Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə20/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   47

Buraxılış işinin müdafiəsinə qədər toplanmış ballar




Tələbənin

adı, ata­sının adı, soyadı



Buraxılış işinin

tərtibatı

20 balla


Burazılış işinin

məzmunu


10 balla

Elmi rəhbərin işə qiyməti 15 balla

Əlavə rəsmi rəyçinin işə qiyməti

5 balla


Müdafiəyə qədər toplanmış ümumi bal

1.


















Tələbənin Komissiya qarşısında müdafiəsinin təşkili üçün ka­fedra aşağıdakı sənədləri müvafiq dekanlığa təqdim edir.

1. Buraхılış işi (cildlənmiş formada- 1 nüsxə);

2. Elmi rəhbərin rəyi;

3. Əlavə rəsmi rəyçinin rəyi;

4. Buraхılış işinin kafеdrada müzakirəsinin prоtоkоlundan çı­хa­rış.

Dekanlıq həmin sənədlərə tələbənin bakalavr təhsil müd­də­tində aldığı attestasiya qiymətlərini göstərən cədvəli də əlavə edərək Yekun Dövlət Attestasiya Komissiyasına təqdim edir.

Müəyyən edilmiş qrafik üzrə hər gün 12-13 tələbə müdafiə edə bilər. Hər tələbənin müdafiəsinə 20-25 dəqiqə vaxt ayrılır. Tələbə kür­südən Yekun Dövlət Attestasiya Komissiyası və qrup kollektivi qarşısında tələsmədən, savadlı, elmi cümlələrlə, yığcam şəkildə, yax­şı olar ki, əlindəki mətnə baxmadan çıxış edir və kom­pyu­ter texnikasından istifadə edir. Buraxılış işinin səciy­yə­vi cəhət­lərini, aktuallığını, məqsəd və vəzifələrini, metodlarını, mənbələrini, həmçinin fəsil və bölmələrini aydın, səlis şərh edir. Sonra rəylərdəki irad və təkliflərə, daha sonra da verilən suallara konkret cavablar verir, öz münasibətini bildirir.

Yеkun Dövlət Attеstasiya Komissiyası tələbənin müdafiəsini qiymətləndirərkən iddiaçının müdafiədə çıxışını, suallara vеrdiyi cavabları, iхtisas biliyinin səviyyəsini nəzərə alır ki, bunlar da maksimum 50 balla qiymətləndirilir.
Buraxılış işinin müdafiəsində toplanmış ballar



Tələbənin adı, atasının adı, soyadı




Müdafiədə toplanmış ballar

Məruzənin qiyməti

20 balla


Suallara cavab- ların qiyməti

20 balla


Tələbənin ixtisas biliyi

10 balla



Yekun bal

1.
















Yеkun Dövlət Attеstasiya Komissiyasının bağlanış iclasında sədr komissiya üzvləri ilə birlikdə hər tələbənin ayrı-ayrılıqda qiy­mətlərini müzakirə edir və açıq səsvermə yolu ilə buraxılış işinin müdafiəsinin ümumi bal qiyməti müəyyənləşdirilir. Bundan sonra tələbənin müdafiəyə qədər və müdafiədə topladığı ballar toplanaraq buraxılış işi müdafiəsinin yekun balı çıxarılır. Sədr müdafiənin yekun bal qiymətini tələbələrə elan edir.

Həm müdafiəyə qədər, həm də müdafiə zamanı toplanmış bal­lar ümumiləşmiş şəkildə bir cədvəldə öz əksini tapır. Yеkun Döv­lət Attеstasiya Komissiyasının sədri və üzvləri cədvəldəki qiymətləri imzalayaraq təsdiq edir. Müdafiə prosesinin bütünlükdə gedişatı, suallara cavablar, tələbələrin qiymətləndirilməsi xüsusi “Protokol-kitabı”nda Komissiyanın Elmi Katibi tərəfindən aparılır və Yеkun Dövlət Attеstasiya Komissiyasının sədri, üzvləri tərəfindən imzala­na­raq təsdiqlənir.

Magistratura. “Magistrsözü latın mənşəli söz olub, “müəl­lim”, ”mü­rəbbi”, “rəhbər” mənalarını ifadə edir. Qədim Ro­ma­da “ma­gistr” dərəcəsi mühüm vəzifə səlahiyyətləri olan şəxslərə veri­lir­di. Bizans imperator­luğunda isə bu ad yüksək məmur rütbəsi ti-tuluna müvafiq idi. “Magistr” məf­humu “ustad” adının sino­nimi, öz işinin mahir bili­ci­si, ustası kimi də qəbul edilir. Musiqi termini olan “maest­ro” sözü də “magistr” sözün­dən meydana gəlmiş, mu­si­qi sa-hə­sinin bi­li­cisi kimi başa düşülür.

Magistratura təhsili ixtisaslaşma üzrə hər hansı ixtisas sa­hə­si­nin elmi-tədqiqat və ya peşəkar məqsədlər üçün daha dərindən öy­rə­nil­məsini nəzərdə tutur və məzunlara peşəkar fəaliyyətlə, elmi təd­qi­qat və elmi-pedaqoji işlərlə məşğul olmaq hüququ verir. Ma­gistratura təhsilinin məzmunu, təşkili və “magistr” dərəcələrinin ve­ril­məsi qaydaları müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəy­yən edilir.

Magistratura elmi-pedaqoji kadr potensialı, maddi-texniki ba­zası və təhsil infrastrukturu kifayət qədər yüksək olan ali təhsil mü­əs­sisələrində yaradılır.

Magistratura əsasən aşağıdakı vəzifələri həyata keçi­rir:

1. Magistratura ali təhsil strukturunda ikinci pillə ola­raq ali təh­­­silin elitar formasından kütləvi və ümumi for­­maya keçidini təmin edir.

2. Ali təhsilin adekvat, məqsədyönlü , optimal, sə­mə­rəli, çevik olmasını təmin edir.

3. “Uzunmüddətli təhsil”, “Ömürboyu təhsil”, “Fa­si­­ləsiz təhsil paradıqmasını reallaşdırır.

4. Varislik prinsipini, yeniləşmə, təkmilləşmə funk­si­ya­sını, tədrisin elmi xarekterdə qurulmasını, elmi təd­qi­qat­çılığı, yaradıcılıq və əməkqabilliyinin vəhdətini tə­min edir.

5. “Geniş məkanda tanınma”, “Şəffaflıq”, “Rəqabət apar­maq və rəqabətə dözümlülük” kimi funksiyaları ye­ri­nə yetirir.

6. Transparentlik (fr. transparent, hərfi mənası – şəf­faf) funk­si­yasının, ağılların, imiclərin, imkanların rəqa­bə­tə dözüm­lü­lüyünü təmin edən strategiyaların modern­ləş­di­rilməsini təmin edir.

7. Rasional -selektiv (lat. selectio – seçmə, seliqo – se­çi­rəm) funksiyanı yerinə yetirir, tələbələrin qəbulunun, se­çib- seçilməsi mü­yəssərliyini təmin edir.

8. Doktorluq dərəcəsinə qədərki səviyyənin təmin edil­məsi funksiyasını yerinə yetirir və daha yüksək də­rə­cə olan doktorluq elmi dərəcəsinə çatmaq üçün im­kan və şə­rait yaradır.

9. Varislik və inkişafın vəhdətini, ali təhsilin aka­de­mik və bazar iqtisadiyyatı xarakteristikalarının vəhdətini, klas­sik dəyərlərə uyğunluğu, dinamik dəyişikliklərə açıq ol­masını təmin edir.

10. Yüksək intellektə, yüksək mədəniyyət və əxlaqa, yük­sək elmi-tədqiqatçılıq qabiliyyətinə, dərin bilik və ge­­­niş elmi dünya­gö­rüşə malik peşəkar mütəxəssislər ye­tiş­­dirir.

Magistratura elmi-pedaqoji kadr potensialı, maddi-texniki ba­zası və təhsil infrastrukturu kifayət qədər yüksək olan ali təhsil mü­əs­sisələrində yaradılır.

Tibb təhsil proqramlarına və dövlət təhsil standartlarına uyğun ola­raq, əsas təhsilə və rezidenturaya həkim-mütəxəssis ali peşə ix­ti­sas dərəcələri verilir. Rezidentura təhsilinin məzmunu və təşkili qay­­dalarını müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyənləşdirir.

Xüsusi qabiliyyət tələb edən və öz xüsusiyyətləri ilə fərqlənən mə­dəniyyət, musiqi, incəsənət, idman, memarlıq, dizayn və bu kimi di­gər sahələr üzrə magistr hazırlığı yalnız nəzəri hazırlıq və tədqiqat tə­ləb edən sahələr üzrə həyata keçirilir.

Magistratura təhsili ixtisaslaşma üzrə hər hansı ixtisas sa­hə­si­nin elmi-tədqiqat və ya peşəkar məqsədlər üçün daha dərindən öy­rə­nil­məsini nəzərdə tutur və məzunlara peşəkar fəaliyyətlə, elmi təd­qi­qat və elmi-pedaqoji işlərlə məşğul olmaq hüququ verir. Ma­gis­t­ra­tu­ra təhsilinin məzmunu, təşkili və “magistr” dərəcələrinin ve­ril­mə­si qaydaları müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəy­yən edilir.

Magistraturada fənnlərin dərindən ixtisaslaşması aparılır, magistrantlarda elmi araşdırma bacarığı və vərdişləri formalaşdırılır.

Magistraturanı başa vuran şəxslər İxtisaslaşdırılmış Disserta­siya Şurasının qərarı ilə «magistr» dərəcəsi alırlar. Magistr dərəcəli mütəxəssislər ali məktəbin bakalavr pilləsində, elmi-tədqiqat mər­kəz­lərində, habelə orta məktəblərdə fəaliyyətlərini təşkil edə bilərlər.

Magistr dərəcəsi verilərkən xüsusi elmi hazırlıq bacarığı və konkret elmi nəticə nümayiş etdirmiş məzunlar doktoranturada mü­va­fiq imtahanlar verdikdən sonra elmi iş - dissertasiya üzərində çalışa bilərlər. Doktoranturanı başa vurub İxtisaslaşdırılmış Disser­tasiya Şurasında fəlsəfə doktoru dissertasiyası müdafiə etmiş şəxslər «Fəlsəfə doktoru» (ixtisas göstərilməklə) elmi dərəcəsini alır. Elmi dərəcəsi olan şəxslər, xüsusilə elmlər doktorları ixtisasa uyğun ola­raq təhsilin magistratura pilləsində elmi, pedaqoji fəaliyyət göstərə bilərlər.



Magistrant təhsilini başa vurarkən İxtisaslaşmış Disser­ta­siya Şurasının qarşısında yazıb tamamladığı dissertasiyanı mü­dafiə edir.

Magistr dissеrtasiyası – magistratura tələbəsinin, ya­xud ma­gis­trantın müstəqil еlmi-tədqiqat işi­nin, gərgin yaradıcı aхtarış­la­rının məhsuludur. Magis­tra­tu­rada təhsil-tərbiyə fəaliyyə­ti­nin sоn təq­dima­tıdır, mü­tə­хəssisə «həyat vəsiqəsi» vеrən, ona ma­gistr elmi də­rə­cə­­si verən mürəkkəb pedaqoji prоsеsdir. Dis­ser­tasiya latınca “dissertatio” sözündən olub, mənası müzakirə etmək, tədqiq etmək deməkdir.

Magistr dissertasiyası işinin icrası və müdafiəsi ma­gis­­tranta təhsil illəri ərzində qazandığı bilikləri sis­tеm­ləş­dir­məyə, möhkəm­lən­dirməyə, iхtisas üzrə nəzə­ri bilik­lə­ri­ni və praktik bacarıqlarını da­­ha da gеniş­lən­dirməyə, kоnk­rеt еlmi-pedaqoji, tехniki, iqtisadi, is­­tеhsal və digər mə­sə­lələri həll еtməyə imkan vеrir, оnlarda müs­tə­qilliyi, ya­­radıcılığı inkişaf еtdirir, еlmi tədqiqat mеtоdlarından is­tifadə еtmək və еkspеrimеnt qоymaq qabiliyyətini aşı­la­yır.

Magistr dissertasiyası sırf müstəqil еlmi-tədqiqat хa­­raktеri da­şı­sa da bu əsas etibarilə tədris-tədqiqat işlə­ri­nə aid olur. Yəni ma­gistr dissertasiyası magistra­turanın təd­ris proqramı ilə sıx bağlı olur. Belə elmi tədqiqat işinin ya­zılmasında əlbəttə, magistrantdan böyük elmi yenilik­lə­ri, elmi problemləri həll etməsini, kəşflər, ixtiralar et­mə­­­sini gözləmək də olmaz. Magistr dissertasiyasının ya­zılmasında əsas məqsəd magis­trantın müstəqil elmi-tə­dqiqat işləri aparması, müstəqil elmi axtarışlar etməsi, el­mi problemlərə peşəkarcasına yanaşması və onun həlli yo­llarını öyrənməkdir.

Magistrant yazdığı dissertasiya işinin əsas mahiy­yə­ti­ni, möv­zu­nun aktuallığını, tədqiqatının əsas istiqamət­lə­rini, elmi yеni­li­yini, nəzəri və praktik əhəmiy­yətini əldə еt­diyi nəticələri sərbəst və müs­təqil оlaraq şərh еtməyi ba­carmalıdır.

Dissertasiya işinin müdafiəsinə hazırlıq uzun müd­dət sürən gərgin zеhni əməyin məhsuludur. Disser­tasiya işi­­nin yazılmasında magistrantda bir sıra idrak qabi­liy­yət­ləri, tədqiqatçılıq bacarıqları ilə yanaşı, gələcək mütə­хəs­sisə хas оlan müsbət əхlaqi kеyfiyyətlər də fоrmalaşır, оnun bir şəхsiyyət kimi inkişafı təmin еdilir.


8.8.6. Doktorantura
Doktorantura ali təhsilin ən yüksək səviyyəsi olmaqla elmi və el­mi-pedaqoji kadrların hazırlanmasını, ixtisas və elmi dərəcələrin yük­səldilməsini təmin edir. Doktorantura təhsili ali təhsil mü­əs­si­sə­lə­rində və elmi təşkilatlarda yaradılan doktoranturalarda (hərbi təh­sil müəssisələrində adyunkturalarda) həyata keçirilir və müvafiq el­mi dərəcənin verilməsi ilə başa çatır. Elmi dərəcələr ali təhsil mü­əs­si­sələrində və elmi təşkilatlarda fəaliyyət göstərən dissertasiya şu­ra­la­rının vəsadəti əsasında qanunvericiliyə uyğun olaraq verilir.

Azərbaycan Respublikasında aşağıdakı elmi dərəcələr mü­əy­yən edilir:



  • fəlsəfə doktoru - elm sahələri göstərilməklə;

  • elmlər doktoru - elm sahələri göstərilməklə.

“Doktor” sözü latınca “doctus” yəni “Öyrədilmiş” “Bilik­lən­­miş”, “Təkmilləşmiş” kimi mənaları verir. Bu elm sahəsində veril­miş ən yüksək dərəcə sayılır. İlk doktor elmi dərəcəsi, tarixi mən­bə­lər görə 12 iyul 1219-cu ildə Boloniyada Papa III Honorius tərə­fin­dən verilmişdir.

Elmlər doktoru elmi dərəcəni almaq üçün fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almış şəxs hazırladığı dissertasiyanı mütəxəssislərin iştirakı ilə təşkil olunmuş şura və azad iştirakçılardan ibarət publika qarşısında müdafiə etməli idi.

Doktoranturada təhsilini başa vurmuş və müvafiq elmi dərəcə al­mış şəxslərə müəyyən edilmiş qaydada elmi dərəcəni təsdiq edən vahid formada dövlət nümunəli sənəd-diplom verilir.

Ali təhsil müəssisələrində, elmi və digər təşkilatlarda çalışan el­mi-pedaqoji kadrlara elmi dərəcələrin verilməsi doktorantura və dissertantura yolu ilə reallaşdırılır.



Ali təhsil müəssisələrinin kadrlarına elmi və pedaqoji fəa­liy­yət sahəsində əldə etdikləri nəticələrə görə müəyyən edilmiş qay­da­da elmi adlar verilir. Dosent və professor elmi adlarının verilməsi qay­daları və şərtləri müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən mü­əy­yən olunur. Azərbaycan Respublikasında ali təhsil müəssisəsinin Fəx­ri professor (doktor) adı vermək hüququ vardır. Fəxri professor (dok­tor) adının verilməsi qaydaları və şərtləri ali təhsil müəssisə­si­nin nizamnaməsi ilə müəyyən edilir.
***
Daim bütövləşməkdə olan dünyanın hər hansı bir nöqtəsində baş verən geniş miqyaslı ictimai hadisə və proseslər bütün ölkə və xalqların həyatına təsir edir. Dünyada formalaşmış vahid ictimai-iqtisadi, siyasi-mədəni məkan bu günün reallığıdır. Bütün bəşəriyyət sözügedən reallıqla hesablaşmağa “məhkumdir” və bütün sahələrdə bu reallığı nəzərə almaq zərurəti ilə qarşılaşır.

XX əsrin sonlarında əldə olun­muş böyük nailiyyətlər sayəsində Av­ropada baş verən proseslər da­ha konkret xarakter alaraq, AB ölkə­lə­rinin və onların vətən­daş­la­rı­nın reallığına dolğun cavab verir. Bu zəmində ya­ran­mış pers­pek­tiv­lər, (digər Avropa ölkələri ilə dərinləşən münasibətlərlə birlikdə), in­ki­şaf üçün daha böyük imkanlar yaratmışdı. Siyasi və aka­demik dün­yanın daha böyük hissəsi ara­sın­da artan qarşılıqlı anlaşmanın, bütün inkişaf edən Avropada daha sıx əlaqələrin yaradılmasının, Avro­panın intellektual, mədəni, sosial və elmi-texniki potensia­lının formalaş­masına və möhkəmləndirməsinə olan tələbatın mövcudlu­ğu­nun təsdiqi qa­çıl­maz idi. “Maariflənmiş Avropa” sosial və hu­ma­ni­tar inkişafın əvəz­olun­­­maz amilinə, habelə genişləndirilən və zən­gin­ləşdirilən Avropa vətən­daş­lığı­nın zəruri şərtinə çevrilmişdi. O, vətəndaşlara ümumi dəyərlərə və ümumi sosial, mədəni məkana aid olduqlarını anlatmaqla yeni minilliyin təhriklərinə tab gətir­mək üçün zəruri məlumatlarla təmin olunmaq imkanı vermək qüdrətində dərk edilirdi.

Dünyanın inkişafının reallığına çevrilmiş qloballaşma prosesi Av­ropa mə­ka­nında gedən Boloniya prosesinə təkan verir və onun ak­tuallığını artırır. Ali təhsil sis­temləri arasında rəqabətin güc­lən­məsi Avropa ali təhsil sisteminin rəqabət qa­biliy­yətinin və cəzbe­di­ci­li­yinin gücləndirilməsi tələbini günbəgün daha kəskin şəkildə qoyur.

Sözügedən proses bütövlükdə dünya miqyasına da aiddir. Av­ro­pa bu ümumi prosesdə ən güclü regionlardan biri kimi çıxış edərək yeni regionlarda, o cüm­lədən postsovet məkanında öz ali təhsil stan­dart­ları və də­yərlərinin təsbit edilməsi, bu regionun təhsil məkanını öz təsir dairəsinə almaq məqsədilə aktiv mübarizəyə qoşulmuşdur. Bu­rada vurğulamaq ye-ri­nə düşər ki, Avropa özünün təhsil stan­dart­la­rının digər ölkələrdə, o cüm­lədən Azərbaycanın da aid olduğu pos­t­sovet ölkə­lə­rində yayılmasında və onların Ümum­av­ropa Ali təhsil zo­nasına cəlb edilməsində nə qədər maraqlıdırsa, barəsində bəhs olu­nan ölkələrin özləri də həmin prosesin daha sürətlə getməsində bir o qədər (bəlkə də daha çox) maraqlıdırlar. Bu da təbii bir hadisədir. Qlo­ballaşma prosesinin sürətləndiyi və dərinləşdiyi bir vaxtda həmin qəbildən olan ölkələrin daha qabaqcıl və mü­kəm­məl bir sistemə daxil olaraq özlərinin bu sahədəki problemlərini “Maariflənmiş Av­ropa”nın ümumi dəstəyi və təcrübəsi əsasında həll etmək imkanı qa-zanmasına şans verir ki, qloballaşmanın gətirdiyi təhlükələrə daha çox dözüm mühiti forma­laş­dırsın.

Köhnə Sovet təhsil standartlarından uzaqlaşan müstəqil Azər­baycan Res­-pub­likası da Boloniya prosesinə qoşulmaqla bütövlükdə təhsil sahəsində, konkret olaraq ali təhsil sahəsində öz önəmli maraqlarını qəti olaraq ortaya qoymuşdur. Azərbaycan Respub­li­ka­sı­nın rəsmi olaraq Bo­loniya prosesinə qoşulması ölkənin bü­tün ali təhsil müəssisələrinin təd­ri­cən Boloniya standartları əsasında qurul­masına yönəldilmiş xəttin qəti­ləş-dirilməsidir.

Avropada ali təhsil sistemində struktur dəyişikliyinin başlan­ma­sını XX əsrin 50-ci illərinin sonuna aid etmək olar. Avropada inteqrasiya pro-seslərinin təməlini qoymuş olan (“Ümumi bazar” yaratmaq üçün) Roma müqaviləsi imza­lan­mışdır.

Flamandiyalı müəlliflər – Kurt de Vita və Verxovena Avropada ali mək­təb­lərdə inteqrasiya proseslərinin inkişafını 3 dövrə ayırmışlar: 1957-1982-ci illər; 1983-1992-ci illər; üçüncü – 1992-ci il Maastrixt müqavi­ləsinin imzalan­ması ilə başlanır. Birinci dövr (1957-1982) hər şeydən əvvəl “Ümumi bazar”a daxil olan ölkələrin Təhsil Nazirlərinin 1971-ci ildə keçirilən görüşü ilə yadda qalmışdır. Bu görüşdə onlar aşağıdakı məsələləri müzakirə etmişlər:

diplomların qarşılıqlı tanınması;

təhsil sahəsində koorporasiyalar (birliklər, ittifaqlar) yaratmaq;

Avropa Təhsil İnkişafı Mərkəzini yaratmaq;

təhsil sahəsində qeyri-milli institutların yaradılması.

1976-cı ildə “Ümumi bazar” çərçivəsində aşağıdakıları özündə sax­layan fəaliyyət proqramı hazırlandı;

ali məktəblərə qəbulda bərabər imkanların yaradılması;

diplomların qarşılıqlı tanınması;

birgə tədris proqramlarının qəbulu;

qısamüddətli kadr hazırlığı kurslarının yaradılması;

birgə informasiya siyasətinin həyata keçirilməsi;



Avropa Universitetinin yaradılması.

1980-ci ildə bu proqrama uyğun olaraq EURYDICE infor­masiya şə-bəkəsi for­malaşmağa başladı. Bu şəbəkə çərçivəsində Avropa İttifaqına daxil olan ölkə­lə­rin milli təhsil sistemlərinə aid müqayisə edilə biləcək və etibarlı informasiya ha­zırlanır və yayılır.

1983-1992-ci illərdə Avropa İqtisadi Birliyi ölkələrində aşağı­dakılar həyata keçirilmişdir:

  • AİB-ə üzv olan ölkələrin tələbələrinin eyni hüquqa malik olması barədə əsasnamə qəbul edilmişdir.

  • Ali təhsil institutları arasında daha sıx əməkdaşlığı və müəl­lim­lərin, tələbələrin və tədqiqatçıların sərbəst yerdəyişməsinin va­cib olma­sını göstərən müqavilə imzalanmışdır.

Bu müqavilə həm­çinin Comet, Erasmus, Lingua və Tempus proq­ram­­la­rı­nın əsasını qoy­muşdur.

Bütün bu prosesləri 1992-ci ildə Maastrixtdə keçirilmiş görüş daha da möh­kəmlətmişdir. Belə ki, bu görüşdə AİB-yi ölkələri öz aralarında sərhədləri götü­rə­rək vahid pul, siyasi və iqtisadi dövlətlər ittifaqı yarat­maq haqda müqavilə im­zalayaraq qarşılarına Vahid Təhsil Sistemi yarat-maq məqsədini də qoymuşlar.

Avropa Univer­si­tetləri rektorlarının iştirakı ilə 1988-ci ildə Bolo­ni­ya Uni­versitetinin 900 illiyinə həsr olunmuş görüşdə “Universitetlərin Ümumi Xarti­yası” qəbul edilmişdir. Beləliklə, Avropada ali məktəblərin struktur dəyişikliyinin müasir dövrü başlanmış və bu proses Boloniya prosesi adlanır.

Avropa özünün ali təhsil sistemində islahatlar keçirərək addımlar atanda ilk növbədə maraqlarından çıxış edir. Bu prosesə qoşulan hər bir dövlət, xüsusən də ümumavropa məkanından kənarda olan və bu məkana can atan postsovet ölkəsi bilməlidir ki, özünün imkanlarından, inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq orada müxtəlif rollarda təmsil oluna bilər: bu prosesin tam hüquqlu iştirakçılarına və ya təsir obyektinə çevrilmək olar. Tam hüquqlu iştirakçı olmaq üçün ölkənin ali məktəblərinin səviyyəsinin yüksəldilməsi, rəqabət qabiliyyətinin güclən­di­ril­məsi istiqamətində köklü dəyişikliklərin edilməsi, onların maddi-texniki ba­za­sı­nın tam təmin olun­ması tələbi qarşıya çıxır. Ən başlıca vəzifə isə tədrisin və apa­rı­lan elmi tədqiqat işlərinin keyfiyyətinin, uyğun olaraq, hazırlanan mütəxəs­sis­lərin pe­şəkarlıq səviyyəsinin Avropa standartları səviyyəsinə qal­dı­rıl­masıdır. Yalnız bun­dan sonra standartları yüksək olan ümum­av­ropa ali təhsil məkanına tam dəyərli qoşulmaqdan söhbət gedə bilər. Əks halda ölkə bu sahədə həmin məkanın perife­riyasına çevrilmək, daim geridə qalmaq təh­lükəsi ilə üzləşə bilər.

Boloniya prosesi Avropada ali təhsili müasir dövrün tələbləri səviyyəsinə qal­dırmaq, onu dövrün mürəkkəb sosial-iqtisadi, siyasi, mədəni və digər prob­lem­lərinin həllində öz funksiyalarını yerinə yetirə bilmək qabiliyyətini təmin etmək üçün onu yeniləşdirmək, ən başlıcası isə bu işlərdə Avropa potensialını səfərbər edərək bütün ölkələrin im­kan­larından tam istifadə etmək məqsədi daşıyır. Bolo­niya prosesi Avropa ali təhsil sistemini əhatə edən və yalnız bu sahənin çərçivə­sində məhdudlaşan tədbirlər toplusu deyildir, o, Avropanın ümumdünya miqya­sında yeritdiyi qlobal strategiyanın bir hissəsidir. O, özündə çoxşaxəli fəaliyyət və tədbirlər kompleksi nəzərdə tutur.

Boloniya prosesinin Azərbaycanda tətbiqinin ən böyük prob­lem­lə-rin­dən biri onun fəlsəfəsinin axıra kimi dərk edilməsi, mahiy­yətinin aş-kar­lanması, məqsəd və vəzifələrinə aydınlıq gə­ti­ril­mə­sində olan çatış-maz­lıqlarla bağlıdır.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, 80-ci illərin sonuna kimi Qərbi Av­ropada in­teqrasiya proseslərinin inkişafı ilə əlaqədar olaraq qarşıya qoyulmuş məqsəd – SSRİ-də olan səviyyəyə çatmaq cəhdlərindən ibarət olmuşdur. O vaxt SSRİ çərçi­vəsində bütün respublikalarda diplomlar tanınmışdır, tələbələr eynihüquqlu idi, müəllimlər və tələbələr üçün azad surətdə yerdəyişmə mövcud idi. SSRİ-nin da­ğıl­ması ilə əlaqədar vəziyyət birdən-birə dəyişdi. SSRİ-nin əldə etdiyi hər şey da­ğıldı. Subyektiv anlamımıza dayanaraq belə qənaətdəyik ki, Rusiya və digər MDB üzvləri olan ölkələrə çox vaxt lazım­dır ki, onlar Avropa Birliyi Ölkələrinin Təhsil Məkanı xarakte­ris­ti­ka­larına uyğunlaşa bilsinlər.

Rusiya 2003-cü ilin sentyabrında Boloniya Deklorasiyasını im­za­ladı. Rusi­yanın Təhsil naziri V.M.Filippov burada yalnız aşağıdakı kate-qo­riyaları qeyd et­mişdir:

3-4 illik bakalavriat;

1-2 illik magistratura;

məqbullar vahidi sistemini yaratmaq;

ümumi qəbul edilmiş keyfiyyətə nəzarət sistemi.

Müqayisəli Təhsil Siyasət Mərkəzi” aşağıdakıları da bura əla­və etmişsə də, Boloniya deklorasiyası tamamilə əhatə olunma­mış­dır:



  • asan başa düşülən və layiqli akademik dərəcələr sistemi, işə­ dü­zəl­dil­məyə şərait yaradan və Avropa təhsil sisteminin beynəlxalq miq­yasda rəqabətə davam­lılığını artıran diploma əlavələrin tətbiq sistemi;

  • azad hərəkəti həyata keçirərkən qarşıya çıxan maneələri dəf et­mək yolu ilə tələbələrin çevikliyinə (mobil olmasına) təsir gös­tər­məli;

  • ali təhsil sahəsində, xüsusən universitetlərarası əməkdaşlıq böl­məsində tədris planlarının hazırlanması, birgə elmi-tədqiqat və tədris proqramlarının çevik (mobil) sxeminin qurulması işində Avropa ba­xışlarına təsir göstərməli.

Ümumiyyətlə, yadda saxlamaq lazımdır ki, ümumi stan­dart­ların tət­biqi, asan başa düşülən və müqayisə oluna bilən ixtisasların, üçpilləli ali təhsil sis­temlərinin tətbiqi, tələbənin biliyinin ölçülməsi və tədris yükünün zəruri həcminin müəy­yən­ləşdirilməsi üçün kreditlərin tətbiqi, diplomlara Avropa əlavəsinin verilməsi, tələ­bə­lərin, müəllimlərin və tədqiqatçıların mobilliyinə nail olunması, təh­silin keyfiy­yə­tinin təmin edilməsi, ali təhsil müəssisələrinin mux­ta­riyyətinin qorunması, dokto­ranturanın ali təhsil sisteminə daxil edilməsi, ali təhsildə Avropa dəyər­lə­rinin üstünlüyünün təmin olun­ması, Avropa ali təhsilinin rəqabət qabi­liyyətinin, cəzbe­diciliyinin ar­tırılması, ali təhsilin sosial rolunun reallaşmasına dönüş, ömür boyu təhsil, ümumavropa təhsil və tədqiqat mə­kanlarının ayrıl­maz­lığı Boloniya prosesinin əsas xüsusiy­yətləridir. Boloniya prosesi Av­ropada asanlıqla gedən və heç bir problemi olmayan bir proses de­yildir, o, davam etdikcə dəqiqləşdirilir, mübahisəli, ziddiyyətli məqamlar işin gedişində aradan qaldırılır, hətta əsaslı dəyişikliklər də edilir.

Boloniya prosesinin vacib şərtlərindən biri bütün Avropa ali təhsil məka­nında Avropa Kredit Transfer Sistemi (AKTS) əsasında kre­dit vahidlərinin tətbiq edilməsidir. AKTS və yaxud ECTS (European Credit Transfer System) 1989-cu ildə Erasmus proqramı çərçivəsində tətbiq olunmuşdur (Erasmus hal-hazırda Sok­rates proq­ramının bir hissəsidir). Bu sistem yoxlanılmış və bütün Av­ro­pa­da tətbiq edilən yeganə sistemdir. İlk əvvəl bu sistem tədris nəti­cə­lərinin tanınması üçün nəzərdə tutulurdu. Bir müddət olar ki, həmin sistem toplama (akkumlyasiya) sistemi keyfiy­yətinə kimi inkişaf etdirilibdir. ECTS sistemi əsasında bütün tələ­bələr – yerli və xarici təhsil gedişini daha rahat anlaya və müqayisə edə bilərlər. Bu sistem mübadiləni və akademik tanınmanı yüngülləşdirir, həmçinin ümu­milikdə Avropanın ali təhsilini digər qitələrdən olan tələbələr üçün cəzbedici edir. Tədrisin nəticələrinin asan başa düşülən və müqayisə olunan olması üçün onların vahid sistem çərçivəsində qiymətləndirilməsi lazımdır. Kredit vahidləri sistemi iki başlıca funksiyanı yerinə yetirir. Birincisi – alınan kursun qiymət­lən­diril­məsidir, dərs yükünün ölçül­məsidir. Bu, tələbənin aldığı dərs yükü­nün onun digər ali təhsil müəssisəsi tərəfindən mü­qa­yisə edilə bil­məsi və tanınması üçün vacibdir. İkinci funksiya yığım funksi­ya­sıdır. Tələbə ali məktəbi bitirərək hər hansı ali təhsil ixtisasını almaq üçün müəyyən olunmuş miqdarda kreditləri top­layır. O, müxtəlif səbəblər üzündən təhsili hissələrlə və ayrı-ayrı təhsil müəs­si­sələrində ala bilər, əgər alınan bilik köhnəlməyibsə, kreditlər la­zım olan miqdara qədər yığıla bilər və nəticədə tələbə həmin aka­demik dərəcəni (bakalavr, magistr) ala bilər. Lakin bu zaman ayrı-ayrı ali məktəblərdə toplanan kreditlərin hesaba alın­ması yenə də ali məktəblər arasındakı qarşılıqlı inama, akademik dərəcələrin əmsalı tətbiq olun­maq­la mühazirələrin, seminarların, laboratoriya işlərinin, tələbənin sərbəst işi­nin xüsusi çəkisini nəzərə almaq şərtilə uyğun­laş­dırıla bilmək imkanına söykənir. Kreditlərin konkret fənlər üçün müəy­yənləşdirildiyi zaman onun həmin ixtisas dərəcəsinin alın­masında rolu və yeri əhəmiyyət kəsb edir. Lakin bu məqamda da ümumi ali təhsil məkanında onun razılaş­dı­rılmasına ehtiyac nəzərə alınmalıdır.

Tələbənin göstəricilərinin qiymətləndirilməsi lokal/milli sə­viy­yədə veril­miş qiymət əsasında qeydiyyata salınır. Kreditlərin trans­feri zamanı aydınlıq üçün yaxşı olar ki, yerli səviyyədə gös­tə­ril­miş qiymətlərlə yanaşı onların ekvivalent ol­duğu ECTS qiy­mət­ləri də əlavə olaraq göstərilsin. ECTS sisteminin qiy­mət­lən­dirmə şkalası tələbələrin bölgüsünü statistik cəhətlər əsasında aparır. Bu baxım­dan ECTS qiymətləndirmə sistemini tətbiq etmək üçün tələbə göstəricilərini əks etdirən statistik məlumatların olması şərtdir. Uğurlu tələblər aşağıdakı qiymətləri əldə edirlər:

A ən yaxşısı 10%

B növbəti 25%

C növbəti 30%

D növbəti 25%

E növbəti 10%

FX və F qiymətləri də fərqləndirilir. Bu qiymətlər uğursuz tələbələrə verilir. FX “keçmədi – nəticələrin tanınması üçün irəliləyişlər olmalıdır” və F isə “keç­mədi – əhəmiyyətli irəliləyişlər olmalıdır” deməkdir. Tələbə tərəfindən uğur­suz çıxışın səbəblərinin göstərilməsi məcburi deyildir.

Kredit sisteminə keçilməsi ali təhsilin təkcə formasında deyil, ma­hiyyə­tində də köklü dəyişikliklərin baş verməsini labüd edir. Tələbələrin rolu bu proseslərdə əhəmiyyətli dərəcədə artır. Bü­töv­lükdə isə təhsilin fəlsəfəsi tamamilə dəyişərək əsasən son məhsula istiqamətlənir. Bu isə təhsilin keyfiyyətinin yük­səl­dil­məsini, onu daha məqsədyönlü olmasını stimullaşdırır. Seçim imkanı geniş­lən­miş tələbə özü seçdiyi ixtisas üzrə fənlərin, dərs deyən müəllimlərin seçilməsində böyük im­kan əldə edir. Bu eyni zamanda müəllimlərin məsuliyyətini artırır və keyfiyyətin yük­səl­dilməsinə kömək edir. Lakin bu o demək deyildir ki, həmin proses tam kor­təbii şəkildə cərəyan edir. Hər bir ixtisas üzrə məcburi, məcburi-seçmə və seçmə fənlərin tam siyahısı, habelə onların məc­buri ardıcıllığı, bir-bi-rin­dən asılılıq xüsusiyyətləri tədris pla­nın­da əks olunur və əvvəlcədən tələ-bəyə təqdim edilir.

Kredit sisteminin tətbiq edilməsi birinci növbədə ümumavropa ali təhsil mə­ka­nında vahid standartların işlənməsi ehtiyacından irəli gəl-mək-lə Boloniya pro­se­sinin bir sıra cəhətlərini təmin edir: tələbələrin mobilliyini asanlaşdırır; asan ba­şa düşülən və müqayisə oluna bilən dərəcələr siste-minin formalaşmasına kö­mək edir; ke­çilən fənlərin və proqramların unifi­kasiyasını təmin edir; alınan ixti­sas­la­rın müqayisə edilməsini asanlaşdırır; diplomların tanınması üçün real zəmin ya­ra­dır.

Diploma əlavə adlanan sənədə ehtiyac mobillik, sənədlərin qarşı­lıq­lı tanın­ması və məzunların Avropanın ümumi əmək baza­rında işə dü-zəl­məsi məqam­larında daha kəskin şəkildə hiss olun­mağa başlamışdı. Buna görə də vahid formalı sənədlərə tələbat hələ xeyli əvvəl, təkcə Avropada deyil, dünyanın hər yerində aktuallıq kəsb edirdi. Diploma əlavə sənədin qəbul edilməsi və bütün Ümum­av­ropa məkanında tanınması günün tələbi ilə qarşıya çıxan bir sıra problemlərin həllinə yol açırdı. Məhz bu səbəb­dən də diploma əlavələrə Boloniya prosesinin ge­di­şində böyük önəm ve­ril­miş, YUNESKO tərəfindən onun vahid forması ha­zırlanaraq təqdim edilmişdir.

Diploma Avropa əlavəsi vahid təhsil məkanının formalaş­ma­sının mənti­qindən doğan amillərdən biridir. Bu sənəd ümu­mi­ləşməkdə və bütövləşməkdə olan Avropa ali təhsilinin yekun sənədi olmaqla bir növ təhsilin yekunu kimi ortaya çıxır. Əgər tədris prosesinin gedişində proq­ramların, qiymətləndirmə sisteminin, təh­sil müddətinin və onun dövr-lərinin, keyfiyyət səviyyəsinin hamı tərəfindən məq­bul hesab edilən forma və məzmuna gətirilməsindən söhbət gedirsə, diploma Avropa əlavəsi bütün bu keyfiyyətlərin ümumi nəticəsini özündə əks etdirən vahid sənəd kimi çıxış edir. Diploma Avropa əlavəsi iki dildə – diplomu verən ölkənin dilində və Avropada ümumiliyi qəbul edilən dillərin birində (əsasən ingilis dilin­də) tərtib edilir. Bu sənədin 8 bölmədən ibarət olması nəzərdə tutul-muşdur: diplo­mun sahibi haqqında məlumat; məzunun ixtisası haqqında məlumat; ixtisas səviyyəsi; tədrisin məzmunu və alınan nəticələr; alınan ixtisasın peşə və vəzifə yönümü haqqında məlumat; əlavənin həmin ölkədə sertifikatlaşdırılması haqqında məlumat; ölkə ali təhsil sisteminin təsviri; əlavə məlumat.

Boloniya prosesində vacib məqamlardan biri vahid məkana daxil olan ölkələrin və onların ali təhsil müəssisələrinin qarşılıqlı şəkildə ali təhsil ixti­sas­larının, dərəcələrinin və tədris dövrlərinin, mərhələlərinin, digər vacib sənədlərin tanınmasıdır. Bu məsələ Boloniya prosesinin tələbi kimi üzə çıxmamışdır. Tanın­maya ehtiyac ictimai-iqtisadi inteqrasiya pro­sesinin gedişində və onun inkişaf qanunauyğunluqlarının diktəsi ilə hələ xeyli əvvəllər mövcud olmuş və müxtəlif beynəlxalq görüşlərin və müq-a-vi­lələrin predmetinə çevrilmişdir. Təsadüfi deyildir ki, Boloniya pro-se­sinin vacib sənədlərindən biri olan və ali təhsil ixtisaslarının, dərə­cə­lərinin və digər mühüm sənədlərin Avropa dövlətlərinin və onların ali təh­sili müəssisələri tərəfindən tanınması haqqında Lissabon konvensiyası Boloniya Deklarasiyasının qəbul olunmasından bir il əvvəl – 1998-ci ildə 43 Avropa dövləti tərəfindən qəbul edilmişdir.

Boloniya prosesinin vacib cəhətlərindən olan akademik mo­bil­lik tələbə, müəllim, tədqiqatçı və inzibati heyətin təcrübə mü­ba­di­ləsi etmək, milli qapalılığı dəf edərək ümumavropa mühitinə qovuşmaq məqsədi ilə bir ali məktəbdən digərinə keçə bilməsidir. Birinci növbədə isə tələbə öz ali təhsil müəssisəsində müxtəlif səbəblər üzündən ala bilmədiyi bilik və bacarıqları əldə etmək imkanı qazanır. Boloniya bəyannaməsinin tövsiyə-lə­rinə görə, hər tələbə imkan daxilində ən azı bir semestri başqa ali təhsil müəs­sisə­lə­rində, yaxşı olardı ki, xarici ölkə­lərdən birinin ali təhsil müəs-si­səsində keçirsin. Akademik mobilliyin tətbiq edil­məsinin məq­sədlərindən biri də bunun vasitəsi ilə ümumavropa ali təhsil məka­nında ümumi mühitin yaradılmasıdır. Tələbələrin, müəl­lim­lərin mobilliyi bu mə­kan­da ali təhsil sisteminin vahid tam kimi forma­laşmasına və bu cür hiss edil­mə­sinə ən yaxşı təkan verən amil­lərdən biridir. Ali təhsil sistemində hamı tərəfindən qəbul edi­lən standartların mövcudluğu ümumi məkanın for­ma-laşması üçün baş­lanğıc şərtdirsə, akademik mobillik bu birləşmənin prak­ti­kada bilavasitə reallaş­ma­sına aparan addımlardır. Ali təhsildə mobillik təhsildən sonra məzunların Ümum­avropa məkanında işə düzəl­məsini asanlaşdırır.

Burada bir qədər haşiyəyə çıxaraq qeyd edək ki, hal-hazıradək Av­ropanın təhsil cəmiyyətindəki model (Boloniya prosesinin bütün töv­si-yə-lərinə əsaslanan) heç də hamı tərəfindən qəbul edilməmişdir. İki səviyyəli hazırlığın yayılması ilə bağlı baxışlarda yekdillik yoxdur ki, bu, Rusiyada olduqca ziddiyyətlidir.

Məlum olduğu kimi, Rusiyada bakalavr və magistr dərə­cə­lə­rinin verilməsi XVIII əsrdə özünə yer almışdır. XVIII əsrdə Moskva Uni­versiteti tərkibində fəaliy­yət göstərən Müəllimlər İnstitutunun məzunlarına bakalavr də­rə­­cəsi verilmişdir. Rusiya universitetinin tam təhsil kursunu mü­vəf­fə­qiy-yətlə başa vurmuş müxtəlif yaşlı şəxslərə birinci alim də­rə­cə­si­nə iddiaçı olmağa nizamnamə imkan verirdi. Magistr və doktor isə son­rakı dərəcələr idi. Moskva, Xarkov və Kazan uni­ver­si­tet­lərinin ni­zamnamələrində magistr adının verilməsi nəzərdə tu­tul­muş­dur. Na­mizədlik alimlik dərəcəsinin alın­ma qaydası ayrıca əsas­na­mədə öz əksini tapmışdır. Odur ki, Boloniya pro­sesinə daxil olma şüarı al­tın­da 3-4 il ərzində elmlər doktoru dərəcəsində mütə­xəssislərin ha­zır­lanması cəhdi Rusiya təhsili üçün təhlü­kə­lər­dən biri kimi görünür.

Rusiya təhsilinin XVIII əsr və sonralar SSRİ təhsil sisteminin təcrübəsinə dayanaraq Boloniya prosesinin alternativ xüsusiyyətləri ilə bağlı şərhlər vermək, onun perspektivlərinə oxucunun diqqətini yönəlt­mək mümkündür. Buna lüzum görmürük. Bu işi oxucunun ixti­ya­rına buraxaraq əsas məqsədimizlə birbaşa əla­qəsi olan məsələlər üzə­rinə qayıdaq.

Mobillik Boloniya prosesinin tələblərindən irəli gələn digər cə­hət­lərin də tam təmin edilməsini tələb edir. Çünki ümumi ali təhsil mə­ka­nın­da vahid stan­dartlar sistemi, keyfiyyət səviyyəsi, qiy­mət­ləndirmə sistemi, ali təhsil müəssisə­lərinin hüquqi və maliyyə müstəqilliyi olmadan mobillik mümkün deyildir. Buna görə də, Boloniya prosesinin tələblərini yalnız kompleks həyata keçirməklə istə­nilən nəticələri əldə etmək olar. Təbii ki, mobilliyin tələb etdiyi şərtlərin sırasına ali təhsil müəssisələrinin lazımi infra­struk­tu­ra, maliyyə imkanlarına malik olması daxildir.

Avropa ali təhsil sistemi praktikasında iki və daha çox ali mək­təbin iştirakı ilə birgə proqramların tərtib olunması və tədrisin bu proqramlar əsasında aparıl­ması özünə yer almaqdadır. Birgə proq­ramların tərtibi və tətbiqi təkcə mobillik məsələlərinə deyil, vahid təhsil məkanının forma-laş­ması prosesinə əhəmiyyətli dərə­cə­də təsir edir. Əslində, bu cür proq­ramların ortaya qoyulması gələcək vahid ali təhsil məkanının kiçik mo­delini yaratmaq deməkdir və bu işin kiçik miqyasda sınaqdan çıxarılması, qarşıya çıxan maneələrin aradan qaldırılması sözügedən istiqamətdə təcrübənin əldə edilməsi və təkmilləşdirilməsi baxımından böyük əhə­miy-yət kəsb edir.

Ali təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, onun başlıca meyar­la­rının təmin edilməsi bütövlükdə ali təhsil sistemlərinin yaxın­laş­ması, birgə proqramların ha­zır­lanması və tətbiqi, diplomların və ixtisasların qarşılıqlı tanınması, yeni-yeni öl­kə­­lərin vahid məkana inteq­rasiyası məsələlərində qarşıya çıxan ən çətin və mü­rəkkəb məsələlərdən biri, bəlkə də birin­cisidir. Ölkələrin ictimai-iqtisadi inkişaf səviyyəsində olan müxtəliflik, on-larda mövcud olan çoxsaylı obyektiv və sub­yektiv səbəbdən irəli gələn problemlər, qanun­veri­ci­lik­də olan fərqlər, təhsilin key­fiy­yətinə mənfi təsir göstərən amil­lərdir. İnkişaf etmiş bir ölkənin və ya ölkələr qru­punun ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq etmək, onlarla eyni hüquqa malik ola­raq birgə proqram çərçivəsində fəaliyyət göstərmək üçün keyfiyyət göstə­ri­ci­lərinə görə ən azı ona yaxın bir səviyyədə olmaq lazımdır. Ali təhsilində fərqli key­fiyyət səviyyəsinə malik olan öl­kə­lər arasında, şübhəsiz, bərabər səviyyəli tə­lə­bə mobilliyindən, bir­gə proqramların həyata keçirilməsindən söhbət gedə bil­məz.

Boloniya prosesi müəllimlərin seçilməsi, fənlərin seçilməsi, tədrisin key­fiyyətinin müəyyənləşdirilməsi məsələlərini rəqabət zəmininə qoydu-ğundan yeni sistem nəinki elmi cəhətin azalmasına təh­lükə yaratmır, əksinə, onun daha da güc­lən­dirilməsi üçün şərait yara­dır. Digər tərəfdən tələ­bələrin mobilliyi ilə yanaşı mü­əllim və tədqi­qatçıların sərbəst hərə-kə­tinin təmin edilməsi və onun sti­mul­laş­dırıl­ması vahid elmi-tədqiqat mə-ka­nının formalaşmasına, onun çərçivəsin­də infor­ma­siya və təcrübə müba­di­ləsinin inten­siv­ləş­dirilməsi bu sahədə geniş pers­pek­tiv­lər açır1.
8.8.7. Əlavə təhsil
Əlavə təhsil fasiləsiz təhsilin və peşə hazırlığının tərkib his­sə­si olmaqla, peşə-ixtisas təhsilinin hər hansı pilləsini bitirmək haq­qında dövlət sənədi olan hər bir vətəndaşın fasiləsiz təhsil almaq im­kanını təmin edir və insan potensialının inkişafı, kadrların in­tel­lek­tual və peşə hazırlığı səviyyəsinin yüksəldilməsi və təkmilləş­di­ril­məsi, onların daim dəyişən və yeniləşən əmək şəraitinə uyğun-laş­d­ırılması, yaşlı vətəndaşların ölkənin sosial, iqtisadi, siyasi və mə­dəni həyatında fəal və səmərəli iştirakının təmin edilməsi vəzi­fə­sini daşıyır.

Azərbaycan Respublikasında əlavə təhsil aşağıdakı isti­qa­mət­lə­ri əhatə edir:

- ixtisasartırma;

- kadrların yenidən hazırlanması;

- stajkeçmə və kadrların təkmilləşdirilməsi;

- təkrar ali təhsil və orta ixtisas təhsili;

- dərəcələrin yüksəldilməsi;

- yaşlıların təhsili.

Əlavə təhsil ixtisasartırma və yenidənhazırlanma qurumların­da, peşə-ixtisas təhsili müəssisələrində yaradılmış müvafiq struk­tur­lar­d­a, stajkeçmə və peşə hazırlığı kurslarında və bu sahə üzrə fəal­iy­yətinə xüsusi razılıq verilmiş digər müəssisələrdə həyata keçirilir. Mü­vafiq təhsil proqramları əsasında əlavə təhsilin hər hansı isti­qa­məti üzrə təhsil almış şəxslərə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərə­find­ən müəyyən edilmiş qaydada müvafiq sənəd verilir. İxtisasar­tır­ma kurslarını bitirmiş şəxslər barəsində stimullaşdırıcı tədbirlər tət­biq edilir.


***
İnsanı sınağa çəkən “dərdlər” çoxdur. Bizim subyektiv anlamımıza görə, onların sırasında, bir qədər qəribə səslənsə də, işsizlik də var. İşsizlik insana sanki gərəksizliyini, artıqlığını pıçıldayır, onu aramsız əzablandırır... Amma bir təsəlli imkanının da varlığını unutmaq olmaz. Dərdlər nə qədər çox saylı olsalar da, çarələrin sayı ən azı bir vahid çoxdur. Əbəs yerə söyləməmişlər ki, min dərdin min bir dərmanı (çarəsi) vardır. Yaxşı ki belədir...

Azərbaycanda hökumət tərəfindən uğurla icra edilən sosial - iqtisadi inkişaf proqramları çərçivəsində həyata keçirilən tədbir­lə­rin əsas hədəflərindən biri də işsizliyin azaldılması və məşğulluğun yüksəldilməsi problemidir. Bu məqsədlə yeni iş yerlərinin yaradılması istiqamətində ardıcıl şəkildə həyata keçirilən tədbirlər artıq öz müsbət nəticələrini verməkdədir. Bununla belə, dünya təc­rü­­bəsindən, xüsusilə də hazırki iqtisadiyyatın mövcud xü­su­siyyətlərinin təhlilindən məlum olur ki, ölkədə işsiz və işaxtaran vətəndaşların məşğulluğunun təmin edilməsi, onların əmək bazarın­da rəqabətə davamlı və müasir tələblərə cavab verən peşə və ixtisaslara yiyələnməsindən də xeyli dərəcədə asılıdır.

Bu həqiqəti müdrikcəsinə anlayan qanun yazarlar təh­silin məq­sədini qanuniləşdirərkən sözügedən cəhətin element kimi diqqət mərkəzinə çəkilməsini vacib saymışlar. Belə bir hüquqi əsa­sın əhəmiyyəti, önəmi barədə əlavələr etməyə lüzum görmürük. O da məlumdur ki, təhsilin qarşısında duran məqsədlərin həyata keçiril­məsi yönümündə ciddi islahat tədbirləri həyata keçirilir və bu, uzun müddətli prosesdir.

Hazırki reallıq belədir ki, əmək qabiliyyətli əhalinin böyük bir his-səsinin təhsil səviyyəsi və əmək vərdişləri hazırda ölkəmizdə forma­laşmaqda olan yeni bazar iqtisadiyyatı münasibətləri şəraitin­də iş əldə etməyə bir çox hallarda imkan vermir, təhsillərini bitirmiş və müstəqil həyata qədəm qoymuş insanlar kəskin işsizlik problemi və beləliklə də yox­sulluq problemi ilə üzləşir. Yəni ölkədə təzahür­ləri mövcud olan işsizlik problemi təkcə iş yerlərinin olma­ması səbəbindən deyil, eyni za-manda işsiz və işaxtaran vətən­daşların təhsil səviyyəsi və əmək vər­diş­lərinin müasir əmək bazarının tələblərinə cavab verməməsi səbə-bin­dən­dir. Ona görə də əmək məşğuliyyətli əhalinin əmək bazarında rəqabət qa­bi­liyyəti olan peşə və ixtisaslara yiyələnməsi zərurəti təxirəsalınmaz şəkil-də ortaya çıxır və bu da Azərbaycanda işsizliyin azaldılmasının mühüm vasitələrindən biri kimi qəbul olunmalıdır.

Bu gün fmüasir dövrdə əlavə təhsil və peşəkarlıq səviyyəsinin inkişaf etdirilməsi fasiləsiz təhsilin tərkib hissəsi olmaqla, peşə - ixtisas müəssi-səsini bitirən və təhsil haqqında dövlət sənədi olan hər bir vətəndaşın fasi­ləsiz təhsil almaq imkanları sistemi kimi başa düşülür. Fasiləsiz təhsilin hər bir mərhələsində əlavə təhsilin əsas məqsədi şəxsiyyətin inkişafından, intellektual və peşə baxımından onun fasiləsiz təkmilləş­di­ril­məsin­dən ibarətdir. Əlavə təhsil proq­ram­larına ümumtəhsil, peşə - ixtisas və əlavə təhsil müəssisələrində, dayaq məntəqələrində və ümumiy­yətlə, müvafiq lisenziyası olan digər müəssisələrdə həyata keçirilən müxtəlif yönümlü təh­­sil proqramları daxildir. Müasir dövrdə əlavə təhsilin ixtisasartırma, təkmilləşdirmə, stajkeçmə, yenidən hazır­lan­ma, yaşlıların təhsili və sair kimi istiqamətləri müəyyən­ləş­dirilmişdir. Ölkəmizdə pedaqoji yönümdə əmək baza­rın­da rəqabət qabiliyyəti olan peşə və ixtisaslara yiyələnmək məsə­ləsinə daha çox diqqət verilmişdir. Bu sahədə mövcud problemlərin aradan qaldırıl­ması məqsədilə Təhsil Nazirliyi tərəfindən “Fasiləsiz pedaqoji təhsil və müəllim hazırlı­ğının konsepsiyası və strategiyası” sə-nədi hazır­lanmış və 2007-ci ildə hökumət tərəfindən təsdiq olunmuşdur. Hazırda əlavə təhsil konsepsiyası haqlı olaraq təhsil ictimaiyyəti tərə­fin-dən geniş müzakirə olunan məsələlərdəndir.

Fasiləsiz təhsil sisteminin tətbiqi üçün mövcud hüquqi bazaya dayanaraq sivil ölkələrin təcrübəsindən faydalanmaq, sosial - iqtisadi inkişafımıza müvafiq şəkildə təhsil islahatını həyata keçirmək mühüm və-zifə kimi qarşıda durur. Təsdiq olunmuşdur ki, yalnız insanın tələ-bat-larının təmin olunmasına yönəldilmiş inkişaf və əhalinin geniş iştirak etdiyi və insan hüquqlarının tam hörmət olunduğu cəmiyyət davamlı və ədalətli inkişafın təmin olunmasına imkan yaradır. Kişi və qadınların həyatın bütün sahələrində dərrakəli, zəkalı və səmərəli inkişafı olmadan bəşəriyyət yaşaya və gələcəyin vəzifələrinin öhdəsindən gələ bilməz.

Yaşlıların təhsili təkcə hüquq deyildir. Belə təhsil fəal vətəndaş mövqeyinin nəticəsi və cəmiyyətin həyatında iştirakı üçün şərtdir. Yaş-lı-ların təhsili şəxsiyyətin formalaşması işinə yardımçı ola və həyatı dərrakəli edə bilər. Bütün ömrü boyu təhsil alma yaş, qadın və kişi bəra-bərhüquqluluğu, fiziki və əqli çatışmazlıq, dil, mədəniyyət və iqtisadi bərabərsizlik kimi faktorları nəzərə almaq məqsədi ilə təhsilin məz­mu­nunun yenidən dərk olunmasını nəzərdə tutur. Yaşlıların təhsili formal və fasiləsiz təhsili, qeyri-formal və qeyri-rəsmi, həmçinin ikinci dərəcəli təh­sillərin tam spektrini əhatə edir. Bu təhsillər çoxmədəniyyətli olan, nə­zə­riy­yə və təcrübəyə söykənən yanaşmaları qəbul edən cəmiyyətdə möv-cuddur.

Baxmayaraq ki, yaşlıların təhsilinin və uşaq və yeniyetmələrin təhsilinin məzmunu iqtisadi, sosial və mədəni şəraitdən və cəmiyyət üzvlərinin tələbatından asılı olaraq dəyişir, onların hər ikisi yeni təhsil konsepsiyasının – bu konsepsiyaya uyğun olaraq təlim həqiqətən də, bütün ömür boyu baş verir – zəruri elementləridir. Bütün ömrü boyu davam edən təhsilin perspektivi belə bir qarşılıqlı tamamlamanı və fasiləsizliyi şərtləndirir. Bütün dünyada meydana gələn və biliklərə əsaslanan cəmiy-yətlərdə yaşlıların təhsili və fasiləsiz təhsil, həm icmalar çərçivəsində, həm də peşə həyatında çox gərəkli zərurətə çevrilmişdir.

Hər kəs üçün baza təhsili o deməkdir ki, insanlar yaşından asılı ol­ma­yaraq, fərdi və kollektiv şəkildə öz potensiallarını həyata keçirmək imkanına malikdirlər. Baza təhsili təkcə hüquq deyil, həm də başqalarına və bütövlükdə cəmiyyətə münasibətdə vəzifə və məsuliyyətdir. Ömür boyu təhsil alma hüququnun həyata keçiril­məsi üçün vacib olan şəraitin yara-dılmasını nəzərdə tutan tədbirlər bu hüququn tanınmasının möhkəmlən­di­rilməsi üçün çox vacibdir. XXI əsrin vəzifələri təkcə hökumət, təşkilat və idarələr tərəfindən həll oluna bilməz; cəmiyyət həyatının bütün sahə-lə-rin­də hərtərəfli, azad və fəal iştirak edə bilmələri üçün həmçinin in­san­ların öz səy­lərinin, yaradıcı təxəyyül və istedadlarının göstərilməsi tələb olunur.

Məşğulluq üzrə Avropa strategiyası çərçivəsində ömür boyu təhsil – biliklər və bacarıqların, peşə səriştəsinin artırılması məqsədilə və daimi əsaslarla aparılan hər tərəfli təlim fəaliyyəti kimi müəyyən edilmişdir (Avropanın məşğulluq strategiyası 1997-ci ildə Lüksemburq sammitində qəbul olunmuşdur). Lissabon sammi­tinin nəticələri sübut edir ki, biliklərə əsaslanan iqtisadiyyat və cəmiyyətə müvəffəqiyyətli keçid fasiləsiz təhsil prosesi ilə - ömür boyu təhsil almaqla müşayiət olunmalıdır (Bu sammit 2000- ci ilin mart ayında keçirilmişdir). Yeni yanaşmanın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, fasiləsiz təhsil artıq təhsilin və yenidən hazırlığın aspektlərindən biri deyil, o, təhsil sisteminin və bu sistemdə insanın təhsil fəaliyyətinin fasiləsiz proses boyu iştirakının əsas prinsipinə çevrilir. Fasiləsiz təhsil “biliklərə əsaslanan cəmiyyətə” çevrilmiş ölkələr üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: informasiya, biliklər və həmçinin onların daim yeniləşməsinə olan motivasiya və bunun üçün tələb olunan bacarıqlar bu xüsusiyyətli ölkələrin inkişafının, rəqabət qabiliy­yət­li­li­yinin və səmərəli əmək bazarının həlledici faktoruna çevrilir. Vətəndaş cəmiyyətində iştirak müvəffəqiyyətli peşə karyerası olmadan, demək olar ki, mümkün deyil, çünki o, şəxsi müstə­qil­liyin, özünəhörmətin və xoş güzəranın əsasını təşkil edərək həyatın keyfiyyətini müəyyən edir. Məşğulluq vətəndaş cəmiy-yə­ti-nin inkişafının vacib parametrinə çevrilir. Lakin əmək bazarında müvəf­fəqiy-yət və ictimai proseslərdə iştirak müəyyən bacarıq və səriştənin ol-masını və müasir biliklərə çıxış imkanları tələb edir. Rəqəmli tex­no-logiyalar, biotexnologiyalar, kom­muni­kasiya şəbə­kə­lərinin inkişafı üçün böyük imkanlar təqdim edir. İnsanlar həyat tərzlərinin formalaşması üçün daha çox azadlıq əldə edirlər, lakin bu onların üzərinə öz həyatları ilə bağlı daha çox məsuliyyət qoyur. Öz bacarıqlarının daim lazımi səviyyədə sax­la­maqla və onları yeniləşdirməklə bazarda müvəffəqiyyətli olanlar və sürətlə artan peşəkar tələblərlə ayaqlaşa bilməyən ümidsiz geridə qalanlar arasında olan fərq daha da artır. Bütün bu dəyişiklikləri bir sözlə “biliklərə əsaslanan cəmiyyətə” və ya informasiya cəmiy­yə­tinə, yəni iqtisadiyyatın əsasını qeyri maddi mallar və xidmətlər təşkil edən və bilik və bacarıqların birinci dərəcəli əhəmiyyətə malik olduğu bir cəmiyyətə keçid kimi təsvir etmək olar. Belə cəmiyyətdə insanlar özləri öz talelərinin sahibinə və cəmiyyətin fəal vətəndaş­larına çevrilməlidirlər. Bunu həyata keçirməyin ən yaxşı üsulu – ömür boyu təhsildir.

Uşaqlıqda və gənclik dövründə əldə etdiyimiz bilik və vərdiş­lə­rimiz heç də bizim qalan həyatımızda müvəffəqiyyətə zəmanət ver­mir. Hətta ix-tisasın vaxtaşırı artırılması belə problemin həlli de­mək deyildir. Fasi-ləsiz təhsil təlim prosesinə “beşikdən qəbrədək” olan daimi kontinuum (cəm) kimi baxır. Onun əsasında insanın gənc­­lik dövründə əldə etdiyi baza vər-dişləri durur. İnformasiya cə­miy­­yətində bu vərdişlərə yenidən baxılmalı və onlar genişlən­di­ril­mə­lidir. Bunlara öyrənmək bacarığını və öz təhsilini müstəqil da­vam etdirmək arzusunu əlavə etmək lazımdır. Lakin, belə bir arzunu saxlamaq üçün insana gənc yaşında müsbət dərs təcrübəsi, habelə öz təhsilini davam etdirmək üçün praktik imkanlar tələb olunur.

Bu vaxtadək təhsil sahəsində siyasətin formalaşmasında yalnız for­mal təhsil nəzərə alınırdı, qalan iki kateqoriyaya (informal, qeyri-formal) isə əslində heç bir diqqət yetirilmirdi. Fasiləsiz təhsi­lin kontinuumu (cəmi) qeyri-for­mal və informal təhsili təlim prose­sinin bərabərhüquqlu işti­rak­çı­ları edir.

Fasiləsiz təhsil sahəsində siyasəti formalaşdıran sivil ölkələr bu təhsilin təkcə dəyişən əmək bazarının xüsusiyyətlərindən irəli gələn iqti­sadi zərurətinə deyil, həmçinin onun sosial-mədəni əhə­miyyətinə getdikcə daha çox diqqət yetirirlər. Nəzərə alınır ki, təhsil hal-hazırda insanın peşə mühitinə daxil olmasında əsas rol oynadığı kimi, gələcəkdə onun cəmiy-yətə qoşulmasında həlledici olacaqdır.

Kompyuterlərin ilk növbədə ev şəraitində istifadə dairəsini tutması və dünyanın fərdi şəkildə dərk edilməsinin güclü resursuna çevrilməsi informal təhsilin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayır və onun nəhəng ehti-yatlarını sübut edir. “Ömür uzunu təhsil” termini fasiləsiz təhsilin zaman faktorunu vurğulayır. Son dövrlərdə “Ömür eni təhsil” termini ya­ran-mışdır. Bu termin təkcə təhsil prosesinin daimiliyini deyil, həm də onun formalarının müxtəlifliyini – formal, qeyri-formal və informal təhsil – xüsusi qeyd edir. O, bizə xatırladır ki, təhsil eyni zamanda xoş və faydalı ola və həm təhsil müəs­si­sə­sində, həm də ailədə, dostların əhatəsində, iş yerində və ya maraq kitablarında baş tuta bilər.

Ədalət naminə təsdiqlənməlidir ki, Azərbaycanda həyata keçirilən dövlət təhsil siyasəti təhsilin fasiləsizliyini hədəfləyir. Bunu “Təhsil haq-qın­da Azərbaycan Respublikasının Qanunu”nda çox aydın görmək müm-kündür. Təhsil sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsipləri bu məsələni diqqətə çəkir.

Fasiləsiz təhsil haqqında Avropa Birliyinin bütün səviyyələrdə mü-zakirəsi təklif olunan memorandumunda altı əsas prinsip yer alır. Bu sırada informasiya cəmiyyətinə qoşulmaq üçün zəruri olan vərdişlərin əldə olunması və yeniləşməsi məqsədilə təhsilə ümumi fasiləsiz çıxışı təmin etmək məqsədilə “Hamı üçün yeni baza bilikləri və vərdişləri” prinsipi ilk olaraq təqdim olunmuşdur. Sosial-iqtisadi dəyişikliklər peşə, ailə və ictimai həyatda fəal iştirakı təmin edən zəruri baza biliklərinin, bacarıq və vərdişlərinin yeni top­lumunu tələb edir. Lissabon sammitinin yekun sənədləri belə vər­dişlərə kompyuter savadlılığı, xarici dilləri, texnologiya mə­də­niy­yətini, sahibkarlığı, sosial vərdişləri aid edir. Bu o demək deyil ki, ənənəvi oxumaq, saymaq və yazmaq vərdişləri o qədər də vacib deyildir. Bundan əlavə, yuxarıda sadalanan vərdişlərə məktəb fənlərinin toplumu kimi baxmaq lazım deyil. Məzmun və funksional baxımdan onlar tez-tez kəsişir və üst-üstə düşürlər. Məsələn, xarici bir dili öyrənərək biz eyni zamanda kompyuter texnologiyasını mənimsəyə, öz mə­dəni, estetik və kommunikativ təc­rübəmizi genişləndirə bilirik. Bu vər­dişlərin bəziləri (məsələn; kompyuter savadlılığı) tamamilə yenidir, eyni zamanda digər vərdişlər (xarici dil) indiki dövrdə yeni əhəmiyyət qazanır. Özünə əminlik, öz taleyinə cavabdehlik, risk etmək bacarığı kimi sosial vərdişlər də müasir dünyada getdikcə daha mühüm vərdişlərə çevrilirlər. Bu siyahıya öyrənmək, dəyişikliklərə uyğunlaşmaq və məlumatlar axının­da bələdlilik bacarıqlarını əlavə etmək olar. Bu bacarıqların əldə olun­ma­sı olduqca zəruridir, lakin onların daim yeniləşməsi heç də az əhəmiyyətli deyildir. Məhz ixtisasın olma­ma­sı və ya kifayətsizliyi əksər yüksək inkişaf etmiş ölkələrdə işsizliyin əsas səbəbidir. Bu səbəbdən dövlət istənilən yaşda bu vərdişlərin əldə olunması və yeniləşməsi imkanlarını təmin etməlidir. Burada qeyri-formal təhsil sistemi də böyük rol oynaya bilər.

İkinci prinsip insan resurslarına investisiya qoyuluşunun artırılması ilə bağlıdır. Ömür uzunu və ömür eni fasiləsiz təhsil sistemi üçün yeni metodologiyaları işləyib hazırlamaq məqsədi ilə “Tədrisin və öyrənmənin innovasiya metodları” formuləsində üçüncü prinsip təqdim olunur. “Alınmış təhsilin qiymətləndirilməsi üzrə yeni sistem” prinsipi təhsil fəaliyyətinin tanınması və nəticə­lə­rinə yanaşmanı köklü surətdə dəyiş­dir-mək (xüsusilə də qeyri-formal və informal təhsil sahəsində) məqsədini hədəfləyir. Beşinci prinsip təlimatçılığın və məsləhət vermənin inkişaf etdi­rilməsi ilə bağlıdır. Tədris və məsləhət məntəqələri şəbəkəsinin kö-mə-yilə, eləcə də informasiya texnologiyalarından istifadə etməklə təhsil im-kanlarını evə yaxınlaşdırmaq məqsədilə “Təhsilin evə yaxınlaşdırılması” prin­sipi irəli sürülür. Sonuncuda nəzərdə tutulur ki, hər cür hərəkət sərbəstliyi və onun təmin etdiyi üstünlüklər olduğu halda, keyfiyyətli təhsil almaq üçün insanlar öz doğma şəhərlərini və ya qəsəbələrini tərk etməyə məcbur olmamalıdırlar. Bu xüsusilə əlillərə və əhalinin aztəminatlı qru-plarına münasibətdə əhə­miy­yət­lidir. İnformasiya texnologiyaları bu plan-da böyük xərc çəkmədən və istənilən ucqar yerdə keyfiyyətli təhsilin əldə edilməsi üçün böyük imkanlar yaradır. Distant təhsildən istifadə edərək insanlar öz təhsillərini harada və nə vaxt davam etdirmək haqqında qərar qəbul etmələrindən asılı olmayaraq təhsilə günün istənilən vaxtında daimi çıxış imkanı əldə edə bilərlər.

Göründüyü kimi, təhsil sahəsində Azərbaycanın dövlət siyasə­ti­nin əsas prinsipləri (bax: 6-cı mövzuda 3-cü yarımbaşlıq) ilə fasi­ləsiz təhsilin problemlərinə dair ümumavropa səviyyəsində müza­kirələrin aparılmasına təşəbbüs kimi dəyərləndirilən memo­ran­du­mun məzmununda yer alan “Fasiləsiz təhsilin altı əsas prinsipi” arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, Avropa Birliyi dövlətlərində fasiləsiz təhsilin həyata keçirilməsi ilə bağlı mövcud təcrübənin Azərbaycan gerçəkliyinə uyğun yaradıcılıqla tətbiqinə dövlət siyasətinin əsas prinsipləri hüquqi baza yaradır1.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə