Azərbaycan Respublikası İqtisadi İnkişaf Nazirliyi İQTİsadi İslahatlar



Yüklə 1.45 Mb.

səhifə5/12
tarix24.01.2017
ölçüsü1.45 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Taşıt  Alım  Vergisi.  Uygulamada  maliyyə  kiralama  şirkətlərinin  kiralamak  üzere 

edinmelerinde  alınan  taşıt  alım  vergisi,  kiralama  durumunda  noterde  müqavilənin 

düzenlenmesi esnasında tasarruf haqqının devredilmesi səbəbi ilə bir defa daha aynı vergiyə 

tabi olmaktadır. 

Gayrimenkul  Tapu  Harcı.  Maliyyə  kiralama  şirkətlərince  gayri  menkul  kiralamasının 

konut  sektorunde  maliyyə  sorunlarının  çözümüne  katkı  sağlayacağı  düşünülmüştür.  Ancaq 

uygulamada  vergi,  amortizasiya  və  mükerrer  tapu  harcı  tahsili  səbəbi  ilə  söz  konusu 

şirkətlərce gayrimenkul kiralanması əməliyyatları yaygınlaştırılmamıştır.  

 Faktorinq.    Faktorinq,  mal  və  ya  xidmət  satan  şirkətlərin  yurt  üçüne  və  ya  dışına 

yaptıkları  vadeli  satışlardan  qaynaqlanan  qısa  vadeli  alacaq  haklarının,  faktorinq  şirkəti  adı 

verilən maliyyə kuruluşlar tərəfindən satın alınması esasına dayanan bir maliyyə yöntemidir. 

Bu bölümde hər yönüyle faktorinq incelenecektir. 

Faktorinq  tarixçesi.  Tarixi  fenikeliləre,  babillere  qədər  uzanan  faktoring  uygulamaları, 

1900  illərın  başında  öncə  amerikada  daha  sonra  Avropa  ölkələrinde  və  Yaponiya  və  digər 

asya  ölkələrinde  hızla  yayılmıştır.bugün  bütün  dünyada  bilinən  və  uygulanan  bir  maliyyə 

yöntemidir.  

Bir  çox  ölkəde  1950li  illərdən  bu  yana  modern  anlamda  xidmət  verən  faktorinq 

kuruluşlarının  önəmli  bir  kısmı  böyük  bank  və  maliyyə  kuruluşlarının  katılımıyla 

qurulmuştur.  Avropa  ölkələrinde,  faktorinq  və  lizinq  uygulamalarına  yaklaşık  kırk  il  öncə 

uygulamaya başlanılmış olmasına rağmen, faktorinqi lizinqə kıyasla yeterince tanınmadığını 

iləri  sürmektedir.  Nitekim  ;  bəzi  Avropa  ölkələrinde  (İtalya,  İspanya  və  İsveç)  bu  konuda 

yasal  düzenlemeler  mövcud  deyilken,  bəzi  Avropa  ölkələrinde  (almanya  və  fransa)  yasal 

düzenlemeler mövcud vardır.gelişmiş ölkələrdeki yeni maliyyə tekniklerini benimseyen və bu 

teknikleri  gecikmeksizin  uygulamaya  koyan  ölkəmizdə  faktorinq  fəaliyyətleri  ilk  kez  1983 

ilində  başlamış  və  firmalarımız  bu  maliyyə  tekniğinin  üstünlüklərindan  yararlanma  olanağı 

bulmuşlardır.  

Faktorinq  əməliyyatı,  en  basit  tanımıyla,  müştəri  alacaqlarının  faktorinq  şirkəti 

tərəfindən haqqı nəğd ödenmek üzere satın alınmasıdır. Müştəri (işletme sahibi)  borclularıyla 

arasındaki əməliyyat münasibətsinden iləri gelen mövcud və gələcəkteki alacaqlarını topluca 

faktoring  şirkətine  (factor)  devretməkdədir.  Faktorinq  şirkətide  bu  alacaqların  haqqıni  nəğd 

olaraq  (fatura  değerinin%80i,  %90ı  dərəcəsinda),  yani  vadesinden  öncə  ödəməktedir. 

Faktorinq şirkəti alacaqların vadesi gelmeden ödədiyi üçün, müştəriyə ödəmə tarixiyle vade 

tarixi arasındaki müddət üçün əlaqəli bank cari hesab faizi dərəcəsinda faiz yürüdür. Beləce 

müştəri alacağının haqqıni vadesinden öncə nakit olaraq almış olur. 



 

 

 faktorinq  şirkəti  devraldığı  alacaqların  mühasibatsinin  tutulması,  borcluya  ihtarda 



bulunulması,  alacağın  tahsili  və  gereğinde  icra  yolu  ilə  əldə  edilmesi  kimi  konularda    da 

yardımcı  olmaktadır.  Şirkət  üstlendiği  bu  xidmətler  qarşılığında  müştəriden  faktorinq  harcı 

denilən və alacağın fatura değerinin %0,5 ilə %2,5 dərəcələri arasında dəyişen bir komisyon 

ücreti talep eder. Ayrıca faktorinq şirkəti bu əməliyyat sonüçünda müştəri tərəfindən özsine 

devredilən  alacaqların  ödenmeme  riskinide  almış  olduğundan  buradan  da  %0,2-%0,4 

dərəcələrində komisyon almaktadırlar. Bu məbləğə “delkrede harcı” denilmektedir. 

Faktorinq  əməliyyatı  çox  müxtəlif  işlevleri  (ödəməme  riskini  üstlenme,  nakit  sağlama, 

v.b.) Bir arada gerçekleştiren bir maliyyə biçimidir. 

Faktorinq əməliyyatının funksiyaları. Faktorinq əməliyyatının 3 ədəd funksiyası vardır. 

Krediləndirme  funksiyası.  Faktoring  əməliyyatıde,  krediləndirme  funksiyası  fərqli  iki 

şekilde kullanılabilir.ilk yöntem, alacağa qarşılık avans verilməsidir.faktorinq şirkəti,alacağın 

vadesine  qədər  geçecek  zaman  üçünde  satışı  gerçekleştiren  müştərisine  alacaq  dəyərinın 

%80-90ına qədər geçecek müddət üçün cari hesab faizi uygulamaktadır.alacaq dəyərinın geri 

qalan kısmı da, faktorinq şirkətinin sorumluluğu dışında bulunan malın iadesi, haqqın tenzili 

kimi sebeblerle, tutulmaktadır.  

Krediləndirme  funksiyasınun  ikinci  bir  işleyiş  növü,  alacağın  iskonto  edilmesidir.bu 

yöntemde, faktorinq şirkəti, toplam alacaq dəyərindan, masraf, faiz kimi unsurları indirdikten 

sonra geri qalan kısmı, müştərisine ödəməktedir.ancaq ,bu yöntem, sık başvurulan bir yöntem 

deyildir.  

Xidmət  funksiyası.  Bütün  faktoring  növlərində  ortak  olan  bu  funksiya,  faktoring 

əməliyyatınde,  faktoring  şirkətinin  satıcıya  verdiği  idari  xidməti  ifade  eder.xidmət  ifadesi, 

borcla əlaqəli mühasibat kayıtlarının tutulması, borcluya ihtarname gönderilmesi, alacaqların 

tahsil  edilmesi,  və  ödenmemesi  durumunda  cebri  tahsil  yollarına  başvurulması  kimi 

əməliyyatları  kapsar.faktoring  şirkəti,  müəyyən  periyotlarla,  müştərilərinin  alacaq  hesabları 

üzerindeki hareketler konusunda haberdar eder, onlara hesab ekstreleri gönderir. 

Təminat  funksiyası.  Bu  funksiya,  gayrikabili  rücu  faktorinq  əməliyyatlarında  bulunan 

bir  funksiyadur.faktorinq  şirkəti,  alacağı  devralmakla,  hər  cür  riski  de  üzerine  üzerine 

almaktadır.belə bir durumda, alacağı gerçek sahibi faktorinq şirkəti olmakta, alacağın tahsil 

ediləmemesi  halında  müştərisine  rücu  etmək  haqqına  sahip  olmamaktadır.  Ancaq,  buradaki 

risk,  alacağın  gerçek  olup  olmaması  konusunda  deyil  gerçek  bir  alacağın  tahsil  edilip 

ediləmemesi konusundadır. 

Faktorinqdə tərəflər. Faktorinq əməliyyatınde üç əlaqəli tərəf vardır. Bunlar: 

 

Müştəri (firma): faktorinq xidmətlerini talep eden və alacaqlarını faktoring şirkətine 



devreden (satan) işletme 

 



Faktorinq şirkəti (factor) : müştərinin alacaqlarını devir və satın alarak qarşılığında 

nakit olaraq ödeyen şirkət 

 

Borclu : müştərinin alacaqlı olduğu kişi və ya işletme . 



Faktoring  sisteminin  işleyişi.    Faktorinq  əməliyyatı,  borclunun  müştəriyə  etdiyi 

müqavilə teklifinin müştəri tərəfindən faktorinq şirkətine (factor) sunulması ilə başlar. Bunun 

üzerine faktorinq şirkəti müştərinin borclusunun öz kabiliyetini (kredibilitesini) araştırır və bu 

araştırma  sonüçünda  borcluya,  muhtemel  alacaq  devirleri  üçün  bir  kredi  limiti  tanır. 

Faktorinq şirkəti müştəriyə, borcluya tanınan limit çərçivəsində alacaqların qarşılığını avans 

olaraq ödəməye hazır olduğunu belirten yazılı bir sorumluluk vaadi ilə bildirir.  

Avans  müştəri  tərəfindən  borcluya  təslim  edilince,  müştəri  borclu  qarşısında  bu 

təslimden doğan alacağını faktorinq şirkətine devreder və ayrıca ona, faturanın suretinin ibraz 

eder.  Faktorinq  şirkəti  ise  bu  fatura  üzerindeki  dəyəri  masrafları  və    giderleri  düşülen  son 

dəyəri müştərisine ödəyər. Beləce müştəri alacağını vadesinden öncə almış olur.    



 

 

Faktorinq əməliyyatının başlica növləri. Faktorinqin çeşitleri aşağıda mövcudtur: 



Gerçek    (tam)  faktorinq.  Faktorinq  şirkətinin  faktorinq  əməliyyatının  sunduğu  bütün 

funksiyaları (maliyyə, xidmət, və təminat funksiyaları) birlikde üstlendiği durumlarda, gerçek 

faktorinq və  ya tam faktorinq söz konusudur. Bugün uygulamalarda genellikle kullanılan və 

faktorinqin asıl tarzını oluşturan faktorinq biçimi budur.   

Bu  əməliyyat  tarzında  faktorinq  şirkəti  faktorinq  əməliyyatının  hər  üç  funksiyasınu 

üstlenmekle  beraber  bu  əməliyyatde  esas  önəmli  olan  ödəməme  riskinin  üstlenilmesidir. 

Gerçek  (tam)  faktorinq  əməliyyatı  açıq  faktorinq  şəkilində  yapılmaktadır.  Yani  alacağın 

faktorinq şirkətine devredildiği borcluya bildirilmektedir.  

Bu faktorinq tarzı gelişmiş və yaygın faktorinq biçiminin oluşturmakla beraber, gerçek 

faktorinq  yapılabilmesinin  ön  koşulu  faktorinq  şirkətlərinin  müştəriləri  (firmalar)  haqqında 

çox iyi bəlaqə toplayabilme imkanına sahip olabilmələridir. Bu səbəble bəzi Avropa ölkələri 

faktorinq  uygulamasına  geçtikleri  ilk  illərdə,  faktorinq  əməliyyatlarıne  pek  sıcaq  bakma 

maktalardı.  Bunun  yanında  Türkiyədə  ki  faktorinq  əməliyyatları  tam  faktorinq  modeli 

temeline qurulmuştur.  

Gerçek  olmayan  faktorinq.  Gerçek  olmayan  faktorinqdə  faktorinq  şirkəti  ödəməme 

riskinin  üstlenmemektedir.  Borclunun  ödəmə  yapmaması  riski  müştəride  kalmaktadır.10 

gerçek  olmayan  faktorinqdə,  faktorinq  əməliyyatının  maliyyə  və  xidmət  funksiyaları 

bulunmakta  fakat,  təminat  funksiyası  bulunmamaktadır.  Beləce  müştəri  (firma)  sadəcə 

alacağın əmlakından deyil, sağlamlığından da sorumlu tutulmaktadır.  

Bu  faktorinq  tarzında  borclu  doksan  və  ya  yüz  iyirmi  günlük  bekleme  müddətinde 

ödəməde  bulunmaz ise, faktorinq şirkəti şirkəti alacağı müştəriyə (firma) devretme haqqına 

malikdir. 

Açıq  faktorinq.  Açıq  faktorinqdə  müştəri  tərəfindən  borcluya  –genellikle  bir  hesab 

başlığıyla-  alacağın  factore  devredildiği  və  bundan  belə  borcdan  qurtarma  etkisiyle  ancaq 

factore ödəməde buluna beləceği bildirilmektedir. Beləce borclunun devirden habersiz olaraq 

alacaqlı olan müştəriyə ödəməde bulunması önlenmek istenmektedir.  

Bu əməliyyat tarzı daha çox gerçek faktorinqdə kullanılmaktadır. 

Örtülü (sessiz) faktorinq. Örtülü əməliyyat tarzında alacaqların faktorinq şirkətine devri 

örtülü olaraq gerçekleştirilmektedir. Faktorinq şirkəti (factor) örtülü faktorinqdə yeni alacaqlı 

olaraq  belirmediği üçün ne  borcluya öz  adına  ihtarda  bulunamaz,  nede  alacağı  bizzat  tahsil 

edebilir.  

Bu tarz faktorinq əməliyyatlarında borclu müştəriyə ödəmə etdiyi təqdirdə bu ödəmə ilə 

borcundan  kurtulabilir.  Belə  bir  durumda  faktorinq  şirkəti  müştəriyə  ödemiş  olduğu  avansı 

geri alamamak tehlikesiyle qarşılaşa bilir. Bu səbəblerden dolayı bu tarz faktorinq əməliyyatı 

genellikle gerçek olmayan faktorinqdə kullanılmaktadır.  

Uluslararasi  faktorinq.  Beynəlxalq  faktorinq,  ikinci  dünya  savaşından  sonra,  denizaşırı 

ixracat faktorinqi alanında amerikan bankları və faktorinq organizasyonları ilə bütün Avropa 

banklarının işbirliği sonucu gerçekleşmiştir.  

Beynəlxalq  faktorinqdə  sınır  ötesi  mal  təslimlerinden  iləri  gelen  alacaqları 

satılmaktadır.  

Beynəlxalq faktorinqdə dört əlaqəli tərəf vardır: 

-

 



Müştəri (ixracatçı)  

-

 



İhracatçı factor  

-

 



İthalatçı factor  

-

 



Borclu (idxalatçı)  

İhracat faktorinqinde  müştəri  müəyyən bir ölkədeki borclu  qarşısında  mal təsliminden 

iləri  gelen  alacağını  öz  ölkəsindeki  idxalatçı  factore  satar  və  devreder.  İthalatçı  faktor,  söz 


 

 

konusu  alacağın,  borclunun  ölkəsindeki,  öz  faktorinq  muhabirine  (idxalatçı  faktorinq)  



satmaya yetkilidir. Gerçek faktorinqdə olduğu kimi idxalatçı factor və ya bu alacağı satın alan 

idxalatçı  factor  de  borclunun  alacağı  ödəməme  risklərini  üstlenmiş  olurlar.  Fakat  idxalatçı 

factor bu borc riskini müəyyən bir məbləğə qədər üzərinə götürür. Bu əməliyyat beynəlxalq 

ədəbiyyatda ikili faktor sistemi olaraq adlandırılır.    

Forfaiting  əməliyyatı  ilə  beynəlxalq  faktorinq  arasında  risklərin  tərkibi  və    onların 

qarşılanması  baxımından  da  baxımından  bəzi  fərqliliklər  vardır.  Forfaiting  əməliyyatında 

forfaiter  (alacağı  satın  alan)  maliyyə  riskləri  ilə  yanaşı,  siyasi  riskləri,  transferlə  bağlı 

moratorium, ödəmə qadağaları kimi riskləri də üzərinə götürərkən, faktorinq əməliyyatlarında 

sadəcə maliyyə risklerini üzərinə götürür. 

Faktorinq  məsrəfləri.  Faktorinq  əməliyyatının  xərcini  satıcının  factora  ödədiyi 

komisyon  və  faiz  (iskonto)  təşkil  edir.  Factor,  kredibilite  araştırması,  üstlendiği  risk,  alacaq 

hesablarının tutulması, alacağın tahsilatı və s. Xidmətler qarşılığında faktorinq əməliyyatının 

tipine bağlı olaraq devraldığı alacaqlar üzerinden satıcıdan müəyyən dərəcədə bir komisyon 

almaktadır. Komisyon dərəcəsi; alıcıların sayısı, alıcıların kredibiliteleri, çalışılan iş kolunun 

özellikleri,  satıcının  taaahhüt  ettiği  illik  ciro,  faktorinq  yapılan  ölkələrin  risk  durumu, 

alacaqların para cinsi və s. Kıstaslar göz önünde tutularak saptanmaktadır. Faktorinqin, kredi 

şəklindəki digər maliyyə tekniklerinden maliyet baxımından fərqı bu komisyondur. Bu da bir 

yerde factore devredilən riskin maliyeti olaraq yorumlanabilir. 

Satıcı,  factora  devrettiği  alacağına  mahsuben  factorce  alacağın  tahsil  edilme 

müddətinden  öncə,  müəyyən  bir  miktarda  avans  (ön  ödəmə)  istifadəyı  istediği  takdirde, 

kullandığı  avansa  qarşılık  dərəcəsi  əvvəlcədən  müəyyən  olunmuş  faizi  (iskonto)  factore 

ödəməkle yükümlüdür. Avans ödəməlerinde faiz (iskonto), daxili satışlar qarşılığı alacaqlarda 

güncel  faiz  dərəcələrina  görə  belirlenirken  yurt  dışı  satışlar  qarşılığı  alacaqlarda  faturadaki 

para birimi üçün keçərli beynəlxalq faiz dərəcələri (libor+spread) esas alınmaktadır.  

 faktorinqdə maliyet mekanizmasının ne şekilde işlediğini göstəren 1. Örnek:  

Satıcı;  100.000  abd  doları  dəyərindaki  altı  ay  vadeli  bir  yurt  dışı  satışında  faktorinq 

xidmətlerinden  yararlanmak  istemektedir.  Factor  komisyonunun  %  2,  beynəlxalq  faiz 

dərəcəsinın (libor+spread) % 10 olduğunu varsayarsak, satıcının mal haqqıni satıştan həmən 

sonra  almak  istemesi  halında  faktorinq  xidmətinin  satıcıya  maliyeti  7.000  abd  doları 

olacaqtır.  Dolayısıyla,  satıcı  altı  ay  beklemeden  alacağını  93.000  abd  doları  olaraq  tahsil 

edebeləcektir. Söz konusu əməliyyatın hesablanması aşağıdaki şekilde yapılmaktadır. 

100.000 abd doları x % 2 = 2.000 abd doları (komisyon) 

100.000 abd doları x % 5 = 5.000 abd doları (faiz)  

 toplam : 7.000 abd doları  

(not : illik % 10 üzerinden altı aylık faiz % 5dir) 

Faktorinq xidmətlerinde, factor, genellikle kredili satışlar toplamının % 80i civarındaki 

bölümünü  satıcıya  nakit  olaraq  derhal,  qalan  bölümü  ise  alıcıdan  mal  haqqınin  tahsilatını 

müteakip  ödəməyi  taahhüt  etməkdədir.  Beləce,  satıcı,  kredili  satışlardan  doğan  nakit 

ihtiyacını istediği zaman kolayca qarşılayabilmektedir.  

Faktorinqdə əməliyyat maliyetinin hesablanmasına münasibətn 2. Örnek:  

Bir x şirkəti, y şirkətine kredili olaraq sattığı 50.000.000.000 tl dəyərindaki maldan olan 

alacağını,  factor  şirkətine  devretmiştir.  Temmuz  ayında  satılan  malın  vadesi  2  ay  olup,  x 

şirkəti  %80  dərəcəsinda  ön  ödəmə  talep  etmiştir.  (faiz  dərəcəsi  %75,  faktorinq  şirkətinin 

komisyon dərəcəsi %1,5dir)  

Temmuz ayı əməliyyatları : 

X şirkətine yapılacaq ön ödəmə : 40.000.000.000 (50.000.000.000 * 80/100)  

Faktorinq komisyonu : 750.000.000 (50.000.000.000 * 1,5) 


 

 

Bsmv : 37.500.000 



Alınan ön ödəmə : 40.000.000.000 – 787.500.000 = 39.212.500.000  

Eylül ayı əməliyyatları : 50 milyar tahsil edilmiştir. 

Faktorinq faizi : f = a * n * t/36000  

 = 40.000.000.000 * 60 * 75/36000 = 5.000.000.000 

Bsmv = 250.000.000  

X şirkətine ödenen : 10.000.000.000 – 5.250.000.000 = 4.750.000.000 

 əməliyyatın toplam maliyeti : 4.750.000.000 + 787.500.000 = 5.537.500.000 

 örnek  3:  bir  firma  alacaqlarını  %2  iskontoyla  bir  factor  şirkətine  devretmiştir.  Buna 

görə  factor  şirkəti  hər  1  dolar  alacaq  üçün  firmaya  98  cent  ödeyecektir.  Tahsil  müddəti  1 

aydır. 


Aylık zımni faiz dərəcəsi; 2/98 = %2,04tür. 

Efektif faiz dərəcəsi (1,204)12 – 1 = 0,274 ya da % 27.4 olur. 

Faktorinq,  burada  firma  üçün  pahalı  bir  maliyyə  kaynağı  kimi  gözükse  de,  faiz 

dərəcəsinın  yüksək  görünen  kısmı,  həm  alacaqların  ödenmeme  riskini  ,  həm  də  kredi  işine 

girme maliyetini temsil etməkdədir. 

Faktorinqin üstünlükləri 

 

Vadeli  alacaqlarını  factora  temlik  ederek  nakde  dönüştüren  işletmeler,  müddətkli  və 



kesintisiz nakit akışı ilə özlerine sürətli və kontrollü böyümə potensiali sağlamış olurlar.  

 



Vadeli  alacaqlarının  nakde  dönüşmesi  ilə  işletmeler,  hammaddeyi  nəğd  ödeyerek 

alabilir  və  önəmli  endirimler  sağlayarak  üretim  maliyetlerini  düşürürler.  Beləce  işletmelere 

karlarını arttırma olanağı sağlanır.  

 



Alıcı riskini factora devreden işletmeler, daxili və yurtdışı bazarlarını genişletebilir.  

 



Alıcılara vade tanıyabeləceği üçün, satıcının rəqabət gücü artar.  

 



Açıq hesab satışlar kolay və güvenli hale gəlir.  

 



Alacaqların tahsilatı və fon yaratma kimi konuları factora devrederek nakit akışlarını 

belirleyen yöneticilər iləriye dönük; üretim, yatırım və bazarlama kimi işletmenin gelişimi ilə 

əlaqəli konulara daha fazla vakit ayırabilirler.  

 



İşletmelerin qısa vadeli ticari alacaqlarının maliyyəını saxlayan faktorinq sistemi, bank 

kredisinden  fərqli  olup,  bilançonun  sadəcə  aktiv  bölümünde  bir  harekete  səbəb  olur. 

Alacaqlar,  stoklar  və  ticari  borclar  azalır,  işletmenin  yaratabildiği  işletme  sermayesi  artar. 

Bilanço daha likit hale gəlir və işletmenin kredibilitesi artar.  

 

Factorden  ticari  alacaqlara  qarşılık  kullanılan  ön  ödəmə,  satıcının  ihtiyacı  və  talebi 



üzerine  verildiği  üçün,  işletmelerin  dış  qaynaq  istifadə  ihtiyacı  azalır  və  faiz  giderlerini 

düşürebilir  

 

Faktorinq ilə sağlanan maliyyəın maliyeti, ticari krediləre (vade fərqı) görə daha ucuz 



olduğundan, vadeli satışlardan ilavə kazançlar sağlanabilir. 

Faktorinqin çatışmazlıqları 

 

Factor, kredibilite araştırması,üstlendiği risk, alacaq hesablarının tutulması və tahsilatı 



kimi sunmuş olduğu faktorinq xidmətleri qarşılığında satıcının temlik etmiş olduğu alacaqlar 

üzerinden bir komisyon alır.  

 

Factor tərəfindən, ön ödəmə tarixinden tahsilata qədər keçənmüddət üçün kullandırılan 



fona iç və dış bazar şərtlərına görə müəyyən olunan faktorinq ücret dərəcəsi uygulanır.  

 



Faktorinq  yolu  ilə  alacağını  əldən  çıxaran  firmalara,  vadeli  satış  yapan  firmalar  bu 

durumu firmanın likidite gücünün və alacaqlarını tahsilattaki zayıflığının bir zaafiyeti olaraq 

yorumlayarak vadeli satış yapmaktan kaçınabilirler.  

 



Satıcı  firma  alacaqlarını  faktorinq  firmasına  verməklə,  kredi  siyasiasının  yönetimini 

kaybedebilir.   



 

 

Türkiyədə və dünyada faktorinq.   Faktorinq  kavramı  bir  maliyyə  tekniği  olaraq 



ölkəmiz  bankcılık  terminolojisine  ilk  kez  1983  ilində  “  ödünç  para  verme  işleri  haqqında 

qanun  hükmünde  kararname  ”  ilə  girmiştir.  Bu  kararname  nin  3üncü  maddesi;  faktorinqi 

“mal və xidmət satışlarından doğmuş və ya doğacaq alacaqların temellük edilərek, tahsilinin 

üstlenilmesi  və  bu  alacaqlara  qarşılık  ödəməlerde  bulunularak  maliyyə  sağlanması”  diye 

tanımlanmakta,  bu  işle  uğraşmaq  üzere  qurulan  şirkətləri  de  “faktorinq  şirkətləri”  olaraq 

adlandırmaktadır. 

Faktorinq Türkiyədə 1988 ilində başlamış ve ilk 1990-da, yetkiləndirilmiş bir faktorinq 

şirkəti əməliyyatlare başlamışdır. O günden itibaren popüleritesi artmış və  əməliyyat həcmi 

1999 ilində 5.25 milyar usd-a çatmışdır və bu böyümə günlük olaraq belə davam etməkdədir 

47 


Hazine  müsteşarlığı  məlumatlarına  görə,  Türkiyədə  qurulan  faktorinq  şirkətlərinin 

sayısı, 1992de  14, 1994de  63, 1995de  45 və  1999da  93e  yükselmiştir. Bu şirkətlərden  37si 

faktorinq  derneği  üyesidir  və  bu  37  üyeden,  22si  bir  bankın  iştirakidir.  93  ədəd  faktorinq 

şirkətinden 16sı, dünyanın ən böyük faktorinq zincir kuruluşu olan fcı üyesidir. 

2001  ilində  Türkiyədə  gerçekleşen  toplam  faktorinq  əməliyyat  həcmi  3.7  milyar  usd 

olurkən, bu toplamın 990 milyon usd- si ixracat əməliyyatlarından 2.7 milyar usd- si iç bazar 

əməliyyatlarından oluşmuştur. 

Faktorinq,  yeni  bir  maliyyə  modeli  olmasına  rağmen  ölkəmizdə  sürətli  bir  gelişme 

göstərmiş  və  ölkəmiz  maliyyə  bazarlarının  son  illərdə  vazgeçilmez  enstrümanı  olmaya 

başlamışdır.  Hər  cür  mal  və  xidmət  satışlarından  qaynaqlanan  qısa  vadeli  alacaqların 

faktorinq  şirkətine  devredilmesi  əməliyyatı  giderek  yaygınlaşmaqtadır.  Alacaqların  takibi, 

tahsili,  garanti  edilmesi,  maliyyə  sağlanması,  bazar  araştırması,  kredi  istihbaratı  yapılması, 

ticari  risklərin  üstlenilmesi  və  mühasibat  kayıtlarının  tutulması,vb.  Xidmətleri  içeren 

faktorinq, firmaların qısa vadeli sermaye ihtiyacını qarşılamaqtadır.  

Ölkəmizdə faktorinq əməliyyatlarınin önəmli hissəsini (%75) daxili, geri qalan hissəsini 

ise  ixracat  (%23)  və  idxalat  (%2)  faktorinqi  təşkil  edir.  Daxili  faktorinq  əməliyyatları  üçün 

önəmli bir potensialın mevcudiyetine rağmen, daxili bazarda şirkətlər haqqında yeterli bəlaqə 

temin  ediləcek  bir  bəlaqə  banksının  olmaması  faktorinq  xidmətlerinin  iç  bazarda  arzulanan 

biçimde yaygınlaşmasını güçleştirmektedir.  

Ölkəmizdə  faktorinq  xidmətlerinden  en  çox  yan-sanayi  şirkətləri,  kiçıx  və  orta  ölçülü 

şirkətlər,  sektorlar  eribarı  ilə  de  en  çox  sanayi,  tekstil,  qida,  xidmətler  sektoru,  otomotiv, 

makine və teçhizat, yedek parça, büro makinaları, sağlıq və temizlik sektorlari ilə yayıncılık 

sektorlari yararlanmaktadır. 

Daxili  ticaretin  önəmli  bir  hissəsinin  vadeli  olması,  yüksək  dərəcəlı  inflyasiyaun 

davamlı  olaraq  şirkətlərde  işletme  sermayesi  sorununu  yanında  gətirmesi,  ölkəmiz 

ekonomisinin ixracata yönelik oluşu, ihrac ürünlerinin böyük bir bölümünün factor ediləbilir 

nitelikte  olması,  beynəlxalq  ticaretin  vadeli  (açıx)  hesab  şəkline  dönüşmesi  və  akreditifli 

ödəmə şəklinin giderek azalması faktorinq ihtiyacını arttırmaya davam etməkdədir. 

Faktorinq, bugün dünyadaki bütün şirkətlər üçün modern bir maliyyə aləti hesab olunur. 

50-yi  aşkın  ölkəde  tamamıyla  gelişmiş  bir  faktorinq  endüstrisi  vardır  və  faktorinq  şirkətləri 

aracılığıyla gerçekleştirilən toplam iş həcmi 630 milyar doları aşmaqtadır.  

 faktorinq,  yeni  bir  kavram  deyildir.  Faktorinq,  yüzlerce  il  öncə  ilk  olaraq  amerika  və 

ingiltere  arasındaki  arasındaki  yün  ticaretinin  maliyyəına  yardımcı  olmak  məqsədi  ilə 

başlamışdır.  Kayıtlı  faktorinq  şirkətləri,  1960-larda  kurulmaya  başlamışdır.  L970lere  qədər 

pek  böyük  gelişme  göstəremeyen  faktorinq,  1973  petrol  böhrani  sonrası  dünya  ticaretinin 

güçleşen  şərtlərında  dışa  açılmaya  çalışan  bir  çox  işletmenin  giderek  daha  fazla 



 

 

yararlandıkları bir maliyyə yöntemi olmuşdur və bugün gelişmiş ölkələrdeki böyük bankların 



çoğunun bir faktorinq şirkəti iştiraki vardır.  

Faktorinq  xidmətinin  yeni  endüstriləre  və  bölgelere  uygulanmaya  başlanması, 

bəlaqəsayar  istifadəındaki  və  texnologiyasindeki  sürətli  gelişme,  bağımsız  factor 

kuruluşlarının  böyük  ticari  banklarla  birleşmesi,  factor  kuruluşlar  arasındaki  rəqabətin  hər 

keçəngün  artması  kimi  səbəblerle  dünya  faktorinq  həcmi,  sürətli  və  olumlu  bir  şekilde 

artmaktadır. 

2001  ilində  bütün  dünyada  gerçekleşen  toplam  faktorinq  əməliyyat  həcmi,  648  milyar 

usd olmuşdur. 

Beləliklə, bu nəticəyə gəlmək olar ki, dünyada artan rəqabət şəraitində  olduqca yaygın 

bir  qaynaq  sağlama  işlevi  görən  fianansal  kiralama  ölkəmizdə  gelişip  boy  atabilmesi, 

dünyadaki  gerçek  lizinq  uygulamalarının  ölkəmizdə  yaygınlaşması,  maliyyə  kiralama 

əməliyyatlarınin  taksitli  satış  yöntemi  olmaktan  çıxıp,  gerçek  bir  fonlama  olaraq  etkinlikte 

bulunması  və  şu  anda  bu  alanda  yaşanan  dış  kredi  sağlama  və  fon  bulma  konusundaki 

sıkıntıların  daha  kolay  aşılabilmesi  üçün,  daha  bir  çox  önleme  və  özendirme  girişimlerine 

ehtiyac vardır. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə