Azərbaycan Respublikası İqtisadi İnkişaf Nazirliyi İQTİsadi İslahatlar



Yüklə 1.45 Mb.

səhifə4/12
tarix24.01.2017
ölçüsü1.45 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Vəkələ  modeli -  bu  modelin  tətbiqi  zamanı  operator  əvvəlcədən  razılaşdırılmış 

haqq  alır.  Təkaful  operatorunun  aldığı  haqq  iştirakçıların  fonda  ödədikləri 

yardımların  (ənənəvi  sığortadakı  “sığorta  haqları”)  əvvəlcədən  razılaşdırılmış 

hissəsi  olmaqla  iştirakçıların  adından  fondun  idarə  edilməsi  və  onun  vəsaitlərinin 

investisiyasına  görə  müəyyən  edilir.  Operator  fondun  qalıq  vəsaitlərinin,  habelə 

investisiya gəlirlərinin bölüşdürülməsində pay sahibi olmamaqla yanaşı, nə fondun 

zərərlərində,  nə  də  investisiya  itkilərində  iştirak  etmir.  Lakin,  iştirakçıların 

zərərlərini  ödəmək  üçün  təkaful  fondunun  vəsaitləri  kifayət  etmədikdə,  operator 

fondu faizsiz  borcla  (“qard”)  təmin etməlidir ki, bu da  növbəti dövrlərdə  fondun 

qalıqları  olduğu  halda  qaytarılır.  Bu  modelə  uyğun  olaraq,  operator  əməliyyat 

xərclərinin  aldığı  haqdan  az  olduğu  halda  mənfəət  əldə  edir.  Sual  oluna  bilər  ki, 

operator  formal  olaraq  hər  hansı  risk  qəbul  etmədiyi  üçün  bəzi  hallarda  riskləri 

düzgün  qiymətləndirmədən  daxil  olan  yardımların  çox  olmasına  cəhd 

göstərməzmi?  Cavab  ondan  ibarətdir  ki,  adekvat  risk  qiymətləndirilməsinə  görə 

fondun  zərərə  məruz  qalacağı  halda  “qard”  vermək  öhdəliyi,  həmçinin  bir  çox 

hallarda  fondun  risklərinin  lazımi  səviyyədə  idarə  olunmasına  görə  müəyyən 

edilən  həvəsləndirici  haqq  üsulundan  istifadə  olunması  qeyd  olunan  problemi 

demək olar ki, aradan qaldırır. 

2.

 

Mudarabə modeli – operatorun haqqı təkaful fondunda vəsait qaldığı halda həmin 



qalığın  operatorla  iştirakçılar  arasında  əvvəlcədən  razılaşdırılmış  nisbətdə 

bölüşdürülməsi  ilə  ödənilir.  Göründüyü  kimi  bu  model,  tək  iştirakçıların  öz 

aralarında 

deyil,  həmçinin  operatorla  iştirakçılar  arasında  mənfəətin 

bölüşdürülməsini nəzərdə tutur. Operator həm təkaful fondunun qalıq vəsaitlərinin, 

həm  də  investisiya  gəlirlərinin  bölüşdürülməsində  əvvəlcədən  razılaşdırılmış 

nisbətdə  pay  sahibi  olur.  Təkaful  müqavilələrinin  bu  model  əsasında  bağlanması 

zamanı iştirakçının yazılı formada bəyan etdiyi niyyəti adətən “təkaful fondundakı 

hər  hansı  qalıq  və  (və  ya)  investisiya  gəlirləri  operatorun  … %  məbləğində 

Mudarabə  payı  çıxılmaqla  ödəmiş  olduğum  yardımın  məbləğində  mütənasib 

olaraq,  mənə  məxsusdur”  kimi  ifadə  olunur.  Vəkələ  modelində  olduğu  kimi, 

burada  da  fondun  vəsaitlərində  kəsir  yarandıqda,  qard  adlanan  faizsiz  borc 

ödənilməsi  operatorun  öhdəliyidir.  Bu  modelin  tətbiqi  zamanı  operator  yalnız  o 

halda  mənfəət  əldə  edir  ki,  onun  əməliyyat  xərcləri  təkaful  fondunun  qalıq 

məbləğindəki və investisiya gəlirlərindəki ümumi payından az olsun. Buna görə də 

fondun 


səmərəli 

idarə 


olunması,  habelə  risklərin  lazımi  səviyyədə 

qiymətləndirilməsi operatorun əsas marağıdır. 

3.

 

Qarışıq  model –  yuxarıda  qeyd  olunan  hər  iki  modelin  birgə  tətbiq  edilməsi  ilə 



həyata  keçirilir.  Operator  iştirakçıların  fonda  ödədikləri  yardımların  əvvəlcədən 

razılaşdırılmış  hissəsini  götürməklə  yanaşı  eyni  zamanda  fondun  investisiya 

gəlirlərinə də şərik olurlar. Bir çox tənzimləyici orqanlar və beynəlxalq təşkilatlar 

(məs.,  İslam  Maliyyə  İnstitutları  üzrə  Mühasibat  və  Audit  Təşkilatı)  hər  iki 

modelin  üstünlüklərini  özündə  birləşdirdiyi  üçün  təkafulun  qarışıq  modelindən 

istifadə  etməyi  tövsiyə  edirlər.  İnvestisiya  əməliyyatlarında  Mudarabə  modelinin 



 

 

tətbiqi  təmsil  olunan  (iştirakçıların  qismində)  –  agent  (təkaful  operatorunun 



qismində) arasındakı münasibətlərdə meydana çıxa bilən problemlərə mane olursa, 

vəkələ  modelinin  tətbiqi  risk  qiymətləndirilməsinə  sərf  olunan  inzibati  xərclərin 

ödənilməsi üçün lazımi vəsaitin əldə edilməsinə imkan yaradır. 

Yuxarıda  qeyd  olunanlardan  başqa,  təkaful-vəqf  modeli,  qeyri-kommersiya  təkaful 

modeli (bu model əsasən Sudanda tətbiq edilir) də mövcuddur.  

Kommersiya  sığortasından  fərqli  olaraq,  təkaful  şirkəti  qeyri-sağlam  anderraytinq 

itkiləri  ilə  üzləşmir.  Təkaful  şirkətlərinin  zərərə  məruz  qalması  yalnız  təkaful  fondunun 

düzgün idarə edilməməsi zamanı baş verir ki, bu da sırf biznes riskidir. Risk bölüşdürülməsi 

sxemi hər bir təkaful məhsulunun “onurğa sütunu”dur. Bu sxemə uyğun olaraq, eyni təbiətli 

risklərə və davranışlara məxsus iştirakçılar qruplaşdırılır. Daha sonra qrupun ehtiyaclarından 

irəli  gələn  riskin  ümumi  dəyəri  qiymətləndirilir  və  iştirakçılar  arasında  bölüşdürülür. 

İştirakçıların  sayı  artdıqca,  onların  risklərinin  idarə  edilən  səviyyəyə  çatması  da  mümkün 

olur.  Lakin  bir  çox  hallarda,  xüsusən  də  fəaliyyətə  yeni  başlayan  və  ya  kiçik  təkaful 

şirkətlərinin adekvat olmayan az sayda iştirakçılarının olması, böyük  şirkətlərdə isə, əksinə, 

iştirakçıların  həddən  artıq  çox  sayda  olması  bu  problemin  aradan  qaldırılması  üçün,  ilk 

növbədə,  retəkaful  (təkrar  təkaful–ənənəvi  sığortadakı  təkrarsığortanın  alternativi) 

mexanizmindən istifadə edilir. Retəkaful vasitəsilə risklər ayrı-ayrı təkaful şirkətləri arasında 

bölüşdürülməklə böyük iştirakçılar qrupu formalaşdırılır, risklərin idarə edilməsi xərclərinin 

ümumi  dəyəri  də  proqnozlara  daha  uyğun  olur.  Belə  olan  halda  hər  bir  iştirakçı  tərəfindən 

ödənilməli olan yardımların hesablanmasında da dəqiqlik səviyyəsi artır. 

Təkaful konsepsiyasının tərəfdarları onun sosial siyasətə daha yaxın olması fikrini irəli 

sürməklə bununla bağlı yuxarıda qeyd etdiyimiz, təkafulun üstün cəhətlərindən irəli gələn bir 

çox əsaslara  söykənirlər. Belə  ki, beynəlxalq təşkilatların  sığorta  sektoruna  aid  qəbul etdiyi 

sənədlərin,  habelə  dövlətlərin  sığorta  siyasətini  müəyyənləşdirən  qanunların  əsasında  duran 

motivasiya sığortanın sosial yönümlülüyü, o cümlədən “çoxların köməyi ilə azların itkisinin 

aradan qaldırılması” prinsipi dayansa da, bu günkü kommersiya sığortasının nə nəzəri, nə də 

təcrübi  cəhətlərində  qeyd  olunan  məqsədə  nail  olmaq  üçün  kifayət  qədər  əsas  tapmaq 

çətindir.  Bu  məqsədə  uyğun  gələn  az  sayda  arqumentlər  də  sığortaçıların  kommersiya 

maraqlarının  və  biznes  iddialarının  fonunda  nəzərə  çarpmır.  Təkafulla  yanaşı,  ənənəvi 

sığortaya xas olan və Qərb ölkələrində ən uğurlu sığorta biznesi hesab edilən qarşılıqlı sığorta 

(və  ya  əməkdaşlıq  sığortası),  artıq  qeyd  edildiyi  kimi,  əksər  İslam  alimləri  tərəfindən, 

xüsusən  də  Fətvalar  üzrə  Daimi  Heyətin  rəyinə  əsasən  Şəriət  baxımından  qanuni  hesab 

edilmişdir, bir şərtlə ki, qarşılıqlı sığortanın investisiya əməliyyatları Şəriətə uyğun qaydada 

həyata keçirilsin.  

Müsəlman  ölkələrində  ənənəvi  sığortanın  hələ  də  üstünlük  təşkil  etməsinə  (ümumi 

sığorta  haqlarındakı  payı  83 %),  habelə  ənənəvi  sığortaya  aid  əməkdaşlıq  (qarşılıqlı) 

sığortasının  da  Şəriət  tərəfindən  icazəli  hesab  edilməsinə  baxmayaraq  (məsələn,  Səudiyyə 

Ərəbistanında  qanunvericiliklə  müəyyənləşdirilmişdir  ki,  sığortaçılar  yalnız  əməkdaşlıq 

sığortası  təcrübəsinə  uyğun  əməliyyatlar  həyata  keçirə  bilərlər),  təkaful  əməliyyatlarındakı 

artım  ənənəvi  sığorta  ilə  müqayisədə  xeyli  çoxdur.  “Sviss  Re”  Təkrarsığorta  şirkətinin 

ənənəvi  illik  təhlillərinin  nəticəsi  olaraq,  2011-ci  il  üçün  nəşr  etdiyi  “Qlobal  Sığorta 

İcmalı”nda  qeyd  edilir  ki,  ümumdünya  maliyyə  böhranına  və  ənənəvi  sığorta  sektorundakı 

azalmalara baxmayaraq, 2007–2010-cu illər arasında təkaful şirkətlərində orta hesabla 30%-ə 

yaxın  artım  müşahidə  edilmişdir.  Əsasən  inkişaf  etməkdə  olan  ölkələri  əhatə  etməsinə 

baxmayaraq, 2004-cü ildə təkaful üzrə daxilolmaların həcmi 1,4 milyard dollar olduğu halda, 

2010-cu ildə bu rəqəm 5 dəfə artaraq 7 milyard , 2011-ci ilin sonunda isə 12 milyard dollara 

çatmışdır. Tədqiqatçılar belə dinamik inkişafın bir neçə səbəbini göstərirlər ki, bunlardan da 


 

 

yalnız  biri  sırf  müsəlman  əqidəsi  ilə  bağlı  amildir.  Belə  ki,  təkaful  əqdləri  İslam  maliyyəsi 



prinsiplərinə  uyğun  gəldiyi  üçün  uzun  müddət  sığorta  xidmətlərindən  yararlanmaq  imkanı 

olmayan  və  böyük  say  potensialına  malik  sığortalanmamış  statusunda  olan  müsəlman 

əhalinin  cəlb  edilməsinə  şərait  yaratmışdır.  Digər  səbəblər  isə  təkafulun  sırf  biznes  və 

maliyyə  institutu  kimi  üstünlükləri  ilə  bağlı  olmaqla,  müsəlmanlarla  yanaşı,  qeyri-

müsəlmanların da diqqətini cəlb etməsi ilə əsaslandırılır : 

-

 



Təkaful  əməliyyatlarında  istifadə  olunan  modellərin  bazar  və  kredit  risklərinin 

xoşagəlməz nəticələrini xeyli dərəcədə azaltmaq, habelə maliyyə təsisatı olan təkaful 

operatorlarının müflis olmaq ehtimalını minimuma endirmək imkanı bu qeyri-ənənəvi 

sığorta  mexanizmini  nəinki  Şəriətə  uyğunluq  baxımından  müsəlmanların,  həmçinin 

son  qlobal  maliyyə  böhranlarının  “dərslərini  öyrənən”  Qərb  tədqiqatçılarının  da  ən 

çox  diqqət  yetirdiyi  mövzular  sırasına  daxil  etmişdir.  Təsadüfi  deyil  ki,  artıq  qeyri-

müsəlman  ölkələrində  də  təkaful  şirkətlərinin  fəaliyyətə  başlaması,  habelə  böyük 

ənənəvi  təkrarsığorta  şirkətlərinin  vəsaitlərinin  müstəqil  idarə  olunduğu  retəkaful 

bölmələrinin açılması adi hala çevrilmişdir. 

-

 



İslam  maliyyə  sisteminin  inkişaf  etdiyi  ölkələrdə  təkaful  məhsulları  ənənəvi  sığorta 

məhsulları ilə müqayisədə qiymət rəqabətində daha davamlı təsir bağışlayır; 

-

 

təkaful  əməliyyatlarında  istifadə  olunan  əqdlərin  şəffaflığı,  habelə  təkaful 



operatorlarının  bağladığı  müqavilələrdə  sələmçilik,  sərxoşedici  istehsalı,  qumar 

oyunları,  tütünçülük  kimi  investisiya  portfellərindən  yayınma  təkcə  müsəlmanları 

deyil, əxlaqi dəyərlərə uyğun gələn maliyyə xidmətləri axtaran qeyri-müsəlmanları da 

əhatə  edir.  Təkaful  müqavilələrində  ifadə  olunan  kommersiya  əsaslı  deyil,  insanlar 

arasındakı mənəvi bağlılığa söykənən niyyəti də bura aid etmək olar. 

-

 



təkaful 

fondunun 

zərərdən 

artıq  qalan  vəsaitlərinin  iştirakçılar  arasında 

bölüşdürülməsinin  (hərçənd  ənənəvi  sığortada  da  bu  cür  şərlərə  nadir  hallarda  rast 

gəlinsə də, bu, sığortaçının fərdi mülahizəsindən asılı olaraq müqavilədə razılaşdırılır) 

məcburi  prinsip  olaraq  müəyyənləşdirilməsi  sığorta  hadisəsinə  məruz  qalmayan 

sığortalılara  qarşı  ədalətsiz  davranışı  aradan  qaldırmaqla,  həmin  vəsaitin 

investisiyasından  əldə  edilən  gəlirlərə  iştirakçıların  sahiblik  imkanını  ortaya  qoyaraq 

təkcə  mənəvi  deyil,  dünyəvi  mənfəət  baxımından  da  daha  çox  müştəri  cəlb  etməyə 

şərait yaradır. 

Qeyd olunanlar Azərbaycanda kənd təsərrüfatı, o cümlədən üzümçülük  üzrə sığortanın 

təkmilləşdirilməsi  zamanı  təkavul  mexanizminə  də  diqqət  yetirilməsinin  vacib  olduğunu 

göstərir. Ölkə əhalisinin əksəriyyətinin müsəlman olması da bu modelə üstünlük verilməsinin 

lehinə işləyən daha bir güclü arqumentdir. 

 

2.2.

 

Lizinq xidmətlərinin təşkili üzrə beynəlxalq təcrübə 

 

 Dünya bazarında kəskinləşən rəqabət davamlı inkişaf üçün yeni texnologiya, vasitə və 



alətlərin  meydana  gəlməsini  və  tətbiqini  şərtləndirir.  Bu  baxımdan,  “lizinq”  və  “faktorinq”ə 

rəqabətin  kəskinləşdiyi  şəraitdə  inkişaf  üçün  əlavə  imkanlar  yaradan  mütərəqqi  maliyyə 

alətləri kimi baxmaq olar.  

Amerika  Birləşmiş  Ştatlarında  lizinq 

biznes növləri

 arasında  xüsusi  yer  tutur.  Müxtəlif 

xidmətlər təklif edən lizinq şirkətlərinin sürətli artımı və lizinq sövdələşmələrinin şərtlərinin 

modifikasiyası  müxtəlif  iqtisadi  sferalardan  olan  sahibkarlar  tərəfindən  investisiya 

vəsaitlərinin alınmasının müxtəlif yollarını müəyyən etdi. Sonradan lizinq şirkətləri maliyyə-

lizinq  cəmiyyəti  adını  aldılar.  Onlar  istehsalçıya  onun  mallarını  icarəyə  vermək  yolu  ilə 



 

 

satışda  kömək  edir,  sövdələşmələrin  maliyyələşdirilməsi  və  bununla  bağlı  risklərin 



bölüşdürülməsini təşkil edirdilər. 

Qərbi  Avropada

 ilk  maliyyə-lizinq  cəmiyyətləri  XX  əsrin  50-ci  illərinin  sonu,  60-cı 

illərinin  əvvəllərində  yaranıb.  Lakin  lizinq  əməliyyatlarının  inkişafının  qarşısını  onların 

statuslarının vergi və vətəndaş qanunvericiliyində qeyri-müəyyən olması alırdı. Yalnız vergi 

qanunvericiliyində lizinq müqvilələri öz əksini tapdıqdan sonra, lizinq əməliyyatlarının tempi 

artmışdır. Məsələn: Fransada birinci lizinq şirkəti olan "

Lokafrans

" 1982-ci ildə yaradılıb, 4 il 

sonra  isə  onların  sayı  30-dan  çox  idi.  1987-ci  ildə  Fransada  illik  müqavilə  dövriyyəsi  57 

milyard 

frank


 olan  daşınan  əmlakla  bağlı  əməliyyatlar  aparan  56  lizinq  şirkəti  və  daşınmaz 

əmlakla  bağlı  əməliyyatlar  aparan 94 lizinq  şirkəti fəaliyyət göstərirdi. Bu  şirkətlər ölkənin 

iqtisadi cəhətdən geridə qalmış regionlarının inkişafına təkan verdi. Fransa hökuməti yerlərdə 

sahibkarlığın inkişafı planının bir hissəsi kimi bu şirkətlərin fəaliyyətini genişləndirir. Lizinq 

şirkətlərinin  stimullaşdırılması,  vergidən  azad  edilməsi,  itkiləri  kompensasiya  edən  xüsusi 

fondların  yaradılması  və  s.  vasitəsilə  həyata  keçirilir.  Fransanın  ən  böyük  lizinq  şirkətləri 

"Lokfrans", "Slibay", "Lokabay", "Sofimoboy", "Sliminiko" və başqaları sayılırlar. 

İtaliyada

 ilk lizinq şirkəti 1963-cü ildə yaradılıb, bu növ şirkətlərin sürətli artımı isə 70-

80-ci illərə təsadüf edir. İtaliyanın əsas xüsusiyyəti böyük sayda icarə müəssisələrinin varlığı 

idi.  XX  əsrin  80-ci  illərində  ölkədə  mövcud  olan  lizinq  şirkətlərinin  böyük  hissəsi  xırda  və 

orta  tipli  idilər.  Onların  arasında  "Assimo"  milli  assosiasiyasının  üzvü  olan  50  böyük  lizinq 

şirkəti var idi. Bu dövrdə 10 daha böyük lizinq şirkətinin payına bütün əməliyyatların 80%-i 

düşürdü.  Ölkənin  "Lokafit",  "Gentrolizinq",  "Savay  zinq",  "Lokat"  kimi  şirkətləri  30  min 

müəssiəyə 

xidmət 


göstərirdi. 

Artıq 


XX 

əsrin 


60-cı 

illərindən 

lizinq 

əməliyyatları 



Asiya

 qitəsində  də  öz  inkişafını  tapıb.  Hazırda  lizinq  xidmətlərinin  dünya 

bazarının  əsas  hissəsi  "ABŞ  –  Qərbi  Avropa  – 

Yaponiya


"  üçbucağında  cəmlənib.  Qərbi 

Avropada  lizinqverən  rolunda  bank  və  onun  törəmə  cəmiyyətləri  tərəfindən  idarə  olunan 

ixtisaslaşmış lizinq şirkətləri çıxış edirlər. 

Yaponiya  üçün  lizinq  əməliyyatlarının  genişləndirilməsi,  lizinq  və 

istiqrazlar

ın  alqı-

satqı  kombinasiyasını  daxil  edən  təkliflər  paketinin  təqdim  edən  təkliflər  paketinin  təqdim 

olunması aiddir. Bu xidmətlər kompleks lizinq adını almışdır. 

XX əsrin 90-cı illərində maşın və avadanlıqlara edilmiş kapital qoyuluşlarında lizinqin 

payı  müvafiq  ölkələr  üzrə  aşağıdakı  kimi  idi:  ABŞ  -  25-30%,  Böyük  Britaniya,  Fransa,  

İsveç,   İspaniya -  13-17%, İtaliya,   Niderland –12-14%,   Avstriya,   Danimarka,   Norveç -  8-

10%,  Yaponiyada  -  8-10%.  Yaponiyada  lizinq  sövdələşmələrinin    həcmi  1980-1988-ci  illər  

ərzində  6  dəfə artmışdı. Burada lizinq əməliyyatlarının illik artımı 25-30% idi. 

Öz sürətli inkişafına baxmayaraq, Avropa lizinq bazarı öz inkişaf templərinə görə ABŞ, 

Asiya, 

Sakit okean



 və 

Avstraliyadan

 geri qalır. 

Avstraliyada  sənaye  kapital  qoyuluşlarının  33%-i  lizinq  əsasında  baş  verir.  ABŞ-

da 

EHM


poliqrafik

 və 

energetik avadanlıqlar



ın böyük hissəsi lizinq əsasında alınır. 

Qaldırıcı-

nəqliyyat  vasitələrinin

 payı  58%,  

sərnişin  təyyarələri

 və  avadanlıqların  payı  50%-dir.  Çevik 

dəyişən  texnologiyaya  və 

hesablama  texnikasında

,  maşınqayırmada, 

rabitə  vasitəl

ərinin 

istehsalında, elektrik avadanlıqları sahəsində lizinqdən daha geniş istifadə olunur. 



Dünyada  lizinqin  tarixi  çox  qədimlərə  gedir.  Tarixi  qaynaqlar,  b.e.ə.  2000-ci  illərdə 

torpaq  işləmi  alətlərinin,  daha  sonrakı  illərdə  gəmilərin  və  Orta  əsrlər  boyunca  da  ərazi  və 

binaların lizinq predmeti kimi istifadə edildiyini göstərir. İkinci Dünya Müharibəsində savaş 

malzemelerinin  kiralanmasıyla  yeniden  gündeme  gelen  Lizinq  ,  bu  illərdə  modern  bir 

uygulama  biçimi  kazanmıştır.  Ilk  modern  Lizinq  şirkəti  1952-de  ABDde  qurulmuştur.  Onu 

Kanada,  Ingiltere,  Fransa,  Italya  və  Almanyada  qurulan  Lizinq  şirkətləri  izlemiştir.1963-te 

bugün Lizinq alanında en  iddialı ölkələrden  biri olan Yaponiya  devreye  girmiştir və  1970li 


 

 

illərdə  isle  dünyanın  digər  ölkələrinə  yayılmıştır.  1973  petrol  böhrani  səbəbi  ilə  düzenli  bir 



gelişme  göstəren  lizinq  əməliyyatları  ,  müəyyən  ölçüde  yavaşlamıştır.  Ancaq  1970lerin 

sonlarına  doğru  kiralama  fəaliyyətlerinin  gelişimi  tekrar  hızlanmış  ,  1980li  illərdə  ölkə 

ekonomilərinde yatırımların önəmli hissəsini maliyyəe etmiştir. 

1995  ilində  gerçekleştirilən  toplam  409.1  milyar  USD-lik  lizinq  əməliyyat  həcmi; 

Kuzey  Amerika  üçün  169.3,  Avropa  üçün  108.0  və  Asya  üçün  104.8  milyar  USD  olaraq 

paylaşılmıştır.  İşlem  həcmi  gerçekleşmeleri,  1996  ilina  gelindiğinde  toplam  428.1  milyar 

USD  və  sırasıyla  paylar  177.0,  117.7  və  105.8  milyar  USD  olmuşdur.  1997  ilində  toplam 

əməliyyat  həcmində  düşüş  yaşanmasına  və  405.8  milyar  USD-ye  geriləmesine  rağmen, 

Kuzey  Amerikanın  həcmi  artmış  və  189.2  milyar  USD-ye  çatmışdır.  Geriləmenin 

gerçekleştiği bölgeler olan Avropa və Asya ise sırasıyla 108.3 və 80.2 milyar USD ilə 1997 

ilinı kapatmıştır. 1998 ilində 432.4 milyar USD olaraq gerçekleşen dünya lizinq həcmi 1999 

ilində  %9.5  dərəcəsinda  bir  böyümə  göstərerek  473.5  milyar  USDye  çatmışdır.  Türkiyədəki 

lizinq həcmi ise 1999 ilində bir öncəki ilə dərəcələ %67.1 dərəcəsinda küçülmüştür.25 

Rakamlar incelendiğinde  1970-ten itibaren  dünyada  Lizinq  sektorunun böyük bir artış 

göstərdiği, %800lere varan böyümə dərəcələrina ulaştığı görülmektedir. Bugün ildə yaklaşık 

750  milyar  $  dəyərinda  maliyyə  kiralama  əməliyyatı  yapılmakta,  toplam  yatırımların 

ortalama  %25i  maliyyəe  edilmektedir.  Dünya  Lizinq  bazarında  birinci  sırada  olan  ABD-yi 

Kıta Avropası və Uzakdoğu ölkələri izlemektedir.  

Lizinq  son  illərdə  sadəcə  sanayiləşmiş  ölkələrde  deyil,  gelişmekte  dərəcə  ölkələrde  de 

böyük  önem  kazanmıştır.  Yeni  texnologiya  istifadəını  dəstəkləyən,  ekonominin  böyük 

sermayeler olmaksızın yeni atılımlara yönelmesini mümkün kılan, kiçik birikimleri harekete 

geçiren Lizinq yatırımcıya böyük üstünlüklar sağlamaktadır. Avropa və Amerikada Lizinqin 

toplam yatırımlardan yüksək bir pay alması bunun en önəmli göstərgesidir. 

Türkiyədə  lizinq  bugünkü  anlamına  1985  ilində  yürürlüğe  giren  3226  saylı  Maliyyə 

Kiralama  Qanunu  ilə  kavuşmuştur.  1986  ilində  ilk  lizinq  firmasının  kurulmasıyla,  maliyyə 

kiralama  yöntemi,  ölkəmizdəki  yatırımların  maliyyəında  önəmli  bir  pay  teşkil  etmeye 

başlamışdır.  

Bugün ölkəmizdə maliyyə kiralama növünde lizinq uygulanmaktadır. Bu yönteme görə, 

lizinqə  konu  olan  mal,  lizinq  firması  tərəfindən  satın  alınır  və  malın  hər  cür  istifadə  haqqı 

lizinq  alana  verilir.  Kiralama  konusu  mal/mallar  4  sene  sonunda  lizinq  firması  tərəfindən 

lizinq  alana  simvolik  bir  haqqle  devredilir.  Bu  devir  müddəti  bəlaqəsayarlarda  və  kuruluş 

gazetesinde  bazarlama  ibaresi  bulunan  firmaların  taşıt  aracı  alımlarında  2  sene  olaraq 

müəyyən olunmuştir. 

Lizinq endüstrisi, önəmli bir maliyyə yöntemi olaraq, ölkənin global bazarlarda böyümə 

müddətcini  desteklemiştir.  Türkiyədə  xidmət  verən  lizinq  sektoru,  yatırımcı  firmalar  üçün 

ortamüddətli maliyyə kaynağı haline gelmiştir. Lizinq, Amerikada yatırımlarının maliyyəında 

yaklaşık üçüncü sırada yer alırken, Avropada ise yatırımların %20si lizinq ilə qarşılanmakta, 

bu dərəcə, Türkiyədə %8-10 seviyelerinde gerçekleşmektedir. 

Türkiyədə  yatırımcılar üçün lizinq  əməliyyatları hər cür vergi, rüsum və xərcdən azad 

olunmuşdur.  Müqavilələr  üçün  sadəcə  noter  masrafı  ödenmektedir.  Lizinq  şirkətləri,  lizinq 

alansına  kullandırmak  məqsədi  ilə  aldığı  bəzi  ekipman  grupları  üçün  daha  düşük  ƏDV 

ödəməktedirler. Bu dərəcə, makine və ekipmanlarda %1, ticari avadanlıqlar üçün %8, binek 

otolar üçün %25, lüks binek otolar üçün %40 olaraq uygulanır. Vergi usul qanuna görə lizinq 

şirkəti  tərəfindən  düzenlenen  kira  faturaları,  kira  giderleri  niteliğindedir  və  doğrudan  vergi 

matrahından  düşülür.  Ayrıca,  bir  çox  bank  kredilərinin  qısa  vadeli  olmasına  qarşın  lizinq 

tamamıyla orta və uzunmüddətli kredi uygulamalarını içerir. 



 

 

Kiralamanın  Türkiyə  baxımından  önemi,  son  illərdə  özellikle  iç  tasarrufun  yatırımları 



besleyecek  güçte  olmaması  və  işletmelerin  fon  ehtiyaclarının  maliyyə  sistemimizin  yeterli 

düzeyde  qarşılayamaması  səbəbi  ilə  artmış   bulunuyor.  Fonların  kıt  olması  yanında, 

qiymətının  yani  faiz  dərəcələrinın  yüksəkliği  de  yatırımları  olumsuz  olaraq  etkiləmektedir. 

Belə bir şəraitdə maliyyə kiralama ekonomiye bir canlılık gətirecektir. Özel sektor tərəfindən 

yapılan  yatırımların  artıyor  olması  maliyyə  sektoru  üçünde  yatırımları  dəstəkləyən  maliyyə 

kiralama şirkətlərine önəmli roller yüklemektedir.   

1994-cü ildə yaşanan böhrandan bütün maliyyə sektoru kimi çox etkilənmiş olan lizinq 

sektorunda  da  daralma  yaşanmışdır.  1995-ci  ildən  sonra  toparlanmaya  başlayan  lizinq 

sektorunun  əməliyyat  həcminin  artışı  1997-ci  ilin  ikinci  yarısında  Uzaq  Şərqdə  başlayıb 

1998-cı  ildə  Rusiyaya  və  oradan  da  Cənubi  Amerika  ölkələrinə  sıçrayan  böhranın  təsiri  ilə 

yavaşlamıdtır.  

T.C. Hazine  Müsteşarlığı və  Maliyyə  Kiralama  Derneği  (FİDER)  məlumatlarına  görə; 

1993 ilində 9,646,000 milyon TL olan lizinq əməliyyat həcmi 1994 ilində %64lük bir artışla 

15,799,000  milyon  TL  olaraq  gerçekleşmiştir.  1995  ilində  60,667,000  milyon  TL-lik 

əməliyyat  həcmi  gerçekleştiren  sektorumüz,  1996  ilində  149,055,000;  1997  ilində 

303,918,000  və  1998  ilində  535,644,000  milyon  TL-lik  əməliyyat  həcmine  çatmışdır.  Buna 

görə; 1995 ilində artış dərəcəsi %284 olaraq gerçekleşirken, 1996 ilində %146, 1997 ilində 

%104, və 1998 ilində %76 olmuşdur. FİDER məlumatlarına görə 1999 ili ilk 6 aylık dövrde 

lizinq əməliyyat həcmi 241,928,089 milyon TL olaraq gerçekleşmiştir.  

T.C.  Hazine  Müsteşarlığı  və  Maliyyə  Kiralama  Derneği  (FİDER)  məlumatlarına 

dayanarak  illik  ortalama  USD  kuru  üzerinden  yapılan  hesablara  görə;  1995  ilində  1,303 

milyon  USD  olan  lizinq  əməliyyat  həcmi  1996  ilində  1,795  milyon  USD  olaraq 

gerçekleşmiştir.  1997  ilində  1,954  milyon  USD-lik  əməliyyat  həcmi  gerçekleştiren 

sektorumüz,  1998  ilində  2,028  milyon  USD-ye  çatmışdır.  Buna  görə;  1996  ilində  artış 

dərəcəsi  %  38  olaraq  gerçekleşirken,  1997  ilində  %  9,  1998  ilində  %  4  olmuşdur.  FİDER 

məlumatlarına dayanarak və 6 aylık ortalama USD kuru üzerinden; 1999-cu ilin ilk 6 ayında 

toplam lizinq əməliyyat həcminin 642 milyon USD olduğu hesablanmıştır.28 

Lizinq sektoru  Türkiyə  de  yaşam  əyrisinin henüz  yükseliş kısmındadır, sunulan lizinq 

xidməti  uzmanlaşmamıştır  və  böyük  ölçüde  standart  özellikler  taşımaktadır.  Gelişim  üçün 

ehtiyacli  hukuki  və  mali  altyapı  dəyişiklikleri  tamamlandıkça  və  rəqabət  arttıkça,  sunulan 

lizinq xidmətleri daha esnek, daha yaratıcı və daha müştəriyə özgü ürünler haline gələcəktir. 

Lizinq şirkətləri müəyyən sektorlar və ya ekipmanlar üzerinde uzmanlaşmaya başlayacaq və 

əməliyyat lizinq, alt-lizinq kimi dəyişik lizinq uygulamaları gündeme gələcəktir.29  

Lizinq; Türkiyənin bünyesi və gelişmesinde önəmli bir rol üstlenmiş olup, yatırımcıların 

maliyyə  temini  üçün  yönlendikleri  ciddi  bir  qaynaq  durumundadır.  Son  illərdə,  Türkiyədə 

lizinq  sektoru,  bankcılık  sistemine  yakın  miktarda  ortamüddətli  kredi  verir  hale  gelmiştir. 

Fəaliyyətteki  lizinq  şirkətlərinin  çoğunun  ticari  bankların  iştiraki  olduğu  göz  önünde 

tutulursa,  lizinq  şirkətləriyle  birlikde  bankların  ortamüddətli  kredi  verme  imkanları  artmış 

vardır.  Lizinq,  taksitli  bir  ödəmə  şəkli  üçün,  yatırımcının  planlama  və  hesab  yapmasını 

kolaylaştırmakta,  kiralar;  lizinq  alannın  ödəmə  gücüne  görə,  fərqli  dövrlərde  fərqli 

miktarlarda  ayarlanabilmekte,  sabit  olan  kiralar  faiz  dərəcələrindəki  dəyişikliklerden 

etkilənmemekte, ayrıca lizinq şirkətlərinin təminat şartlarının bank təminatlarına kıyasla ağır 

olmayışı (ödəməlerde bir aksama ortaya çıxınca lizinq şirkəti malı derhal geri alabilmektedir) 

lizinqi cazip hale gətirmektedir. 

Ölkəmizdəki  lizinq  şirkətlərine  yönelik  taleplerin  giderek  fazlalaşması  ortaya  qaynaq 

sorununu  çıxarmaktadır.  Bu  səbəble,  sektorun  yurt  üçünden  qaynaq  temin  ederek  özsini 



 

 

maliyyəe  etmesinin  yeterli  olmayışı  sonucu  bu  sektor;  fəaliyyətlerinin,  böyük  bir  bölümünü 



yurt dışından sağladığı qaynaqlar ilə yürütmektedir.  

Türkiyədə Maliyyə Kiralama Uygulamasında ortaya çıxan sorunlar şunlardır: 

Maliyyə  kiralama  şirkətlərinin  mevzuattan  qaynaqlanan  önəmli  sorunlardan  ilk  akla 

geleni, kiralama əməliyyatlarında müddət və sınır uygulamasıdır.  

Maliyyə  kiralama  müqavilə  müddətleri  qanunen  dört  ildən  az  olamaz.  Bu,  həm  daha 

qısamüddətli  kiralama  talebinde  bulunan  lizinq  alanların  kiralama  yapmasını  engellemekte, 

həm  də  lizinq  alannın  kira  ödəməsini  bitirmesine  rağmen  kiralamanın  mülkiyyətini  əldə 

edememesine səbəb olmaktadır. Qısamüddətli kiralama yaygınlaşmadığı üçün, texnologiyasi 

çox çabuk dəyişen makine və teçhizat dört il kiralanmak zorundadır.  

Maliyyə  kiralama  şirkətlərinin  en  temel  sorunlardan  biri  qaynaq  bulma 

sorunudur.Maliyyə kiralamanın maliyyəı, en az dört il olan orta və uzunmüddətli maliyyədır. 

Söz  konusu  olan  şirkətlər  ehtiyac  daxili  və  ehtiyacse  yurtdışından  belə  bir  fon  temin 

edemedikleri üçün dört illik bir maliyyə yapmakta zorlanmaktadırlar. 




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə