AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi məHƏMMƏd füzulġ adına Əlyazmalar ġnstġtutu



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə7/22
tarix31.01.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   22

3.2. AZƏRBAYCAN VƏ OSMANLI 
TƏZKĠRƏLƏRĠNĠN FƏRQLĠ VƏ OXġAR 
XÜSUSĠYYƏTLƏRĠ  
 
Yrd. Doç. Dr. Ö.Bayram Azərbaycan və Türkiyə ədəbiyyat-
ları arasındakı əlaqə və oxşarlıqdan bəhs edərkən yazır: “Azerbay-
can ve Anadolu sahası Türk edebiyatları bir ağacın iki kolu gibi-
dir. Bu kollar, asırlarca birlikte geliştikten sonra günümüzden beş 
yüz yıl kadar önce iki dala ayrılarak paralel bir şekilde gelişmeye 
devam  etmiştir.  Tabii  bu  ağacın  kökü  ve  kaynakları  aynı  olduğu 
için  dallar  arasında  pek  çok  benzer  nokta  bulunmaktadır...  Aynı 
millete mensup  bu iki  kardeş ülkenin  edebiyatları,  İslam tesiri al-
tında  gelişen  Türk  edebiyatı  döneminde  farklı  iki  kola  ayrılmış-
tır”
128

Azərbaycan  və  Osmanlı  təzkirələrini  müqayisə  etdikdə  bəzi 
oxşar və fərqli cəhətlərin olduğu üzə çıxır. Bu oxşar və fərqli xüsu-
siyyətləri aşağıdakı maddələrlə təqdim etmək mümkündür
129


 
Təzkirələrin yazılma dinamikası baxımından müqayi-
sə; 

 
Təzkirələrin strukturundakı oxşarlıqlar və fərqlər; 
                                                 
128
 Bayram Ö. Azerbaycan sahası tezkireleri ve Seyid Azim Şirvaninin tezkiresi. 
– Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, Ankara, 2005. s. IV. 
129
 Musalı V. Azərbaycan və Osmanlı təzkirələrinin fərqli və oxşar xüsusiyyət-
ləri //  Akademik  V.Məmmədəliyevin  yubileyinə  həsr olunmuş  “Şərqşünaslığın 
aktual problemləri” mövzusunda Respublika elmi konfransının materialları, Ba-
kı, 2012, s.179-181. 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
83 

 
Təzkirələrin əhatə  etdiyi coğrafiya və dil nöqteyi-nə-
zərindən uyğunluqlar və fərqlər; 

 
Müəllifliklə bağlı fərqlər. 
 
Təzkirələrin yazılma dinamikası 
 
Təzkirəçilik tarixinə nəzər salsaq görəcəyik ki, həm Azərbay-
can,  həm  də  Osmanlı  təzkirəçiləri  əsərlərini  Herat  təzkirəçilik 
məktəbinin tanınmış nümayəndələri Əlişir Nəvai və Dövlətşah Sə-
mərqəndinin  təzkirələrinin  təsiri  ilə  qələmə  almışlar.  Sonradan 
Azərbaycan və Osmanlı təzkirələrinin tərtibində, strukturunda və s. 
özünəməxsus dəyişikliklər aparıldığı müşahidə olunur.  
Azərbaycan təzkirəçiləri say etibarilə Osmanlı təzkirəçilərin-
dən  daha  çox  əsər  qələmə  almışlar.  41  Azərbaycan  təzkirəçisi  46 
təzkirə tərtibləmişdir. Osmanlı təzkirələrinin sayı isə 32-dir. Azər-
baycan  və  Osmanlı  təzkirələrinin  yazılma  dinamikasını  izləmək 
üçün aşağıdakı cədvələ nəzər salaq: 
 
Əsr  
Azərbaycan təzkirələri  
Osmanlı təzkirələri 
 
 
 
XVI əsr  
 
1. Sam Mirzə “Töhfeyi-Sami” 
2. Əhdi Bağdadi “Gülşəni-şüəra” 
3. İbrahim mirzə “Fərhəngi-İbrahim” 
4. Tövfi Təbrizi “Təzkireyi-Tövfi” 
 
1. Qəribi “Təzkireyi-məcalisi-şüərayi-
Rum” 
2. Səhi bəy “Həşt behişt” 
3. Lətifi “Təzkirətüş-şüəra” 
4. Aşiq Çələbi “Məşairüş-şüəra” 
5. Həsən Çələbi “Təzkirətüş-şüəra” 
6. Bəyani “Təzkirətüş-şüəra” 
 
 
 
XVII 
əsr 
 
1. Sadiq bəy Əfşar “Məcməül-xəvas” 
2. Nazim Təbrizi “Nəzmi-güzidə” 
 
1. Riyazi “Riyazüş-şüəra” 
2. Faizi “Zübdətül-əşar” 
3. Rza “Təzkirətüş-şüəra” 
4. Yümni “Təzkirətüş-şüəra” 
5. Asim “Zeyli-Zübdətül-əşar” 
6. Güfti “Təşrifatüş-şüəra” 
 
 
 
XVIII 
əsr 
 
1. Əliqulu xan Valeh “Riyazüş-şüəra” 
2. Lütfəli bəy Azər “Atəşkədə” 
3. İshaq bəy Üzri “Təzkireyi-İshaq” 
4. Əbu Talib  xan Təbrizi “Xülasətül-
 
1. Mucib “Təzkirətüş-şüəra” 
2. Səfayi “Təzkirətüş-şüəra” 
3. Salim “Təzkirətüş-şüəra” 
4. Bəliğ “Nüxbətül-asar li zeyli zübdətül-

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
84 
əfkar” 
5.  Sultan  Məhəmməd  mirzə  Bahadır 
xan Səfəvi “Töhfətüş-şüəra” 
əşar” 
5. Safvət “Nüxbətül-asar fi Fəvaidil-əşar” 
6. Ramiz “Adabi-zürəfa” 
7. Silahdarzadə “Təzkirətüş-şüəra” 
8. Əsrar Dədə “Təzkireyi-şüərayi-
mövləviyyə” 
9. Akif “Mirati-şeir” 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
XIX 
 
1.  Əbdürrəzzaq  bəy  Dünbüli  “Təc-
rübətül-əhrar  və  təsliyyətül  əbrar”; 
“Hədayiqül-üdəba”; 
“Nigaristani-
Dara” 
 2. Məhəmməd Fazil xan Gorusi Ravi 
“Əncüməni-xaqan” 
3.  Mahmud  mirzə  Qacar.  “Gülşəni-
Mahmud”; 
“Bəyanül-Mahmud”; 
“Nüqli-məclis” 
4. Bəhmən mirzə “Təzkireyi-Məhəm-
mədşahi” 
5.  Məhəmməd  Saleh  Şamlu  “Məhə-
küş-şüəra” 
6. Hülaku mirzə Qacar “Xərabat” 
7.  Xudaverdi  xan  Qacar  “Təzkireyi-
mədayihi-Elxaniyyə” 
8.  Məhəmməd  Bağır  xan  Qacar  “Fə-
ləkül-Mərrix” 
9.  Məhəmmədhəsən  xan  Etimadüs-
səltənə “Xeyrati-hesan” 
10.  Heydərqulu  mirzə  “Təzkireyi- 
Xavər” 
11.  Məhəmmədqulu  mirzə  Qacar 
“Təzkireyi-Xosrovi” 
12.  Seyfüddövlə  Sultan  Məhəmməd 
Tağı “Bəzmi-xaqan” 
13. Seyid Əzim Şirvani “Təzkirə” 
14.  Məhəmməd  Kazım  Əsrar  Əlişah 
Təbrizi “Behcətüş-şüəra” 
15.  Əli  Rza  mirzə  Qacar  “Bosatinül-
xaqaniyyə” 
16. Ziyai “Təzkireyi-Ziyai” 
17.  Mir  Möhsün  Nəvvab  “Təzkireyi-
Nəvvab” 
18.  Əbülqasım  Möhtəşəm  Şirvani 
“Əxtəri-taban” 
 
 
1. Şəfqət “Təzkireyi-şüəra” 
2. Əsad Əfəndi “Bağşeyi-səfa-ənduz” 
3. Arf Hikmət “Təzkirətüş-şüəra” 
4. Fatin “Xatimətül-əşar” 
5. Tevfiq “Məcmueyi-təracim” 
6. Məhəmməd Tevfiq “Qafileyi-şüəra”  
 
 
 
 
 
 
 
1.  Məhəmməd  ağa  Müctəhidzadə 
“Riyazül-aşiqin” 
2.  Həsənəli  xan  Qaradaği  “Təzkireyi-
Qaradaği” 
3. İbrahim Tahir “Riyazül-arifin” 
 
1. Faiq Rəşad “Əslaf” 
2. Məhəmməd Siracəddin “Məcmueyi-
şüəra” 
3. Əli Əmiri “Təzkireyi-şüərayi-Amid” 
4. Mahmud Kamal İnal “Kamalüş-şüəra” 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
85 
 
 
XX əsr 
4. Şəmsəddin xan Həqqi Təbrizi “Ən-
cümənül-üdəba” 
5.  Məhəmmədəli  Tərbiyət  “Daniş-
məndani-Azərbaycan” 
6. Qulam Məmmədli “Təzkirə” 
7.  Seyid  Əbdülhəmid  Xalxali  “Təz-
kireyi-şüərayi-müasiri-İran” 
8.  Əziz  Dövlətabadi  “Süxənvərani-
Azərbaycan”; 
“Sərayendeqani-şeri-
parsi dər Qəfqaz” 
9.  Əli Nəzmi “Devist süxənvər” 
10. Yəhya Şeyda “Ədəbiyyat ocağı” 
11.  Məhəmməd  Deyhim  “Təzkireyi-
şüərayi-Azərbaycan” 
 
5. Nail Tuman “Töhfeyi-Naili” 
XXI 
 
1. Şahin Fazil “Təzkireyi-Şahin” 
 

 
XVI  əsr  təzkirələrini  nəzərdən  keçirdiyimiz  zaman  məlum 
olur  ki,  Osmanlı  təzkirəçiləri  bu  janrda  6  əsər  qələmə  almışlar. 
Azərbaycan təzkirəçiləri isə cəmi 4 təzkirə tərtibləmişlər. Bu təzki-
rələrdən ikisi zamanımıza gəlib çatmamışdır.  
XVII  əsrdə  də  Osmanlı  sahəsində  say  artımı  müşahidə  olu-
nur. Osmanlı müəlliflər 6, azərbaycanlılar isə 2 təzkirə hazırlamış-
lar. 
XVIII əsrdə də Osmanlı təzkirəçiliyi inkişaf etmiş və 9 təzki-
rə  qələmə  alınmışdır.  Azərbaycan  təzkirəçiləri  isə  5  təzkirə  yaz-
mışlar. 
Azərbaycan  və  Osmanlı  təzkirələrinin  yazılma  dinamikası 
arasında XIX əsrdə çox ciddi fərq müşahidə olunmaqdadır. Bu əsr-
də  yazılmış  Azərbaycan  təzkirələrinin  sayı  22-yə  çatmışdır.  Os-
manlı təzkirəçiləri isə 6 təzkirə tərtibləmişlər.  
XX əsrdə də Azərbaycan təzkirələrinin sayı 12-yə çatmışdır. 
Osmanlı təzkirələrinin sayı isə 5-dir.    
Beləliklə, apardığımız araşdırmalardan nəticə çıxararaq deyə 
bilərik ki, Osmanlı təzkirəçiliyi say baxımından kuliminasiya nöq-
təsinə XVIII  əsrdə çatmışdır. Azərbaycan təzkirəçiliyində isə say-
artımının maksimum həddi XIX əsrə təsadüf edir.     

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
86 
Azərbaycan müəlliflərinin təzkirələrinin əlyazma nüsxələrini 
araşdırarkən məlum olmuşdur ki, XVI əsr Osmanlı təzkirəçisi Cə-
rullah Bəyani h.975/1567-ci ildə Sam mirzə təzkirəsini köçürmüş-
dür. Bu Əlyazma AMEA Əlyazmalar İnstitutunda B – 5119 şifrəsi 
ilə  saxlanmaqdadır. Ancaq Bəyani  öz təzkirəsində  bu  əsərin  adını 
çəkməmişdir.  Halbuki  Bəyaninin  təzkirəsi  (h.1006/1597) 
Qınalızadə  Həsən  Çələbinin  “Təzkirətüş-şüəra”sının  xülasəsi  ma-
hiyyətindədir. Məlum olduğu kimi bu əsərdə bəzi Azərbaycan şair-
ləri haqqında da məlumat yer almaqdadır. Bəyani Sam mirzə təzki-
rəsindən  istifadə  edərək  Həsən  Çələbinin  öz  təzkirəsində  xatırla-
madığı  şairlər  haqqındakı  informasiyaları  əsərinə  daxil  etməklə 
təzkirəsinə  orijinallıq  qazandıra  bilərdi.  Bizcə  bunun  əsas  səbəbi 
Bəyaninin öz təzkirəsində Osmanlıların rəqibi olan Səfəvilər süla-
ləsi şahzadəsinin yazdığı təzkirədəki bilgilərə və ümumiyyətlə Sə-
fəvi şairləri haqqında məlumatlara yer verməmək istəyi olmuşdur.   
Qeyd edək ki, Bəyaninin Sam mirzənin təzkirəsini köçürməsi 
faktı Azərbaycan və Osmanlı təzkirələri arasındakı əlaqələrin ma-
raqlı və diqqətəlayiq bir məqamıdır
130

 
Təzkirələrin strukturundakı oxşarlıqlar və fərqlər 
 
İlk  Azərbaycan  və  Osmanlı  təzkirəçiləri  Herat  təzkirəçilik 
məktəbinin nümunələrini təsiri altında öz əsərlərini qələmə  almış-
lar. Nümunə üçün XVI  əsr Osmanlı təzkirəçisi Səhi bəyin “Həşt-
behişt” və XVI  əsr təzkirəçisi Sam  mirzənin  “Töhfeyi-Sami”sinin 
strukturunun müqayisəsinə nəzər salaq: 
 
“Töhfeyi-Sami” 
“HəĢt-behiĢt” 
 
1. Şah nəslindən olan şairlər 
1. Qanuni Sultan Süleyman 
2. Seyyid və alim nəslindən olan şairlər 
2. Qanuni dövrünə qədər şeir yazmış padşah 
və şahzadələr 
3. Peşəkar şair olmayıb, bəzən şeir söylə-
3.  Vəzir,  qazıəsgər,  dəftərdar,  nişançı, 
                                                 
130
 Yenə orada, s. 97. 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
87 
yənlər 
bəylərbəyi kimi dövlət adamları 
4. Vəzirlər və şeir yazan başqa qələm sa-
hibləri 
4. Bilgin şairlər 
5. Əsl şairlər və yüksək qələm sahibləri 
5.  Səhidən  öncə  yaşamış  və  vəfat  etmiş 
şairlər 
6.  Türk  təbəqəsi  və  onların  ən  böyük 
şairləri 
6.Səhinin  gəncliyində  tanınmış  və  şəxsən 
görüşdüyü şairlər 
7. Xalq təbəqəsindən olan digər şairlər 
7.  Əsərin  yazıldığı  tarixdə  həyatda  olan 
şairlər 
8. - 
8. Yeni şairlər  
  
Osmanlı  təzkirəçiləri  Kastamonolu  Lətifinin  təzkirəsindən 
sonra əsərlərini əlifba prinsipi əsasında tərtibləmişlər. Yəni təbəqə 
üsulu öz aktuallığını itirmişdir. Azərbaycanlı müəlliflər isə, demək 
olar  ki,  XIX  əsrə  qədər  təbəqə  üsulundan  istifadə  etmişlər.  Təbii 
ki, başqa tərtib tərzləri də mövcud olmuşdur. 
XVI əsr Osmanlı təzkirəçisi Aşiq Çələbi ilk dəfə olaraq əsə-
rində şairləri əbcəd hərfləri əsasında sıralamışdır. XVII əsr müəllifi 
Güfti isə türk ədəbiyyatında yeganə mənzum təzkirəsi ilə məşhur-
laşmışdır.  Azərbaycan  təzkirəçiləri  bu  strukturda  və  səpkidə  əsər 
tərtibləməmişlər.  
Osmanlı  təzkirəçilərindən  Əsrar  Dədə  və  Akif  mənsub  ol-
duqları çevrənin şairləri haqqında təzkirə tərtibləmişlər. Əsrar Də-
də  əsərində  mövləvi  şairlər,  Akif  isə  əndərun  (saray)  şairləri  haq-
qında məlumat verib əsərlərindən örnəkləri əhatə edən təzkirə qə-
ləmə  almışlar.  Prof.Dr.  F.Kılıç  bu  əsərləri  “zümrə  təzkirələri”  ad-
landırır
131

Fətəli şahın  oğlu  Mahmud mirzə Qacarın h.1236/1820-21-ci 
ildə  qələmə aldığı  və  Qacarlar xanədanının mənsubu olan şairlərə 
həsr  edilmiş  “Gülşəni-Mahmud”  adlı  ailə  təzkirəsini  də  “zümrə 
təzkirəsi” adlandıra bilərik. 
                                                 
131
 Kılıç F. Edebiyat tarihimizin vazgeçilmez kaynakları: şair tezkireleri. s. 9. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
88 
Azərbaycan  təzkirəçiləri  sadəcə  qadınlara  həsr  olunmuş  təz-
kirə  də  qələmə  almışlar.  Belə  ki,  Mahmud  mirzə  Qacar 
h.1241/1825-ci ildə qadın şairlərdən bəhs edən “Nüqli-məclis” adlı 
təzkirə tərtib etmişdir.  
Azərbaycan  təzkirələrinin  strukturu  Osmanlı  təzkirələri  ilə 
müqayisədə daha mürəkkəb və rəngarəngdir. Azərbaycan təzkirə-
ləri təbəqə, əlifba, coğrafi prinsip, ədəbi nümunələrin janrları əsa-
sında tərtiblənmişdir. Bunlardan əlavə sistemsiz yazılmış təzkirələ-
rə də rast gəlmək mümkündür.  
Azərbaycan təzkirəçiləri şairlərin əsərlərindən nümunələri də 
özünəməxsus şəkildə seçmişlər. Məsələn, XVII əsr təzkirəçisi Na-
zim Təbrizi “Nəzmi-güzidə”  adlı  əsərinə  yalnız qəzəl  və rübailər-
dən nümunə vermişdir.  
XVIII  əsr  təzkirəçiləri  Salim  və  Səfayinin  əsərlərinin  əvvə-
lində  təzkirəyə  dair  müxtəlif  şəxslərdən  alınmış  “təqriz”lərə  yer 
verilmişdir  ki,  bu  ənənəyə  Azərbaycan  təzkirələrində  rast  gəlmə-
mişik. 
Mir  Möhsün  Nəvvabın  və  Yəhya  Şeydanın  təzkirəsində 
şairlərin avtoqraf tərcümeyi-halları və əsərlərindən nümunələr ve-
rilmişdir ki, bu da Osmanlı təzkirələrində görmədiyimiz yenilikdir. 
 
Təzkirələrin əhatə etdiyi coğrafiya və dil nöqteyi-nəzərindən 
uyğunluqlar və fərqlər 
 
Azərbaycanlı müəlliflərin təzkirələrinin böyük qismi fars di-
lindədir.  Osmanlı  təzkirəçiləri  isə  əsərlərini  türkçə  qələmə  almış-
lar.  
Osmanlı  təzkirələrinin  böyük  əksəriyyəti  Osmanlı  ölkəsində 
yaşayan  və  ya  buraya  mühacirət  etmiş  müxtəlif  xalqların  nüma-
yəndələrindən  olan  şairləri  əhatə  etməkdədir.  Ancaq  Azərbaycan 
təzkirələrinin  çox  hissəsinin  daha  geniş  zaman  və  coğrafi  arealı 
özündə əks etdirdiyini görürük. Məsələn, Sadiq bəy Əfşar, Əliqulu 
xan Valeh, Lütfəli bəy Azər, Seyid Əzim Şirvani və b. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
89 
XVI  əsrdən  XX  əsrə  qədər  yazılmış  Osmanlı  təzkirələrində 
təxminən  60  Azərbaycan  şairi  haqqında  bio-biblioqrafik  məlumat 
və  əsərlərindən  örnəklər  verilmişdir.  Bu  şairlərdən  yarıya  qədəri 
ilk  dəfə  məhz  osmanlı  təzkirəçiləri  tərəfindən  yad  edilmişdir  və 
Azərbaycan  ədəbiyyatının  araşdırılmamış  səhifələrini  təşkil 
etməkdədir
132
.  
Azərbaycan təzkirələrində də Osmanlı şairləri xatırlanmışdır. 
Məsələn,  Sadiqinin  “Məcməül-xəvas”ında  (Sultan  Süleyman,  Ne-
cati  Rumi,  Baqi  Çələbi),  Hülaku  mirzə  Qacarın  “Xərabat”ında 
(Qalib  Əfəndi  Osmanlı,  Zehni  Osmanlı,  Ruhi  Osmanlı,  İbrahim 
Əfəndi, Bağdad vəziri Əlirza paşa, Pərtöv paşa, Raşid Əfəndi, Ka-
mal  Əfəndi  Osmanlı,  Nədim),  Seyid  Əzim  Şirvaninin  “Təzki-
rə”sində  (Nabi,  Fayizi  Rumi,  Fövzi  Əfəndi  Rumi,  İzzət  Rumi, 
Vəcdi bəy Rumi, Fazil Rumi, Hüsni Çələbi, Vəsli Rumi, Fitnət xa-
nım Rumi, Dərviş Əfəndi Rumi, İffət, Nisari və b.) Osmanlı şairlə-
rinin  bəziləri  haqqında  bilgi  verilmiş  və  əsərlərindən  nümunələr 
təqdim olunmuşdur.  
 
Müəllifliklə bağlı bənzərliklər və fərqlər 
 
Azərbaycan  təzkirələrinin  bəzilərinin  müəllifləri  şahzadələr-
dir.  Məsələn,  Sam  mirzə,  Bəhmən  mirzə,  Hülaku  mirzə  Qacar, 
Məhəmməd  Bağır  xan  Qacar,  Mahmud  mirzə  Qacar,  Heydərqulu 
mirzə, Məhəmmədqulu mirzə, Seyfüddövlə Sultan Məhəmməd Ta-
ğı.  Osmanlı  təzkirəçiliyində  şahzadələrin  təzkirə  yazmasına  rast 
gəlməmişik. 
Azərbaycanda  təzkirə  yazmaq  ailə  ənənəsinə  çevrilmişdir. 
Belə ki, Fətəli şahın övladlarının bir neçəsi təzkirə tərtibləmişlər. 
Azərbaycan təzkirəçilərindən bəziləri bir deyil, iki-üç təzkirə 
tərtibləmişlər  ki,  buna  da  Osmanlı  təzkirəçiliyində  rast  gəlmirik. 
Məsələn, XIX əsr Azərbaycan təzkirəçiləri Əbdürrəzzaq bəy Dün-
                                                 
132
 Musalı  V.,  Musalı  N.  Osmanlı  tezkirelerine  göre  Azerbaycan  edebiyatının 
araştırılmamış sayfaları // Klasik Türk edebiyatında biyografi. Bildiriler, Anka-
ra, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2011, s. 501-522. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
90 
büli Azərbaycani “Təcrübətül-əhrar və təsliyyətül əbrar”, “Nigaris-
tani-Dara”,  “Hədayiqül-üdəba”  adlı  üç,  Mahmud  mirzə  Qacar  isə 
“Gülşəni-Mahmud”, “Bəyanül-Mahmid” və “Nüqli-məclis” adlı üç 
təzkirə qələmə almışlar. 
Azərbaycan  təzkirələrinin  bəzisi  hökmdarların  göstərişi  ilə 
yazılmışdır. Nazim Təbrizi təzkirəsini Səfəvi  hökmdarı  I Şah Ab-
basın  göstərişi  ilə  yazdığını  bildirir.  Əbdürrəzzaq  bəy  Dünbüli 
Azərbaycani  h.  1241/1825-ci  ildə  “Nigaristani-Dara”  adlı  təzkirə-
sini  Azərbaycan  hakimi  Abbas  mirzə  Qacarın  göstərişi  əsasında 
yazmışdır.  Osmanlı  təzkirəçiləri  isə 
yazdıqları  əsərlərini 
dövrlərinin  sultanlarına  və  b.  dövlət  adamlarına  təqdim  edərək 
əvəzində mənsəb və ya sərvət əldə etmişlər. Məsələn, Səhi bəy və 
Lətifi  öz  təzkirələrini  Qanuni  Sultan  Süleymana,  Aşiq  Çələbi  II 
Səlimə, Qınalızadə Həsən Çələbi Xoca Sadəddin Əfəndiyə, Riyazi 
II Əhmədə, Rza isə Sultan İbrahimə təqdim etmişdir. 
Apardığımız  araşdırmalar  nəticəsində  Azərbaycan  və  Os-
manlı  təzkirələri  arasında  fərqliliklərin  daha  çox  olduğunu  müəy-
yən etdik.  

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
91 
 
 
 
 
 
 
 
IV FƏSĠL 
 
AZƏRBAYCAN TƏZKĠRƏÇĠLĠYĠNĠN ĠNKĠġAF 
MƏRHƏLƏLƏRĠ 
 
4.1. XVI əsr 
4.2. XVII əsr 
4.3. XVIII əsr 
4.4. XIX əsr 
4.5. XX əsr 
4.6. XXI əsr 
 
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
92 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
93 
 
 
 
 
 
 
 
XVI ƏSR TƏZKĠRƏÇĠLĠYĠ 
 

 
Sam mirzə 

 
Əhdi Bağdadi 

 
İbrahim mirzə 

 
Tövfi Təbrizi  
 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
94 
 
 
 
 
 
Sam mirzə. “Töhfeyi-Sami” 
AMEA Əlyazmalar Ġnstitutu B-5119

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
95 
 
SAM MĠRZƏ SƏFƏVĠ 
 
Azərbaycan  ədəbiyyatında  ilk  təzkirə  Şah  İsmayıl  Xətainin 
oğlu  Sam  mirzə  Səfəvi  tərəfindən  farsca  qələmə  alınmışdır.  Çox 
təəssüf ki, bu Səfəvi şahzadəsinin nə həyatı, nə də təzkirəsi Azər-
baycanda  indiyə  kimi  geniş  şəkildə  tədqiqata  cəlb  olunmamışdır. 
İlkin  olaraq  bu  sətirlərin  müəllifi  tərəfindən  Sam  mirzənin  həyatı 
ayrı-ayrı mənbələrə səpələnmiş məlumatlar əsasında öyrənilmişdir. 
Şah  İsmayılın  oğlu  olan  Sam  mirzənin  həyatı  haqqında  Səfəvilər 
dövrünün  ayrı-ayrı  tarixi  mənbələrində  əhəmiyyətli,  lakin  adda-
budda, səpələnmiş faktlara, həmçinin müxtəlif təzkirələrdə yığcam 
və əsasən bir-birini təkrarlayan məlumatlara yer verilmişdir.  
Səfəvi dövrünün salnaməçilərindən olan Mirzə bəy Cünabə-
dinin  verdiyi  məlumata  görə,  Sam  mirzə  seşənbə  günü,  21  şaban 
923-cü  ildə  (8  sentyabr  1517)  Şah  İsmayıl  Sorluq  yaylağından 
Naxçıvan qışlağına doğru yolda olarkən Cənubi Azərbaycanın Ma-
rağa şəhərində dünyaya gəlmişdir. Bundan xeyli sevinən Şah İsma-
yıl ziyafət qurmuş, hədsiz qızıl və gövhər nəzir vermiş, həmçinin 
məşhur qızılbaş sərkərdəsi Durmuş xan Şamlunu Sam mirzənin lə-
ləsi təyin edərək, şahzadənin təlim-tərbiyəsi ilə bağlı işləri ona tap-
şırmışdı
133
. Sam mirzə həyatının ilk illərini atasının hüzurunda ke-
çirsə də, h.927/1521-ci ilin yayında öz lələsi Durmuş xanla birlik-
də şah tərəfindən Herat şəhərinə göndərilmiş və Xorasanın idarəçi-
liyi  ona  həvalə  olunmuşdu
134
.  Lakin  Sam  mirzə  azyaşlı  olduğun-
dan  bütün  idarəçilik  işləri  faktiki  olaraq  onun  lələsi  Durmuş  xan 
tərəfindən həyata keçirilirdi.  
1524-cü  ildə  Səfəvilər  dövlətində  I  Şah  Təhmasib  hakimiy-
yətə keçdi və o, qardaşı Sam mirzənin Xorasan vilayətində hakim-
                                                 
133
  Mirzə bəy Cünabədi. Rövzətüs-Səfəviyyə. Be kuşeş-i Qulamrza Təbatəbayi 
Məcd. Tehran, 1378, s.299. 
134
 Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy Şirazi.Təkmilətül-əxbar (Səfəvi dövrü - Şah 
İsmayıl və Şah Təhmasib dövrləri tarixi). Bakı, 1996, s.52. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
96 
lik hüququnu təsdiqləyən fərman imzaladı
135
. H.931 /1524-25-ci il-
də özbək qoşunları Xorasana daxil olub, Heratı mühasirəyə aldıqda 
Durmuş xanın məsləhəti ilə Sam mirzə özbək xanlarının ali rəhbəri 
Kuçkunçi  xana  hədələyici  məktub  yazıb,  ondan  Xorasanı  tərk  et-
məyi tələb etdi. Gərgin döyüşlərdən sonra Heratı tuta bilməyən öz-
bəklər geri çəkilməli oldular
136
.  
H.932/152526-cı  ildə  Durmuş  xan  vəfat  etmiş  və  onun  qar-
daşı  Hüseyn  xan  Şamlu  Sam  mirzənin  lələsi  təyin  olunmuşdu
137

O,  öz  lələliyi  dövründə  (1526-1531)  qızını  Sam  mirzəyə  ərə 
vermiş  və  onunla  bağlılıqlarını  daha  da  gücləndirmişdi. 
H.934/1527-28-ci  ildə  özbək  hökmdarı  Übeydulla  xanın  ordusu 
Sam  mirzənin  və  Hüseyn  xanın  qoruduğu  Herat  şəhərini  7  ay 
mühasirədə  saxlasa  da,  oranı  tuta  bilməyib  geri  çəkildi.  Lakin 
h.936/1529-30-cı ildə Übeydulla xan daha güclü bir ordu ilə Hera-
ta növbəti həmlə etdi və qüvvələrin qeyri-bərabərliyini, vəziyyətin 
çətinliyini görən Hüseyn xan Sam mirzəni və qoşununu götürərək 
Sistan  tərəfə  çıxıb  getdi.  Sistan  hakimi  Məlik  Mahmud  onlara  la-
yiqli  hədiyyələr  bağışladı  və  bir  neçə  gün  qonaq  saxladı.  Bundan 
sonra şahzadə və lələsi Fars vilayətinə gedib orada qışlamağı qəra-
ra aldılar. Onlar yolüstü Səfəvilərə qarşı itaətsizlik göstərən Kic və 
Məkran  hakimi  Məlik  Dinarın  qüvvələrini  darmadağın  edib  Farsa 
getdilər və h.937/1530- 31-ci ilin qışını orada keçirdilər
138

2 zilqədə 937/17 iyun 1531-ci ildə Sam mirzə və Hüseyn xan 
İsfahanın  Kəndəman  yaylağında  dincələn  Şah  Təhmasibin  hüzu-
                                                 
135
 Mirzə  bəy  Cünabədi.  Rövzətüs-Səfəviyyə.  Be  kuşeş-i  Qulamrza  Təbatəbayi 
Məcd. Tehran, 1378, s.364-365. 
136
 yenə orada,  s. 366-369. 
137
 Mirzə  bəy  Cünabədi.  Rövzətüs-Səfəviyyə.  Be  kuşeş-i  Qulamrza  Təbatəbayi 
Məcd.  Tehran,  1378,  s.371-372;  Şah  Təhmasibin  təzkirəsi  /  tərcümə:  Ə.Rəcə-
bov. Bakı, 1996, s.17; Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy Şirazi. Təkmilətül-əxbar 
(Səfəvi dövrü-Şah İsmayıl və Şah Təhmasib dövrləri tarixi). Bakı, 1996, s.56. 
138
 Mirzə  bəy  Cünabədi.  Rövzətüs-Səfəviyyə.  Be  kuşeş-i  Qulamrza  Təbatəbayi 
Məcd. Tehran, 1378, s. 404- 406. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
97 
runa  gəlib  onunla  görüşdülər
139
.  Tezliklə  Hüseyn  xan  qızılbaş 
əmirləri  arasında  əsas  rəqibi  olan  Çuxa  sultan  Təkəlünü  aradan 
qaldıraraq, Şah Təhmasib tərəfindən vəkil və əmirül-üməra vəzifə-
lərinə təyinat almağa nail olur və faktiki olaraq, şahdan sonra döv-
lətin ikinci şəxsinə çevrilir.  
H.941-ci ilin məhərrəm ayında (13.07.-11.08.1534) Şah Təh-
masib  yenidən  Sam  mirzəni  Xorasan  hakimliyinə  təsdiq  edir  və 
Ağzıvar xan Şamlunu onun yeni lələsi təyin edir
140

Osmanlı  –  Səfəvi  müharibəsinin  başlanmasından  istifadə 
edən  Hüseyn  xan,  Osmanlı  sultanı  I  Süleymanla  sövdələşməyi  və 
Təhmasibi  devirib  onun yerinə  öz  kürəkəni  Sam  mirzəni  şah  elan 
etməyi qərara alır. Lakin bu qəsdin üstü vaxtında açılır və Hüseyn 
xan Təhmasibin əmri ilə edam edilir
141
. Gizli planın ifşa olunduğu-
nu  görüb  həyatları  üçün  təlaş  keçirən  Sam  mirzə  və  Ağzıvar  xan 
Heratda şaha qarşı üsyan qaldırmaqdan başqa çarə görmürlər və 15 
şaban h.941 (19 fevral 1535)-ci ildə qiyam qaldırıb, Qəndəhar şə-
hərini  də  ələ  keçirməyə  cəhd  edirlər
142
.  Bu  xəbəri  eşidən  Sultan 
Süleyman Sam  mirzəni Səfəvi  hökmdarı  kimi  tanımağa qərar ve-
rir
143

Lakin qiyam uğursuzluğa düçar oldu. Qəndəhar şəhəri yaxın-
lığında  Böyük  Moğol  şahzadəsi  Mirzə    Kamranın  ordusu  ilə  dö-
yüşə girən Sam mirzənin qüvvələri darmadağın edildi, Ağzıvar xan 
isə öldürüldü. Sam mirzə Gərmsirat və Təbəs ərazilərinə qaçmağa 
                                                 
139
 Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy Şirazi.Təkmilətül-əxbar (Səfəvi dövrü - Şah 
İsmayıl və Şah Təhmasib dövrləri tarixi). Bakı, 1996, s.61; Şah Təhmasibin təz-
kirəsi / tərcümə: Ə.Rəcəbov. Bakı, 1996, s.24; Эфендиев О. Азербайджанское 
государство Сефевидов в XVI веке. Баку: 1981, s. 72. 
140
 Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy Şirazi.Təkmilətül- əxbar. Bakı, 1996, s.70; 
Mirza bəy Cünəbadi. Rövzətüs-səfəviyyə. Tehran, 1378, s.421; Şah Təhmasibin 
təzkirəsi. Bakı, 1996, s.32-33. 
141
 Эфендиев  О.  Азербайджанское  государство  Сефевидов  в  XVI  веке. 
Баку: 1981, s. 73-74. 
142
 Mirza  bəy  Conabədi.  Rouzətüs-səfəviyye.  Be  kuşeş-e  Qulamrza  Təbətəbayi 
Məcd. Tehran, 1378,  s.438- 439. 
143
 Бидлиси Шараф-хан. Шараф-наме (перевод, предисловие, примечания и 
приложения Е.И.Васильевой). II том. Москва: Наука, 1976, s.183. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
98 
məcbur oldu və Şah Təhmasibə yalvarış dolu məktub göndərib əfv 
olunmasını  xahiş  etdi
144
.  1536-cı  ildə  Təhmasib  Xorasana  gəlib 
Əbivərd  məntəqəsində  dayanarkən  Sam  mirzə  onun  hüzuruna 
yetişib itaətini bildirdi
145
.  
Təhmasib onu bağışlasa da, heç bir yerə hakim təyin etmədi 
və 1536-cı ildən 1549-cu ilədək öz yanında saxladı. Bu illər ərzin-
də Sam mirzə rəsmi dövlət qəbullarlında və tədbirlərində iştirak et-
mişdir.  1540-cı  ildə  Səfəvilər  dövlətində  olmuş  Venesiya  elçisi 
Mikele Membre Sam mirzə haqqında yazır: “Şah Sam mirzəyə ha-
kimiyyət vermir... O, (yəni Sam mirzə - V.M.) saqqal saxlamır. O, 
28  yaşında,  güclü,  qısaboylu  gəncdir”
146
.  Mikele  Membre  Sam 
mirzənin zahiri görünüşü barədə məlumat verən yeganə müəllifdir. 
Əgər nəzərə alsaq ki, həmin zaman Samın cəmi 23 yaşı vardı, onda 
onun zahiri əlamətlərə görə  yaşından böyük göründüyünü söyləyə 
bilərik.  1544-cü  ildə  Səfəvilər  dövlətinə  gəlmiş  Böyük  Moğol 
hökmdarı  Hümayun  padşahın  Sultaniyyə  şəhəri  yaxınlığındakı 
Sorluq  yaylağı  ətrafında  qarşılanma  mərasimində  Sam  mirzə  də 
yaxından iştirak etmişdi
147
.  
H.956/1549-cu  ildə  Sam mirzə  Təhmasibin  əmri  ilə Ərdəbil 
hakimi  təyin  olunmuş  və  1562-ci  ilin  əvvəllərinə  kimi  bu  postda 
qalmışdır. Lakin  Sam  mirzənin  hakimiyyət  iddiaları ilə bağlı  yeni 
məlumatlar alıb şübhəyə düşən Təhmasib  onu həbs  etdirərək, Cə-
nubi  Azərbaycanın  Qəhqəhə  qalasında  zindana  saldırmış  və  Sam 
mirzə həyatının son illərini orada keçirmişdir. Sam mirzənin ölüm 
tarixi, şəraiti, səbəbi haqqında tədqiqatçılar müxtəlif versiyalar irə-
li sürmüşlərsə də, bu hadisəni dəqiqləşdirən Ə.Rəhimov olmuşdur. 
Sam  mirzə  Qəhqəhə  qalasında  bir  müddət  məhbus  həyatı  keçdik-
                                                 
144
 Mirzə  bəy  Cünabədi.  Rövzətüs-Səfəviyyə.  Be  kuşeş-i  Qulamrza  Təbatəbayi 
Məcd. Tehran, 1378, s. 440- 442. 
145
 Xacə Zeynalabidin Əli Əbdi bəy Şirazi. Təkmilətül-əxbar. Bakı, 1996, s.81. 
146
 Əfəndiyev O. Venesiyalılar Şah I Təhmasibin sarayında (Mikele Membre və 
Vinçenso Alessandri). Bakı, 2005, s. 45-46. 
147
 Эфендиев  О.  Азербайджанское  государство  Сефевидов  в  XVI  веке. 
Баку: 1981, s. 109. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
99 
dən sonra, h.975-ci ilin cəmadiyüssani (1567-ci ilin dekabr) ayında 
iki oğlu ilə birlikdə Şah Təhmasibin əmri ilə öldürülmüşdür
148
.  
Sam  mirzə  bir  şahzadə  kimi  görkəmli  alim  və  şairlərdən  tə-
lim və tərbiyə almışdır. Gözəl xəttat, təliq və şikəstə xətlərinin ma-
hir ustası olan Sam mirzənin adı tarixə həm də şair kimi düşmüş-
dür. Şeirlərini Sami təxəllüsü ilə yazan Səfəvi şahzadəsinin ən mü-
hüm əsəri “Töhfeyi-Sami” adlı təzkirəsidir. Təzkirə ilə tanış olan 
ingilis şərqşünası E.Broun əsərin təcili çap olunmasının vacibliyini 
yazır
149
.  Türk  alimi  M.F.Köprülü  “Töhfeyi-Sami"nin  XVI  əsrdə 
yetişmiş  türk  və  iranlı  şairlər  və  xüsusilə  Azəri,  yəni  şərqi  oğuz 
türk  ədəbiyyatı  haqqında  məlumat  almaq  üçün  müraciət  ediləcək 
başlıca  mənbələrdən  biri  olduğunu  bildirir
150
.  Ancaq  təzkirə  bəzi 
tənqidlərə  də  məruz  qalmışdır.  Belə  ki,  Sam  mirzənin  atasının 
əksinə  olaraq  farspərəst  olduğunu,  fars  dili  və  mədəniyyətinə 
pərəstiş  etdiyi  və  atasının  Azərbaycan  dilində  yaratdığı  zəngin 
ədəbi  irsə  etinasız  yanaşdığı,  təzkirəsində  “mütəəssüb  bir  fars 
kimi”  hərəkət  edərək,  əsərlərinin  mühüm  qismini  azərbaycanca 
yazmış olan  Xətainin şerlərindən nümunə üçün yalnız farsca beyt 
verdiyini qabardırlar
151
. A.Topalova da fars dilində qələmə alınmış 
təzkirələri  tənqid  edərək  yazır:  “Sam  mirzənin,  Lütfəli  bəy  Azərin 
və Mir Möhsün Nəvvabın təzkirələrində isə Azərbaycan şairlərinin 
əsərlərindən, Azərbaycan ədəbiyyatından bu və ya digər dərəcədə 
bəhs  olunsa  da,  biz  türkcə  təzkirələrdə  olan  vətən,  millət,  xalq 
təəssübkeşliyini, yanğısını bu əsərlərdə görmürük”
152

                                                 
148
 Rəhimov  Ə.  Sam  Mirzənin  qətli  haqqında  yeni  məlumat  //  AEA  Xəbərləri. 
Ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası, 1990, № 4, s.98- 99. 
149
 A Desccriptive Catalogue of the Arabic, Persian and Urdu Manuscripts in the 
Library of the University of Bombay. Bombay, 1935, p.41. 
150
 Köprülü F. Sam Mirza Safevi ve eseri // Azerbaycan Yurt bilgisi, 1934, № 3, 
s.32. 
151
 Azərbaycan  ədəbiyyatı  tarixi:  3  cilddə,  I  c.,  Bakı,  1960,  s.372;  Səfərli  Ə., 
Yusifli X. Qədim və orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı. Bakı, 1998, s. 370. 
152
 Topalova.  Ədəbiyyat  tarixinin  öyrənilməsində  təzkirələrin  rolu  və  Ağa  Mə-
həmməd Müctəhidzadənin “Riyazül-aşiqin” təzkirəsi. Bakı: 2001, s. 43. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
100 
Lakin  nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  Sam  mirzə  Xətainin  türkcə 
şerlər yazdığını da qeyd etmiş, bəzi şairlərin yaradıcılığından bəhs 
edərkən onların türkcə şeirləri olduğunu xüsusi vurğulamış, Sultan 
Hüseyn Bayqara və Zəhirəddin Babur şah kimi hökmdarların türk-
cə şeirlərindən nümunələr gətirmişdir. Sam mirzə özündən əvvəlki 
təzkirəçilərdən  fərqli  olaraq,  ilk  dəfə  böyük  türk  şairlərinə  xüsusi 
bir fəsil ayırmağı zəruri hesab etmiş və “Töhfeyi-Sami”nin VI fəs-
lini  türk  ədəbiyyatına  həsr  etmişdir.  Bu  məsələyə  diqqət  çəkən 
A.Səttarov yazır: “Bu halət, əlbəttə ki, səbəbsiz deyildi. Çünki xü-
susən  XV  əsrin  II  yarısında  və  Sam  mirzənin  zamanında  türkdilli 
şairlərin nüfuzu xeyli artmışdı”
153
. Buna görə də Sam mirzəni türk 
ədəbiyyatına laqeyd yanaşmaqda və farspərəst mövqe tutmaqda it-
tiham  etmək  doğru  deyildir.  Həm  də  ona  görə  ki,  o,  öz  həyatının 
ilk  illərindən  türk  qızılbaş  oymaqlarından  olan  şamlu  tayfasının 
əmirlərinin qayğısı ilə əhatə olunmuş, Hüseyn xan Şamlunun qızı 
ilə  evlənmiş  və  siyasi  fəaliyyətində,  hakimiyyət  iddiaları  ilə  çıxış 
edərkən məhz türk qızılbaş tayfalarının dəstəyinə arxalanmışdır. 
“Töhfeyi-Sami”  adlı  təzkirəsinin  nə  vaxt,  harada  yazılması 
haqda təzkirəçinin özünün qeydi yoxdur. Bir çox tədqiqatçılar əsə-
rin  h.957/1550-h.968/1561-ci  illər  arasında  tərtib  olunduğunu  ya-
zırlar
154
. Buradan belə qənaətə gəlmək olar ki, əsər Sam mirzə Ər-
dəbildə  olarkən  qələmə  alınmışdır.  Təzkirə  müqəddimə,  “səhifə” 
adı verilən yeddi fəsil və xatimədən ibarətdir. 
A.Səttarov  qeyd  edir  ki,  Sam  mirzə  öz  təzkirəsini  şairlərin 
təbəqələrinə və onların şeirə və şairliyə olan münasibətləri əsasın-
da tərtib etmişdir
155
.  
“Töhfeyi-Sami”nin  birinci  fəsli  şah  nəslindən  olan  şairlərə, 
ikinci  fəsli  seyid  və  alim  nəslindən  olan  şairlərə,  üçüncü  fəsil 
peşəkar şair olmayıb, bəzən şeir söyləyənlərə, dördüncü fəsil və-
zirlər və şeir yazan başqa qələm sahiblərinəbeşinci fəsil əsl şairlər 
və  yüksək qələm  sahiblərinə, altıncı  fəsil  türk təbəqəsi  və  onların 
                                                 
153
 Саттаров А. Тухфаи Соми ва хусусиятхои он. - Душанбе: 1972, с. 73. 
154
 Məani Ə.G. Tarixi-təzkirəhayi-farsi. I cild. Tehran: 1350, s.155.  
155
 Саттаров А. Тухфаи Соми ва хусусиятхои он. Душанбе: 1972, с. 74. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
101 
ən böyük şairlərinə, yeddinci fəsil isə xalq təbəqəsindən olan digər 
şairlərə ayrılmışdır.  
Əsərin  müqəddiməsində  təzkirəçi  şair,  şeir  haqqında  məlu-
mat verir və    özündən  əvvəlki təzkirəçiləri xatırlayır:  “… belə  ki, 
“Baharistan”, “Məcalisün-nəfais” və “Təzkirətüş-şüəra” bu təbəqə-
dəndir. Bu yaradıcı tayfadan (şairlərdən - V.M.) xəbərsiz olan əsər 
yoxdur. Onların əsərlərinin böyük bir dövlət kimi məcmuələnib di-
van  halına  salınması  aləmlərə  nur  saçan  bir  günəşin  doğuluşuna 
bənzəyir.  Şöləsi  bizim  günlərə  qədər  yetişməkdədir.  Sonralar  bu 
ləyaqətli fəsahət bayrağı və bəlağətli ayinlərin məcmuələnməsi işi-
nə bütün diyarlarda başladılar”
156
. Sam mirzə öz təzkirəsinin də bu 
əsərlər sırasına daxil olduğunu yazır. Əsərdə ümumilikdə 714 şair 
haqqında məlumat verilir. 
Təzkirənin  xatiməsində  müəllif  təzkirəsini  necə  yazması 
haqqında  məlumat  və  öz  yaradıcılığından  nümunələr  verir.  Sam 
mirzə  öz  əsərlərindən  4  mətlə,  rübai  və  qəsidə  verir  ki,  bunların 
sayı 32 beytdir.  
“Töhfeyi-Sami”də XV əsrin ikinci yarısı və XVI əsrin ilk ya-
rısına  aid  şairlər  haqqında  məlumat  verilmişdir.  Təzkirədə  türkcə 
şeir yazdıqları açıq söylənilən Azərbaycan şairləri arasında Xətai, 
Füzuli, Ayqut sultan, Yusif bəy, Cədidi, Əmni, Kəlimi Təbrizi və 
Susəninin adlarını çəkmək olar. Bu şairlərin bəzilərinin əsərlərində 
Anadolu, bəzilərinkində  cığatay ləhcələrinin təsiri gözə çarpır
157
.  
E.Broun təzkirədəki şairlərin heç də hamısının tanınmış şair-
lər  olmadığını  xüsusi  vurğulayır:  “Töhfeyi-Sami”də  və  o  dövrün 
digər  bioqrafiyalarında  və  tarixi  əsərlərində  xeyli  sayda  şairlərin 
adları çəkilsə də, onların əksəriyyətini birinci dərəcəli şairlər sıra-
sına qoymaq çətindir (Cami, Hatifi, Hilali və Xorasan məktəbinin 
həqiqi  davamçıları  olan  şairlər  istisnadır)”
158
.  Ancaq  bu  təzkirədə 
                                                 
156
 Sam mirzə. Töhfeyi-Sami. Əlyazmalar İnstitutu, B-5119, vər. 4 b. 
157
 Cavad Heyət. Azərbaycan ədəbiyyatına bir baxış. Bakı, 1993, s. 62. 
158
 Bax:  Browne  E.G.  A  History  of  Persian  Literature  in  the  Modern  Times 
(A.D.1500-1924). Cambridge University Press, 1924, p. 490. 

Vüsalə Musalı. Azərbaycan təzkirəçilik tarixi 
 
102 
bəhs  olunan  əksər  şairlər  haqqındakı  məlumata  digər  mənbələrdə 
rast gəlmədiyimiz üçün bu informasiyalar çox dəyərlidir.  
Təzkirənin dünyanın müxtəlif əlyazma xəzinələrində çoxsay-
lı  nüsxələri  mühafizə  olunmaqdadır.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  XV 
əsrin  ikinci  yarısı  və  XVI  əsrin  birinci  yarısında  yaşayan  şairlər 
haqqında  məlumat  verən  təzkirə  hələ  də  Azərbaycan  dilinə  tərcü-
mə olunmamışdır. 
 
Əlyazmaları 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə