Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə28/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   47

11.2. Təlimin fəlsəfi əsasları
Təlim sistemində idarəetmənin fəlsəfi-metodoloji prob­lem­lə­rinin mühüm aspektləri idrak nəzəriyyəsi ilə obyektiv əlaqə zə­mi­nin­də müəyyənləşir. Pedaqoji ədəbiyyatda təlim prosesi ilə elmi id­rak prosesinin müqayisəsində üç nöqteyi-nəzəri fərqləndirmək olar:

1. Bəziləri tərəfindən təlim prosesinin özünəməxsus xüsu­siy­yət­ləri lazımınca qiymətləndirilmədən elmi idrak prosesi ilə eyniləş­di­rilir.

2. Bəziləri tərəfindən təlim və idrak proseslərinin oxşarlığına la­qeydlik hiss olunur, onların bir-birindən fərqləri , təlim prosesinin spe­sifik xüsusiyyətləri qeyd olunur.

3. Bəziləri tərəfindən təlim prosesi özünəməxsus xü­su­siy­yət­lərə malik elmi idrak prosesi kimi qəbul edilir və hər iki prosesin bü­tün tərəflərinin vəhdətinin əsaslandırılmasına cəhd olunur.

Akademik M.M.Mehdizadə idrak nəzəriyyəsi ilə təlim nə­zə­riy­yəsi arasında olan münasibətlərin şərhi üçün irəli sürülən müd­də­a­lar arasında müəyyən fərqlərə, hətta fikir ayrılıqlarına yol veril­di­yi­ni qeyd edirdi. O, yazırdı ki, bəziləri idrak nəzəriyyəsi ilə təlim nə­zə­riyyəsini tamamilə eyniləşdirir, bunların arasında olan fərqləri unu­durlar, təlim prosesinin təşkilini idrak prosesinin gedişi kimi qə­lə­mə verməklə şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərini və imkanlarını nə­zə­rə almağı yaddan çıxarır və beləliklə də, əslində didaktikanın özünü in­kar etmək dərəcəsinə gəlirlər. Başqaları qanuni olaraq bu iki pro­ses arasında olan fərqləri aydın şərh edirlər. Lakin onlar idrak pro­se­si ilə təlim prosesi arasında olan vəhdəti unudurlar. M.M.Meh­di­za­də­nin fikrincə, bu nəzəriyyənin təlim prosesi nəzəriyyəsi ilə vəhdət təş­kil etdiyini onda görmək lazımdır ki, təlim prosesində bəşəriy­yə­tə artıq bəlli olan “həqiqət”lərin- biliklərin öyrənilməsi də dialektik yol­la gedir, şagird bilmədiyini öyrənir, tam və dürüst bilmədiyini da­ha tam və daha dürüst öyrənməyə nail olur. Təbiətin insan təfək­kü­ründə əks olunması haqqında nəzəriyyə didaktiklərə imkan verir ki, şagirdlərin idrak fəaliyyətində də, təlim prosesində də ziddiyyət­lə­rin yer tutduğu fikrinə gəlsinlər.

Professor Z.İ.Qaralov belə hesab edir ki, təlim həqiqəti (dərk olun­muş gerçəklikləri) böyüyən nəslə dərk etdirmək üçün məq­səd­yö­n­lü, əvvəlcədən hərtərəfli proqramlaşdırılmış, öyrədənlə öyrənən ara­sında qurulan qarşılıqlı fəaliyyət prosesidir. Bu cəhətdən idrakla tə­lim arasında ciddi əlaqə var. Hər ikisi dərketmə prosesidir. Dərk­et­mə prosesi isə həqiqətə, obyektiv aləmdəki mahiyyətə doğru irəli­lə­mə, aşağı səviyyəli bilikdən daha yüksək səviyyəli bilik aləminə ya­xınlaşmaq prosesidir. O, idrakın iki əsas pillədə (hissi və məntiqi) ol­masını vurğulayır və idrak prosesinin inkişaf, təkmilləşmə qanu­nauyğunluğunu göstərir.

M.A.Danilov idrak və təlim proseslərinin bütün tərəfləri ara­sın­da vəhdətin mövcudluğunu əsaslandırmağa çalışır. O, təlim və id­rak arasında ümumi və fərqli cəhətləri şərh edir. Lakin M.A.Da­ni­lov təlimdə idrak prosesinin didaktik məsələlərlə şərtləndiyinə lazı­mın­ca qiymət vermir. O, burada müəllimin təlim prosesinin yara­dı­cı­sı olduğunu, onun şagird idrakının xüsusiyyətlərinə təsirini vurğu­la­mır. Halbuki, müəllim xüsusi olaraq seçib götürdüyü məz­mun­dan, onun təlim metodlarını seçməsindən, şagirdin fəaliyyətini pe­daqoji cəhətdən düzgün təşkil etməsindən və sairədən asılı olaraq tə­limdə idrak prosesinin şərtləndiyini həmişə sezmək mümkündür.

Diqqəti cəlb edən bir mülahizə də M.N.Alekseyevindir. O, he­sab edir ki, yaşlılarla uşaqların idrakında prinsipial fərq yoxdur. M.N.Alekseyev hər ikisində olan ümumi cəhətləri, o cümlədən ya­ra­dıcılıq elementlərinin mövcudluğunu xüsusilə vurğulayır, elmi id­ra­kı “vasitəsiz dərk” kimi səciyyələndirir. Bu fikri qeydsiz-şərt­siz qəbul etmək düzgün olmaz. Həmin səciyyə elmi idrakın şagird id­rakından çox ciddi və yeganə fərqi deyildir.

S.A. Şaporinski təlimi idrakdan fərqləndirən cəhətlərə toxun­maq­la şagirdin idrakında müəllimin müəyyənedici təsirini qeyd et­miş­dir.

Q.İ.Şukinadan fərqli olaraq M.İ.Maxmutov elmi idrakla uşa­ğın idrakının qarşılıqlı əlaqəsinin əsas cəhətlərinin, momentlərinin göz­lənilməsinin vacibliyini qeyd edir. Onun fikrincə, həm uşağın id­rakı, həm də ictimai-tarixi inkişafın məhsulu olan elmi idrak ob­yek­tə, gerçəkliyə subyektin yaxınlaşması prosesidir. Hər iki idrak nö­vü dialektikanın qanunları üzrə daxili ziddiyyətlərə malik proses ki­mi obyektiv aləmin inikasıdır (16).

Bu problemə aid ədəbiyyatın təhlili göstərir ki, elmi idrak ilə tə­limin qarşılıqlı əlaqəsindən bəhs edən müəlliflərin əksəriyyəti bu iki proses arasında oxşar və ya nisbətən fərqləndirici əlamətlərə da­ha çox diqqət yetirirlər. Halbuki, M.M.Mehdizadənin dediyi kimi, in­di didaktiklər üçün tam aydındır ki, bu iki müxtəlif məqsəd və ma­hiyyət daşıyan, lakin vəhdət təşkil edən prosesləri- təlim prose­si­ni və idrak prosesini nə eyniləşdirmək, nə də birini o birindən çox uzaq hesab etmək olmaz. Bunların həm fərqləri, həm də oxşarlıqları var­dır. İdrak nəzəriyyəsi təlim prosesi nəzəriyyəsinin metodoloji əsa­sını təşkil etməklə onun daha düzgün elmi əsaslarda cərəyan et­mə­sini, daha aydın işıqlandırılmasını təmin edir .

Elmi idrakla təlimi idrakın oxşar əlamətləri onların metodoloji əsas­larının eyni olduğunu söyləməyə əsas verir. Biz təlim sis­te­mi­nin metodoloji əsası dedikdə, sözügedən prosesə qnoseoloji və dia­lek­tik yanaşmanı nəzərdə tuturuq. Bu yanaşma gerçəkliyin dərk olun­ması və dəyişdirilməsi metodları haqqında müəyyən prinsiplə­rin olduğunu öyrədir, elmi idrakı və təlimi həmin prinsiplər zəmi­nin­­də düzgün istiqamətləndirir. Təlim prosesini özünəməxsus xü­su­siy­­yət­li idrak prosesi kimi qəbul etmək hər iki prosesin oxşar və fərqli cə­hətlərini müəyyənləşdirməyə, bu və ya digər didaktik problemin həl­linə düzgün istiqamət seçməyə əsas yaradır. Elmi idrakla təlimi id­rak arasındakı oxşar və fərqli cəhətləri düzgün və hərtərəfli ayırd et­məklə şagirdlərin alqoritmik və evrestik fəaliy­yət­lə­rinin optimal mü­nasibətlərini özündə ehtiva edən sistemi məq­sə­də­uyğun idarə et­mək mümkündür. Başqa sözlə, yalnız bu halda şa-girdlərin im­kan­la­rı­nı hərəkətə gətirmək olar ki, bu da yeni key­fiy­yə­ti şərtləndirir. Əl­də olunmuş materiallar bizi bu qənaətə gətirir və şübhə yeri qoymur.

Əsas qayəsi şagirdin obyektiv varlığı dərk, mənəvi sərvətləri əxz etməsi və bunun əsasında gələcək həyatın fəal üzvü kimi onun in­kişafını sürətləndirməli olan təlim sistemi dialektikaya söykənir. Dia­lektika müəllimə idarə etdiyi prosesə sonsuz hadisələr sis­te­mi­nin (silsiləsinin) bir halqası kimi baxmağa, onun digər hadisələrlə qar­şılıqlı münasibətini, asılılığını dərk etməyə imkan verir ki, bu da ob­yektin hazırki halını və mahiyyətini dərindən, dəqiq öyrənməyə, onun hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini və gələcəyinin necə ola­ca­ğı­nı müəyyənləşdirməyə əsas verir. Təlim sistemində öyrətmə fəa­liy­yə­tinin subyektiv funksiyasını yerinə yetirməli olan müəllimin id­ra­kın ümumi metodoloji prinsiplərini əldə etməsi bu prosesdə ona al­qo­ritmik və evristik məntiqlərin yerini düzgün qiymətləndirməyə, on­ların nisbətlərini tənzimləməyə, bu məqsədlə xüsusi metod və va­si­tələri seçməyə əsas yaradır. Qənaətimiz belədir ki, dialektikanı həm ümumi idrak nəzəriyyəsi, həm də elmlərin metodoloji əsası he­sab edənlər yanılmırlar. Səciyyəvi cəhət budur ki, belə bir meto­do­lo­ji əsas evristik xüsusiyyət daşımağa qadirdir.

Dialektikanın əsas qanun və kateqoriyalarının təlim prosesinin ida­rə olunması üçün metodoloji əhəmiyyəti ondadır ki, o, pedaqoqa bu prosesin ziddiyyətli mahiyyətini müəyyən etməyə, təlim pro­se­si­nin və onun komponentlərinin inkişafının mənbəyini, hərəkətverici qüv­vəsini, daxili impulslarını açmağa imkan verir. Həmin qanuna əsas­lanmadan, onun məzmun və mahiyyətinin təlim prosesində tə­za­hürünü aydın dərk etmədən pedaqoji prosesə rəhbərlik edənə ha­di­sələrin inkişafında meydana çıxan və təlim prosesində dərk olu­nan­lara əks ziddiyyətlərin mahiyyətini başa düşmək, bu obyektiv zid­diyyətləri təfəkkürün məntiqi cəhətdən düzgün olmayan ge­di­şin­dən törəyən subyektiv ziddiyyətlərdən ayırmaq çətin olardı. Əks­lik­lə­rin vəhdəti və mübarizəsi qanununa əsaslanmaq, təlim prosesində on­dan şüurlu şəkildə istifadə etmək, təlimin idarə olunması pr­o­se­sin­də qarşıya çıxan bir sıra çətinlikləri aradan qaldırmağa və hadi­sə­lə­rin mahiyyətinə nüfuz etməyə imkan verir. Təkcə əksliklərin vəh­də­ti və mübarizəsi qanunu deyil, materialist dialektikanın digər qa­nun və kateqoriyaları, prinsipləri də mühüm metodoloji əhəmiyyətə ma­likdir. Məsələn, dialektikanın əlaqə prinsipini götürək. Bu prin­si­pi təlimə aid etdikdə onun tərəflərinin, metodlarının, əqli fəa­liy­yə­tin növlərinin bir-biri ilə ayrılmaz əlaqədə olduğunu görürük.

Elmi tədqiqatda olduğu kimi, təlim prosesində də idrakın ən ümu­mi və xüsusi metodları ayrı-ayrılıqda yox, qarşılıqlı əlaqədə öz funk­siyalarını yerinə yetirir. Dialektik metodun təlim prosesinin ge­di­­şinə və onun nəticələrinə təsiri xüsusi metodlar vasitəsi ilə həyata ke­çi­rilir. Təlimdə alqoritmik və evristik fəaliyyət növlərinin vəhdə­ti­nin gözlənilməsi də məhz bu əlaqə haqqında təlimə arxalanır.

Mühüm qnoseoloji kateqoriya olan və dialektik təbiətli bilik in­sanların ictimai-tarixi fəaliyyətinin məhsulu olmaqla təkcə ictimai ha­disə kimi qalmır. Hər bir konkret halda biliyin daşıyıcısı ayrıca fərd­dir. Təlim prosesinin idarə edilməsində ön plana çəkiləcək amil­lər­dən biri də məhz budur. İctimai ilə fərdiliyin dialektik əlaqəsi bi­lik anlayışından təlimdə düzgün istifadə etməyin vacib zəminidir. Tə­lim prosesi gerçəkliyə məxsus olan predmet və hadisələrin dərk olun­masının spesifik növü olduğundan qnoseologiyanın, dialektika­nın ümumi qanunları, prinsipləri təlimin xüsusi metodları ilə əlaqəli fəa­liyyət göstərir. Vəzifə bu əlaqə əsasında təlimin elə qurulmasına na­il olmaqdır ki, şagirdlərin bəşər mədəniyyətini, biliklər sisteminin zə­ruri hissəsini mənimsəməsinə şərait yaransın, onların idrakı müs­tə­qilliyi formalaşsın.

Dialektikanın, idrak nəzəriyyəsinin bu və ya digər sahədə spe­si­fik təzahürünü, onun hissi və məntiqi səviyyələrinin dialektik əla­qəsini düzgün anlamağın əhəmiyyətini xüsusi qeyd etməyə eh­ti­yac görmürük. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, inikas anlayı­şı­nın bir­tərəfli anlaşılması, onun mexaniki şəkildə təlimə şamil edil­mə­si bəzi səhv nəticələrə gətirib çıxarmışdır. Bəzi pedaqoqlar (mə­sə­lən, R.Q.Lemberq) təlim prosesinin mahiyyətini hissi idrak şərai­ti­nin yaradılmasında görməklə, “hər hansı yeni anlayışın mənim­sə­nil­məsinə şagird vasitəsiz duymadan, əyanilikdən başlamalıdır”, -ide­yasını irəli sürürlər. Burada əyaniliyin rolu yüksəldilir, əyani-ob­raz­lı təfəkkürün əhəmiyyəti şişirdilir və məntiqi, mücərrəd, ümumi tə­fəkkürün rolu azaldılır. İdrakın məlum formulunun sadələşdiril- mə­si və qnoseologiyanın ümumi qanunlarının təlimə mexaniki kö­çü­rülməsi idrak hadisəsinin birtərəfli anlaşılması ilə birbaşa əla­qə­li­dir. İdrakın “canlı müşahidədən mücərrəd təfəkkürə, oradan da prak­ti­kaya-həqiqəti dərk etməyin dialektik yolu belədir”,- for­mu­lun­dan təlim prosesində mexaniki şəkildə istifadə cəhdi (ifrata var­maq) onun məqsədlərinin reallaşmasına mənfi təsir edir. Ona görə də idrak nəzəriyyəsinin bu və ya digər anlayışına istinad edərkən onun bütöv bir təlim zəncirinin halqası olduğu unudulmamalıdır.

Professor Z.İ.Qaralov göstərir ki, hissi idrakdan mücərrəd id­raka keçidin öz qanunları vardır: tədricilik, kəsilməzlik, təkcələrin mü­kəmməl mənimsənilməsi, kəmiyyətin keyfiyyətə keçməsi, inkarı in­kar, generalizasiya, keçid bazasının möhkəmliyi. Bu keçid məq­səd­yönlü, əqli və əməli fəaliyyət nəticəsində baş verir. İnsan gerçək aləm­dən təcrid olunmaq və ümumiləşdirmələr yolu ilə təfəkkür sə­viy­yəsini dəyişir: hissi təfəkkürdən mücərrəd təfəkkür səviyyəsinə ke­çir. Nitq keçidin başlıca səbəbidir. Mühakimə elmi idrakın inki­şa­fı­nın əsas təkan vericisidir. (Ətraflı məlumat üçün bax: Z.İ.Qaralov. Fi­zika qanunlarının tədrisi. Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1997, səh.80-82).

Ona görə də təlimdə mühakimələrə geniş yer vermək lazım gə­lir. Mühakimələrdən əqli nəticələrə gələrkən alqoritmik, analitik və evristik fəaliyyət göstərilir, müxtəlif metod və formalardan isti­fa­də olunur. Elmdə empirik biliyin rolu onun hissi biliklə-duyğu, qav­ra­yış və təsəvvürlə olan əlaqəsi əsasında müəyyən olunur. Lakin em­pirik biliyin təşəkkülündə hissi idrakın rolu böyük olsa da, em­pi­rik bilik xalis hissi bilik deyildir. Biliyin empirik və nəzəri for­ma­la­r­ının əsas xüsusiyyətləri idrakın hissidən mahiyyətə yönələn inkişaf is­ti­qaməti prinsipi əsasında başa düşülə bilər. Empirik bilik ha­di­sə­nin, nəzəri bilik isə mahiyyətin inikasıdır.

Elmi idrakda empirik və nəzəri biliyin əlaqəsi dialektik əla­qə­dir. Elmi idrakda tətbiq olunan ümumi metodlar elmi tədqiqatın sə­viyyəsindən və elmi tədqiqatda izlənilən məqsəddən asılıdır. Elmi bi­liklərin (şagirdlər üçün məchul həqiqətlərin) mənimsənilməsi pro­se­sinin idarə olunması haqqında söhbət açdığımız qanunauyğunluq- em­piriklə nəzəri biliyin dialektik əlaqəsi əsas kimi götürülməyə bil­məz. Təlim prosesinin idarə edilməsində idrakın və mənimsəmənin dia­lektikası, psixi proseslərin inkişaf xüsusiyyətləri, əkslik və ası­lı­lıq münasibətləri, formal, dialektik və qeyri-səlis məntiqin qanunları özü­nəməxsus yerə malikdir və bunlar həmin prosesdə şagirdlərin al­qo­ritmik və evristik fəaliyyətlərinin optimal münasibətlərini müəy­yən edən başlıca amillərdir. Təlim prosesinə müəllimin rəhbərliyi al­tında həyata keçirilən, obyektiv aləmi əks etdirən idrak prosesinin xü­susi və dialektik xarakterli forması kimi baxmaqla onun səmərə­li­li­yini təmin etmək olar. Elmi idrakda, elmlərin metodologiyasında elə problemlər qarşıya çıxır ki, bunları empirik və ya nəzəri səviy­yə­yə dixotomik mənada aid etmək mümkün olmur. Yəni onu ya sırf em­pirik səviyyəyə, ya da nəzəriyyəyə aid etmək çətin olur. Odur ki, fə­l­səfi ədəbiyyatda metanəzəriyyə (və ya ekstranəzəriyyə) kimi üçün­cü səviyyədən danışılır. Riyaziyyatçı A.A.Lyapunov elmi nə­zə­ri biliyin tərkibinə “internəzəriyyə” (“interteoriya”) adlanan bir ele­ment daxil olunmasını təklif etmişdir. Lakin elmi-tədqiqat fəaliy­yəti üçün xarakterik olan metanəzəriyyə mərhələsini “təfəkkür tərzi” an­la­yışı ilə səciyyələndirmək daha geniş miqyasda işlənməyə başlandı. Mə­sələn, İ.V.Saçkov elm tarixində üç təfəkkür tərzini qeyd et­miş­dir: birqiymətli determinist, optimal statistik və kibernetik. Təfək­kür tərzi daha geniş mənada L.A.Mikeşina tərə­fin­dən işlədilmişdir. Bə­zən “təfəkkür tərzi” anlayışına konkrent an­la­yış kimi “dünyanın mən­zərəsi” adlı termin işlədilir. Bir çox mü­əl­liflər “təfəkkür tərzini” “dün­yanın mənzərəsi” anlayışının tərkib his­səsi hesab edirlər. Nə­ha­yət, metanəzəriyyə səviyyəsi ilə bağlı olaraq “təfəkkür tərzi” və “dün­yanın mənzərəsi” anlayışları ilə ya­naşı “el­min xüsusi və fəlsəfi əsas­ları” (S.T.Melyuxin, Y.A.Petrov), “elmi idrakın nəzəri bazisi” (P.S.Diş­leviy) və s. kimi anlayışlar da işlədilir.

Bunlar onu göstərir ki, elmi idrakın forma, növ, səviyyə, mər­hə­lələri ilə əlaqədar olan elmlərin metodologiyasında yeni bir meta­nə­zəriyyə səviyyəsini qəbul etməyin vaxtı çatıbdır. Metanəzəriyyə sə­viyyəsi idrakın empirik və nəzəri mərhələləri ilə birlikdə elmi id­rak­da tədqiqat fəaliyyətinin strukturu haqqında təsəvvürləri geniş­lən­­dirməyə, onu düzgün, daha tam anlamağa kömək edir.

İdrakın metanəzəriyyə səviyyəsinin fəlsəfi kateqoriya kimi də­rindən işlənilməsi pedaqogika elminin metodoloji əsaslarının zən­gin­ləşməsi işinə yaxşı bir xidmət olardı. Bu isə öz növbəsində təlim sis­teminin idarə olunması ilə bağlı nəzəriyyənin inkişafına öz tə­si­ri­ni etməyə bilməz.

Bununla yanaşı, klassik fəlsəfi irsə biganəlik doğru deyil və qno­seologiyanın özünü doğruldan anlayış və prinsipləri təlim sis­te­mi­nin təkmilləşdirilməsi, o cümlədən şagirdlərin əqli fəaliyyətinin tən­zimlənməsi üçün metodoloji əhəmiyyətə malikdir. İdrakın hiss­dən rasionala və praktikaya doğru hərəkət etməsi haqqında müddəa bi­liyimizin hadisələri dərk etməkdən mahiyyəti dərk etməyə, bir key­fiyyətdən digər keyfiyyətə və s. doğru hərəkət yolunu aşkara çı­xa­rır.

İdrakda təcrübə ilə nəzəriyyənin, hiss ilə şüurun, induksiya ilə de­duksiyanın və s. münasibətinə dair psixologiya və pedaqogika el­minin qarşısında çox kəskin məsələlər durur. Didaktika sahəsində apa­rılan müasir tədqiqatlar sübut edir ki, induktiv yol (xüsusidən ümu­miyə doğru yol) başlıca təlim vəzifələrinin (dərk ediləcək pro­ses və hadisələrin qanunauyğunluqlarını, səbəb-nəticə əlaqələrini, bir-bi­rindən olan asılılıqlarını mənimsəmək) yerinə yetirilməsini tə­min edə bilməz. Lakin bu, əşyaların, hadisələrin xassələrinin mək­təb­lilər tərəfindən dərk edilib, öyrənilməsi üçün zəruri (qaçılmaz) yol­dur. Bu yol idrakda deduktiv yanaşma ilə hökmən əlaqələn­di­ril­mə­lidir. Deduktiv yol (ümumidən xüsusiyə doğru yol) proseslərin ma­hiyyətinin dərk edilməsi yoludur. Bu yol eyni zamanda mək­təb­li­lə­ri təlimdə elmi tədqiqat üsullarından istifadə edə bilməsinə gə­ti­rib çat­dırır.

Fəlsəfə elmi başqa bilik sahələri ilə əməkdaşlıq əsasında çox­dan sübut etmişdir ki, dünyanın qavranılması passiv, seyri, cansız duy­ğu qavrayışı deyil, fəal qavrayışdır. İnsan özünü əhatə edən alə­min şeylərini və hadisələrini dəyişdirici ictimai fəaliyyət prosesində du­yur, qavrayır. Bu da ona aləmi dərk etmək imkanı verir. Özünü əha­tə edən aləmin insan tərəfindən qavranılması prosesində yalnız qav­ranılan obyektlər və hiss orqanları deyil, habelə insanın, bə­şə­riy­yə­tin topladığı bütün tarixi təcrübə rol oynayır.

Təlimdə nəzəriyyə ilə təcrübənin vəhdəti çox mühüm pe­da­qoji prinsipdir. Bu metodoloji əsas zəminində son vaxtlar didaktik iş­lərdə şagirdlərin aktiv idrak fəaliyyətinin təbiəti “qabaqlayıcı ini­kas” anlayışı ilə açılır, hansı ki, didaktiklərin diqqətini öyrətmə pro­se­sindən, daha doğrusu, müəllimin bilik və fəaliyyət üsullarını əsa­sən hazır şəkildə ötürmə fəaliyyətindən şagirdin müstəqil öyrənmə fəa­liyyətinə (şagirdin idrak müstəqilliyinin və onun yaradıcı qabi­liy­­­yət­­lərinin formlaşmasına istiqamətlənən fəaliyyətinə) yönəlt­miş­dir. Mü­kəmməl təlim sistemi üçün bu cəhət xarakterikdir.

Biliyin verilməsi və fəaliyyət üsullarının formalaşdırılması yol­ları pedaqogika elminin inkişafı gedişində dəyişikliyə məruz qal­mışdır. Xarakterik cəhət budur ki, həmin dəyişikliyin də metodoloji əsa­sında idrak nəzəriyyəsi durur (dayanır). Hansı ki, sözügedən də­yiş­mələr prosesinin aşağıda göstərilən üç inkişaf mərhələsini fərq­lən­dirmək olar: əvvəllər şagirdlərə biliklər şifahi formada təqdim olu­nurdu, bu zaman doqmatik təlim aparıcı mövqedə idi; sonralar fəa­liyyət üsulları haqqında biliklərin verilməsi və xüsusi qaydada on­ların tətbiqi üstün mövqe qazandı, nəhayət, fəaliyyətin nəticəsi ola­raq biliyin əldə olunması məqsədəuyğun hesab edildi. Fəaliy­yət­də olan nəzəriyyə - “əvvəlcə hər hansı mənimsəmə, sonra isə tətbiq” öz yerini daha əsaslandırılmış nəzəriyyəyə verməli oldu: “anlayışın mə­nimsənilməsi yalnız onun tətbiqi prosesində həyata keçir” - qə­na­­ə­ti üstün mövqeyə çıxdı.

Biz mənimsəmə və tətbiqi vahid idrak prosesinin iki tərəfi ki­mi qəbul edilməsinin tərəfdarıyıq. Bu, bilik və fəaliyyət üsullarının əsa­sən hazır şəkildə verilməsi ilə problemli öyrənmə tərkibləri olan mü­kəmməl təlim sisteminin vacib cəhətidir. Təlimdə biliyin hazır şə­kildə verilməsi (ənənəvi təlim) ilə şagirdlərin özlərinin zehni axta­rış­lara cəlb olunması (müasir təlim) həmişə vəhdətdə götürülməlidir, bi­ri digərini tamamlamalıdır. Şagirdə müəyyən bilik vermədən onu zeh­ni axtarışlara hazırlamaq mümkün deyildir. Ona görə də indi şa­gir­din reproduktiv təfəkkürü ilə produktiv təfəkkürünün dialektik vəh­dətdə götürülməsi təlimə verilən ən ciddi tələblərdən biridir . Q.No­yerin rəhbərliyi ilə hazırlanmış kitabda müəllimin əsas və­zi­fə­lə­rindən biri kimi şagirdləri fəal müzakirələrə cəlb etmək nəzərdə tu­tulur: “Müəllim məktəblilərə insan idrakının məhsullarını birbaşa ötür­məməlidir. O, nəzərə almalıdır ki, bilik praktik fəaliyyətin əsası ki­mi fəal düşüncə prosesində formalaşır və şagirdlərin bu prosesdə iş­ti­rakı vacibdir. Başqa sözlə, müəllim şagirdlərin biliklərə yiyə­lən­mə­si prosesini fəal, şüurlu, imkan daxilində maksimum müstəqil və ya­radıcı proses kimi təşkil etməlidir (bax: Pedaqogika. M., 1984, s.­2­5­6).

Avropa ölkələrinin təhsil müəssisələrində tədris prosesi ilə ta­nış olduqda qabarıq şəkildə görünür ki, şagirdlərə informasiya nis­bə­tən az verilir, daha çox dərəcədə düşünməyə, mühakimə yü­rüt­mə­yə, öz fikirlərini müstəqil surətdə şərh etmək qabiliyyətlərinin for­malaşmasına diqqət yetirilir.

Fəlsəfi ədəbiyyatda təfəkkürün obyektiv aləmdə mövcud ol­ma­yan bu və ya digər cisim və hadisələrə adekvat olmayan obraz­la­rın yaradılması yönümündə aktivliyi inikas-dəyişdirmə (şüurlu yara­d­ı­cı fəaliyyət) anlayışı ilə izah olunur. Yaradıcılıq dəyişdirici fəaliy­yə­tin inkişafının zirvəsi, onun ali dərəcəsi sayılır. Bu fəaliyyətin nə­ti­­cəsində daha yüksək bilik, bacarıq və vərdişlər formalaşır. Dialek­tik təfəkkür ax­tarışlar təfəkkürü olub, bir tərəfdən empirik biliklə, digər tərəfdən isə kateqorial struktur ilə şərtlənən yaradıcı fəaliy­yət­dir. Mahiyyətin dia­lektik təfəkkür vasitəsilə aşkara çıxarılması o de­mək deyildir ki, bu prosesdə formal məntiqi təfəkkür formaları, əməliyyatları və üsul­ları iştirak etmir. Əksinə, formal məntiqi vasi­tə­lər olmadan ma­hiyyət aşkar edilə bilməz. Lakin bu vasitələr də ma­hiyyətin aşkar edil­məsi üçün kifayət deyil, burada aparıcı rol dialektik təfəkkürə, ka­teqorial təhlilə məxsusdur. İntellektual intu­isiya ilə birlikdə ka­teqorial təhlil zəruri biliyə gətirib çıxaran vahid prosesin ayrılmaz tər­kib hissəsidir.

İnsan fəaliyyətinin cəhəti olan biliyin özünü də rasional və qey­ri-rasional kateqoriyalar baxımdan qiymətləndirmək olar. Öz təbi­əti etibarilə bilik bəşəriyyətin məqsəd və tələbatına cavab verən ide­yalar yaratdığına görə məntiqi, qərarlaşmış olan məlum zəka for­malarına uyğun gəlməsinə görə rasionaldır. Əlbəttə, yaradıcılığın bü­tün sirləri, qanunauyğunluqları, mexanizmi hələlik tam, axıra qə­dər öyrənilməmişdir. Bununla belə, elmi idrakın nəticələri kimi bi­lik­­lərin sistemi, onların inkişaf məntiqi haqqında kifayət qədər mə­lu­matımız vardır.

Bu sistemə tərəf kimi daxil olan müəllimin idrak formalarının xü­susiyyətlərini, qarşılıqlı əlaqələrini bilməsi və bunlardan məqsə­də­­uy­ğun istifadə etməsi zəruridir. Vurğulanan zərurətin vəhdət təş­kil edən səbəbləri vardır. Birincisi, bu və ya digər fənninin məz­mu­nunu təşkil edən bilik və fəaliyyət üsulları müəyyən formada təqdim olu­nur. İkincisi, idrakın müəyyən metod və formalarından istifadə edil­məklə tədris fənninin məzmununu təşkil edən bilik və fəaliyyət üsul­ları əldə olunur. Üçüncüsü, hər bir formanın spesifik xüsu­siy­yət­lərini, idrakın strukturunda həmin elementin yerini və funk­si­ya­la­rını bilməklə təlim prosesində şagirdin idrak fəaliyyətlərini tən­zim­ləmək mümkündür. Məhz biliyin formasından asılı olaraq müəl­li­min idarəetmə fəaliyyətinin istiqaməti şərtlənir və onun əldə edil­mə­sinə yönələn fəaliyyətin analitik və evristik cəhətlərindən hər hansı birinə üstünlük vermək, seçim etmək məsələsi həll olunur.

Şagirdlərin təlim fəaliyyətləri, onların yaradıcılıq qabiliy­yət­lə­ri və müstəqilliyinin fomalaşmasının məqsədyönlü şəkildə istiqa­mət­lən­diril­məsi elmi biliklərin sistemini və onların inkişaf mən­ti­qi­ni nəzərə almağı tələb edir.

Fəlsəfi anlayışlardan bu və ya digər səviyyədə təlim prose­si­nin idarə olunması probleminin tədqiqində istifadə edilməsi o zaman mü­vəffəqiyyətli olur ki, bu məsələyə məntiq, psixologiya və pe­da­qo­gika emləri ilə birlikdə baxılsın, onlar bu elmlərin nəticələri ilə uz­laşsın. Həmin uzlaşmanın özü qnoseologiyanın, dialektikanın qa­nun və kateqoriyalarının məntiq, psixologiya və pedaqogikada me­to­doloji rolu ilə bilavasitə bağlıdır. Lakin təlim prosesinin idarə edil­məsinin özünəməxsus, nisbi müstəqilliyə malik olan məntiqi, psi­xoloji və dialektik əsasları da vardır.
11.3. Təlimin məntiqi əsasları
Təlim sisteminin təbiətini açarkən aşağıdakı istiqamətlər üzrə mən­tiqlə bağlı məsələlərə biganə qalmaq olmur:


  1. Təlim materialının məzmununu özündə saxlayan fənnin mən­tiqinə;

  2. Tədrisetmənin məntiqinə;

  3. Şagirdlərin məntiqi təfəkkürünün inkişaf səviyyəsinə;

  4. Mənimsəmə prosesinin məntiqinə;

  5. Formal, dialektik və qeyri-səlis məntiqin metod və əmə­liy­yat­larının didaktik vasitə qismində tətbiqinə;

  6. Təlim materialının izahında formal, dialektik və qeyri-səlis mən­tiqin forma, metod və qanunlarından istifadə olunmasına;

  7. Alqoritmik, analitik və evristik fəaliyyət məntiqlərinə.

Təlim prosesinin məntiqi obyektiv və subyektiv kriteriyalarla mü­əy­yənləşir və o, dinamik xarakterlidir. Olduqca mürəkkəb xüsu­siy­yətə malik bu prosesin məntiqi anlayışına baxışlarda yekdillik yox­­dur. M.A.Danilov təlim prosesinin məntiqi ilə tədris fənninin mən­tiqini fərqləndirməklə yanaşı, onların arasında sıx əlaqə ol­du­ğunu vurğulayır. Onun fikrincə, təlim prosesinin məntiqində tədris fən­­nin məntiqi və tədris olunan materialı şagirdlərin mənimsəməsi psi­­xologiyası birgə çıxış edir M.İ.Maxmutova görə, burada tə­lim pro­sesinin əsas komponentlərindən olan tədrisetmənin, tədris ma­terialını öyrətmənin məntiqinin nəzərə alınması zəruridir. Tədris et­mənin məntiqini nəzərə almadan təlimin məntiqini təsəvvür etmək ol­maz, əks halda şagirdin idrak fəaliyyətinin məntiqindən söhbət get­miş olar. Biz prof. B.A.Əhmədovun “təlimin məntiqi fənnin mən­­ti­qi ilə şagirdlərin real səviyyəsinin qarşılıqlı əlaqəsindən, bu əla­­qə­nin müəllim tərəfindən nizama salınmasından ibarətdir”,-fikri ilə şə­ri­k­ik. Tədris fənninin məntiqindən fərqli olaraq təlimin mən­ti­qində möv­cud olan dinamiklik, məhz müəllim, tədris materialı və şagird ara­sındakı əlaqə ilə şərtlənir. Həqiqətlərin əldə olunmasına istiqa­mət­lənən təlim materialındakı mövcud statiklik müəllim-şagird əla­qə­ləri ilə dinamik hala gətirilir. Şagirdin bilikləri mənim­sə­məsi yal­nız formal məntiqin forma və qanunlarına dayanaraq yox, həm də dia­lek­tik xarakterdə cərəyan edir, məqsədəuyğun olaraq müəl­lim tərəfindən ni­zamlanır.

Mükəmməl təlim sistemi üçün xarakterik cəhət budur ki, bu pro­sesdə fikrin daha yüksək və mürəkkəb formaları ilə əməliyyata, tə­fək­kürün məzmununun gerçəkliyə uyğunluğuna, təfəkkür for­ma­la­rının birinin digərinə keçməsi, qanunauyğunluqlarının tətbiqinə, tə­fəkkür formalarının dəyişməsinə və inkişafına, hökmlərə iqrar və ya inkarlığın vəhdəti kimi baxılmasına, hadisələr arasındakı mühüm, zə­ruri cəhətləri və ya qanunauyğunluqları üzə çıxarmaqla gerçəklik haq­qında yeni-yeni məlumat və biliklərin əldə edilməsinə, cismin, ha­­disənin bütöv şəkildə, bütün xassə və əlamətləri ilə ümumilikdə öy­rənilməsinə, onların dəyişmə və inkişaf halında baxılmasına xü­su­si önəm verilir.

Təlim prosesinin məntiqində obyektiv cəhət onda özünü gös­tə­rir ki, “elmin əsaslarının” bu prosesi idarəedəndən asılı olmayan öz məntiqi vardır. Digər tərəfdən, hər bir şagird özünəməxsusluğu, re­al imkanları ilə idarəetmə prosesinin “daşıyıcı komponenti”nə çev­rilir. Subyektivliyi isə ondadır ki, idarəedənin özü də fəaliyyəti ilə birlikdə bu sistemə daxil olur, gerçəkliyin şüurumuzda inikası olan bilik və təlim üsullarına əsaslanaraq şagirdə pedaqoji təsir et­mə­yə çalışır. Müəllim metodoloji, psixodidaktik əsaslara malik olan rəh­bərlik fəaliyyətini subyektiv xarakterdə həyata keçirir.

Elmi idrak prosesi üçün xarakterik olan formal, dialektik və qey­ri-səlis məntiqlərin aksiom, metod, forma və qanunları mü­kəm­məl təlim sistemində idarəetmənin istiqamətini müəyyən edir, həqi­qət­lərin şagirdlərə təqdim olunması, şagirdlərin bilik və fəaliyyət üsul­ları əldə etməsi vsitəsi rolunu oynayır. Eyni zamanda bu pro­ses­də şagird sözügedən aksiomları, forma və metodları, qanunları mə­nim­səyir, onlardan faydalanmaq təcrübəsinə yiyələnir. Təbii ki, tə­fək­kürün inkişafı, təfəkkür mədəniyyəti, təfəkkürün aksiomatikasın­dan istifadə bacarığı şagirdlərin intellektual səviyyəsi üçün vacib şərt­dir və buna yönələn iş məktəbin başlıca vəzifələrindən biridir.

Təcrübə göstərir ki, şagirdlərin həqiqətləri aşkar etməsi, mə­nim­səmə yollarını tapmaq təcrübəsinə yiyələnməsi üçün təlim pro­se­sinin elmi idrak prosesinə oxşar çalarlarla cərəyan etməsi daha ef­fekt­lidir. Hansı ki, mükəmməl təlim sistemi üçün bu cəhət xarak­te­rik­dir. Bunsuz təlim prosesinin elmi idraka yaxınlaşmasından söh­bət gedə bilməz. Qeyd edək ki, biz məntiqi savad dedikdə, məntiqi tə­fək­kürün əlifbasını təşkil edən elementlər, məntiqi anlayışlar və bun­lardan istifadənin müəyyən kompleksinə sərbəst malik olmağı nə­zər­də tuturuq. Məntiqin forma və qanunları əsasında şagirdin öyrən­mə fəaliyyətini idarə edən subyekt-müəllim onu (şagirdi) təlim sis­te­minə daxil etməklə “tədqiqatçı” funksiyasını yerinə yetirməsinə şə­rait yaradır. Şübhəsiz ki, təlim prosesində şagird tədqiqatçı funk­si­yasını yerinə yetirərkən onun fikri fəaliyyətinin gedişi, elmi təd­qi­qat prosesində yeni kəşfə istiqamətlənən alimin fikri prosesi ilə üst-üstə düşmür. Lakin bu proseslərin hər ikisində psixoloji məqamlar xü­susi rola malikdir və hər iki prosesdə idrak fəaliyyətinin strukturu pro­b­lemlə şərtlənir. Problemin həllinin axtarışı ilə bağlı tədris-idrak pro­sesinin təşkilində əqli fəaliyyətin bu və ya digər növünün struk­turunu müəllimin bilməsi vacibdir. Probemin məzmunundan, hər bir şa­gird üçün çətinlik dərəcəsindən, onun əqli qabiliyyətinin inki­şa­fın­dan, problemi həll etmək bacarığından asılı olaraq təfəkkür pro­sesi analitik və evristik strukturunda cərəyan edə bilər. Vurğulayaq ki, diskursiv olmayan təfəkkür şagirdin əqli qabiliyyətinin inkişafı pro­sesinin idarə olunmasına geniş imkan açır.

Əqli fəaliyyətin analitik növünün strukturunda mühüm yer alan həllin axtarılmasında məlum həll alqoritmlərinin tətbiq edil­mə­sindən (və ya yeni analitik yolun axtarılmasından) istifadə olunur. Tə­lim prosesinin qarşısına qoyulmuş məqsədlərin reallaşmasında bu növ əqli fəaliyyət də əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Biliyin əldə olun­ma­sı prosesində fikri hərəkətin formallaşmış və dialektik yoluna uy­ğun olaraq təcrübədə iki seçim müşahidə olunur. Birinci yol belədir ki, biliyin əldə olunmasının formallaşmış yolunun məntiqi əsasında əq­li fəaliyyətin dəqiq ardıcıllığına, məntiqi təfəkkürün bütün qayda­la­rına istinad edilməklə təlim materialı şərh olunur. Şagirdin rep­ro­duk­tiv xarakterli əqli fəaliyyətinə səbəb olan prosesdə biliklər əsa­sən ha­zır ötürülür. İkinci yol problem-axtarışla xarakterizə olunur.

Ənənəvi təlim praktikasında əsasən elmi idrakın dialektik yo­lu müəllim tərəfindən açılır, formal məntiqin forma, priyom və qa­nun­ları ilə alınmış nəticələr təhlil olunur. Bu prosesdə şagird mənti­qin qanunları əsasında müəllimin fikrinin hərəkətini izləyir. Əslində o, bu prosesdə başqasının fikri fəaliyyəti və onun nəticələri ilə tanış ol­maq imkanı əldə edir. Hər iki yoldan istifadə olunarkən, təbii ki, fən­nin məntiqi təhlilinə, şagirdlərin inkişafına və məntiqin qanun­la­rına istinad olunur. Şagirdin müstəqil yolla, yaradıcı fəaliyyət gös­tər­mək imkanlarının məhdudluğu müəyyən edildikdə məntiqin qa­nun­larına əsaslanmaqla, onun forma və metodlarından vasitə kimi is­ti­fadə edilərək təlim materialı müəllim tərəfindən şərh olunur.

Təlim prosesində yalnız hazır formalarla iş aparılmır, aparıla da bilməz. Burada anlayışların, hökmlərin, əqli nəticələrin yarandığı konk­ret şərait heç də arxa plana keçirilə bilməz.

Təlimlə bağlı məntiqi təfəkkürə, onun növlərinə ciddi əhə­miy­yət verilməsi, idrakın “aşağı” səviyyəsinə hissi idraka etinasızlıq ki­mi başa düşülməməlidir. Təlim prosesində hissi ilə məntiqinin nis­bə­tinin düzgün müəyyənləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ş.A.Şaporinski yazır ki, idrakın vasitəsizliyi olduqca nisbidir, la­kin vasitəlilik təlimin yalnız bir “imtiyazı” deyildir. O, haqlı olaraq qeyd edir ki, “təlimdə yeni anlayışların əldə olunmasında vasi­tə­siz­lik dərəcəsini yüksəltməklə təlim metodlarının elmi idrak metod­la­rı­na yaxınlaşdırılması təmin edilməlidir”, - fikrinə gəlmək olmaz .

Təlim prosesi ilə idrak prosesinin müqayisəsində məntiqi uy­ğun­suzluğa yol verilməməlidir. Təlim prosesini elmi tədqiqqat pro­se­si ilə müqayisə etmək doğru olmaz. Elmi-tədqiqata təlimin alt­sis­temi olan problemli öyrənmə prosesi uyğun gəlir.



Elmin güclü inkişafı elmi-tədqiqat prosesinin hərtərəfli təd­qi­qi­ni tələb edir. Bəşərin inkişaf səviyyəsi o qədər yüksəlmişdir ki, in­sanların qarşısında duran problemlər yaradıcı fəaliyyət göstərməyi tə­ləb edir. Lakin insanın yaradıcı fəaliyyəti mürəkkəb dialektik pro­ses­dir və bu prosesin məntiqi formalaşdırılmasının ümumi yolu yox­dur, yalnız hər hansı konkret kəşfin məntiqi sistemi vardır. İnsa­nın yaradıcı fəaliyyətinin formalaşdırılması tələbatı ilə onun idarə olun­mazlığı arasındakı ziddiyyəti həll etməyin başlıca üsullarından biri şa­girdlərin yaradıcı qabiliyyətlərinin inkişafının idrəolunması yolla­rı­nı tapmaqdan ibarətdir. Qənaətimizə görə, bu yollar şagird­lərin im­kanlarını hərəkətə gətirərək yeni keyfiyyətlər formalaşması şə­ra­i­ti­ni tənzimləyən təlim sistemində ehtiva olunur.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə