıb-yaratmış şairləri əsərlərinə daxil etmişlər. Məsələn, Sam mir-
zə  təzkirəsi  XV  əsrin  ikinci  yarısı  və  XVI  əsrin  birinci  yarısında 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
50 
yaşayan 713 nəfər Azərbaycan, Osmanlı, İran, Orta Asiya şairləri 
haqqında məlumatı əhatə edir. 
Əhdi  Bağdadi  öz  əsərində  XVI  əsrin  381  nəfər  Osmanlı  və 
Azərbaycan şairi haqqında məlumat vermişdir.  
Sadiqi  “Məcməül-xəvas”  təzkirəsində  XVI  əsrdə  və  XVII 
əsrin başlanğıcında  yaşayıb-yaratmış fars  türk əsilli şairlərdən 
bəhs etmişdir. 
Nazim  Təbrizi  təzkirəsində  (1036/1626)  qədim  və  orta  dövr 
Şərq şairlərindən və öz müasirlərindən bəhs etmişdir. 
Valeh Dağıstani Yaxın və Orta Şərqin bir çox tanınmış şair-
lərini əsərinə daxil etmişdir. 
Lütfəli  bəyin  “Atəşkədə”  təzkirəsi  İran,  Orta  Asiya,  Azər-
baycan və Hindistanda yaşayan 842 şair haqqında məlumatı əhatə 
edir. 
Əbülqasım  Möhtəşəm  Şirvani  “Əxtəri-taban”  təzkirəsində 
XIX əsr Şərq ölkələrinin şairələrindən bəhs olunmuşdur. 
Şəmsəddin xan Həqqi Təbrizi “Əncümənül-üdəba”sında fars-
dilli poeziyanın başlanğıcından öz dövrünə qədər farsca  yazıb-ya-
ratmış şairdən bəhs etmişdir. 
Məhəmməd  Fazil  xan  Gorusi  “Əncüməni-xaqan”  adlı  təzki-
rəsini h. 1234/1818-19-cu ildə fars dilində qələmə almışdır. Əsərdə 
müəllifin öz müasirlərindən bəhs olunmuşdur. 
Bəhmən  mirzənin  “Təzkireyi-Məhəmmədşahi”  adlı  əsərinin 
birinci  fəslində  XVIII  əsrin  sonlarına  qədər  yaşamış  şairlər  haq-
qında məlumat   verilmişdir.  İkinci və üçüncü  fəsillərdə təzkirəçi-
nin müasirləri xatırlanmışdır. 
Seyid Əzim Şirvani əsərində XII əsrdən XX əsrin əvvəllərinə 
qədər  yaşayıb-yaratmış  Azərbaycan  Qafqaz,  İran,  Türküstan  və 
Rum şairləri haqqında məlumat vermişdir. 
“Təzkireyi-mədayihi-Elxaniyyə”  Qacarlar  dövrünün  ortala-
rında  yaşayıb-yaratmış  37  şair  haqqında  məlumatı  əhatə  etmək-
dədir. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
51 
Məhəmmədqulu Mirzə Qacarın ”Təzkireyi-Xosrovi” adlı təz-
kirəsində həm qədim, həm də yeni dövrün şairləri haqqında məlu-
mat öz əksini tapmışdır.  
Ziyai  təzkirəsinin  birinci  hissəsində  “Atəşkədə”dəki  məlu-
matlar  qısaldılmış  şəkildə  təqdim  olunmuş,  ikinci  hissədə  isə  XX 
əsrin ilk yarısına qədər Ərdəbil, Təbriz şairlərindən bəhs olunmuş-
dur. 
 
Ümumazərbaycan təzkirələri  
 
Məhəmmədəli Tərbiyət təzkirəsində qədim zamanlardan XX 
əsrin əvvəllərinə qədərki zaman dilimində yaşamış azərbaycanlılar 
haqqında bilgi verilmişdir.  
Qulam  Məmmədli  və  Məhəmməd  Dəyhim  də  təzkirələrində 
həm  Cənubi  Azərbaycan,  həm  də  Şimali Azərbaycan şairləri haq-
qında məlumat vermişlər.  
 
Məhəlli təzkirələr 
 
Bəzi Azərbaycan təzkirəçilərinin əsərləri məhəlli xarakter da-
şımışdır. Məsələn, Mir Möhsün Nəvvab və Məhəmməd ağa Müc-
təhidzadə təzkirələrində XIX əsr Qarabağ şairlərini xatırlamışlar. 
Əziz  Dövlətabadinin  “Süxənvərani-Azərbaycan”ını  da  mə-
həlli  təzkirə  hesab  etmək  olar.  Təzkirə  bütövlükdə  Cənubi  Azər-
baycan  şairlərindən  bəhs  edir.  Təzkirənin  I  cildi  Ərdəbil,  Arazba-
ran,  Urmiya,  Ərvənəq,  Ənzab  və  Təbrizdən  olan  şairlər  haqqında 
məlumatı  əhatə etməkdədir.  II cilddə  isə  Xalxal, Xoy, Sərab, Səl-
mas,  Maku,  Mərənd,    Məhabad,  Miyanə  və  Gərmrud  şairlərinin 
haqqında məlumat verilmişdir. 
 
Zümrə və ailə təzkirələri 
 
Azərbaycan  təzkirələrindən  ikisi  sultan  və  şah  ailələrinin 
mənsubu olan şairlərə həsr edilmişdir və digər təzkirələrdən əhatə 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
52 
etdiyi  şairlərin  bir  nəslin  və  ya  zümrənin  nümayəndələrini  əhatə 
etmələrinə görə fərqlənirlər. 
Belə ki, Seyfüddövlə Sultan Məhəmməd Tağının “Bəzmi-xa-
qan”  (“Təzkirətüs-səlatin”)  adlı  təzkirəsi  bir  bəzm  və  beş  əncü-
məndən ibrətdir.  
I əncüməndə ilk olaraq  Səfəvi nəslinin mənsublarından bəhs 
olunmuşdur.  Daha  sonra  müxtəlif  Gilan,  Cığatay,  Hind,  Özbək, 
Osmanlı, Xarəzm, Səlcuq, Mazandaran və s. hökmdar şairlərindən 
bəhs edilmişdir.  
II  əncümən  “Əsrin  padşahının  (Fətəli  şahın  –  V.M.) 
şeirlərinin  zikri  və  onun  halının  və  ləyaqətlərinin  şərhindən  bir 
müxtəsər” sərlövhəsi ilə başlamaqdadır.  
III əncümən “Şahzadələrin şeirləri və həyatları haqqında”dır. 
Burada  Qacarlar  xanədanından  olan  23  şahzadə  şairdən  bəhs  olu-
nur.  
Mahmud  mirzə  Qacarın  “Gülşəni-Mahmud”u  ailə  təzkirəsi 
olduğuna  görə  fərqlənir.  Təzkirədə  öncə  Xaqan  təxəllüslü  Fətəli 
şah,  onun  qızları  və  oğulları,  daha  sonra  Fətəli  xanın  qardaşı 
Hüseynqulu xanın övladları haqqında məlumat verilmişdir.  
Azərbaycan  təzkirələrini  bəhs  etdikləri  zamana  görə  iki 
qismə ayırmaq olar: 
1.
 
zaman məhdudiyyəti qoyulmayan təzkirələr; 
2.
 
 müəyyən zaman dilimini əhatə edən təzkirələr. 
 

 
Zaman məhdudiyyəti qoyulmayan təzkirələr 
 
Nazim Təbrizi təzkirəsində qədim və orta əsrlərdə  yazıb  ya-
ratmış Şərq şairlərindən və müasirlərindən, Əliqulu xan Valeh “Ri-
yazüş-şüəra”sında  2540  qədim,  orta  əsr  və  müəllifin  müasirləri 
olan  şairlərdən  bəhs  etmişlər.  Lütfəli  bəy  Azər  də  “Atəşkədə”də 
zaman  həddi  qoymamışdır.  Seyfüddövlə  Sultan  Məhəmməd  Tağı 
“Təzkirətüs-səlatin”ində  zaman  məhdudiyyəti  qoyulmamışdır. 
Heydərqulu mirzə Qacarın “Təzkireyi-Xavər”i qədim və yeni şair-
lərin şeirlərindən ibarət müntəxəbatdır. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
53 
Seyid Əzim Şirvani “Təzkirə”sində daxil etdiyi şairləri seçər-
kən zaman məhdudiyyəti qoymamışdır.  
İki hissədən ibarət olan “Təzkireyi-Ziyai”nin birinci hissəsin-
də  “Atəşkədə”də  bəhs  olunan şairlər, ikinci  hissəsində isə  müəlli-
fin müasirləri haqqında məlumat verilir və böyük bir zaman dilimi-
ni əhatə edir. 
Şəmsəddin  xan  Həqqi  Təbrizinin  “Əncümənül-üdəba”sı 
farsdilli poeziyanın başlanğıcından müəllifin zamanına kimi  yaşa-
yıb-yaratmış şairləri əhatə etməkdədir.  
Bəhmən  mirzənin  “Təzkireyi-Məhəmmədşahi”sinin  birinci 
fəslində  h.  XIII  əsrə  qədər  yaşayıb  yaratmış  şairlər  haqqında  bio-
biblioqrafik məlumat verilmişdir. Digər iki fəsildə isə təzkirəçinin 
müasiri olan şahzadə və şairlər xatırlanmış və əsərlərindən örnək-
lər yer almışdır.  
M.Tərbiyətin  “Danişməndani-Azərbaycan”  təzkirəsində  qə-
dim  zamanlardan  başlayaraq  XX  əsrin  əvvəllərinə  qədər  yaşayıb 
yaratmış şairlərdən bəhs olunur.  
 

 
Müəyyən zaman dilimini əhatə edən təzkirələr 
 
“Töhfeyi-Sami"  XV  əsrin  birinci  yarısı  -  XVI  əsrin  birinci 
yarısında yetişmiş Azərbaycan və digər Şərq xalqlarının nümayən-
dələri haqqında məlumatı və əsərlərindən örnəkləri əhatə edir.  
Əhdi Bağdadi təzkirəsi XV-XVI əsr Azərbaycan və Osmanlı 
şairlərini əhatə etməkdədir.  
“Məcməül-xəvas” XVI  əsr-XVII  əsrin əvvəllərində yaşayıb-
yaratmış fars və türk əsilli şairlərdən bəhs edir. 
Fazil xan Gorusi “Əncüməni-xaqan” adlı təzkirəsində (1818-
19) öz müasirlərindən bəhs etmişdir. 
Əbdürrəzzaq  bəy  Dünbüli  Azərbaycaninin  (h.  1241)  “Niga-
ristani-Dara” adlı təzkirəsi müəllifin müasiri olmuş şairlərdən bəhs 
edir. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
54 
 “Təzkireyi-mədayihi-Elxaniyyə”  Qacarlar  dövrünün  ortala-
rında  yaşayıb-yaratmış  37  şairin  qısa  şərhi-hallarını,  əsərlərindən 
və şeirlərindən nümunələri əhatə edir. 
Məhəmməd  Saleh  Şamlu
 
“Məhəküş-şüəra”  adlı  əsərini  öz 
müasiri olan istedadlı şairlərin həyat və yaradıcılıqlarının səbatsız 
zəmanənin  keşməkeşi  içində  itib-batmaması  və  unudulmaması 
üçün bu təzkirəni tərtib etmişdir.  
Mahmud  mirzə  Qacar  1820-ci  ildə  Qacarlar  xanədanının 
şairlərinə həsr edilmiş “Gülşəni-Mahmud” adlı ailə təzkirəsini qə-
ləmə  almışdır.  “Bəyanül-Mahmud”  adlı  digər  bir  təzkirəsində  isə 
müasiri olan şairlər haqqında məlumat vermişdir.  
Seyyid Əbdülhəmid Xalxalinin 1954-1958-ci illərdə nəşr et-
dirdiyi  iki  cildlik  “Təzkireyi-şüərayi-müasiri-İran”  adlı  əsərini 
adından  da  məlum  olduğu  kimi  təzkirəçinin  müasiri  olan  şairləri 
əhatə etməkdədir.  
Şahin  Fazilin  təzkirəsi  isə  XIX  əsrin  80-cı  illərindən  XXI 
əsrin əvvəllərinə kimi olan zaman dilimini əhatə edir və “Məcmə-
üş-şüəra” ədəbi məclisinin şairlərinə həsr olunmuşdur. 
 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə