Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə24/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   47

Suallar və tapşırıqlar
1. Xüsusi təhsil hansı zərurətdən yaranır?

2. “Xüsusi şərait” dedikdə nə başa düşülür?

3. Xüsusi təhsilin məqsədi nədir?

4. Xüsusi təhsillə bağlı dövlət hansı vəzifələri yerinə yetirir?

5. Kimlər tam dövlət təminatında olan sağlamlıq imkanları məhdud şəxs­lər hesab olunur?

6. Ümumi təyinatlı təhsil müəssisələrində xüsusi təhsilin təşkili barədə nə deyə bilərsiniz?

7. Reabilitasiya mərkəzləri barədə danışın.

8. Psixoloji-tibbi-pedaqoji komissiya hansı vəzifələri icra edir?

9. Yaşlıların təhsili barədə nə deyə bilirsiniz? Fikirlərinizi açıq­la­y­ı­n.
Ədəbiyyat
1. “Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təhsili (xüsusi təhsil) haq­qında Azərbaycan Respublikasının Qanunu”. (Bakı, 5 iyul 2001-ci il tarixində imzalanmış, 19 iyul 2001-ci il tarixli 540 nömrəli fərmanla qüvvəyə minmişdir.)

2. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 29 aprel 2002-ci il tarixli 74, 10 may 2002-ci il tarixli 77 nömrəli qərarları.

3. Əhmədov H.H. Azərbaycan təhsilinin strategiyası. Bakı: Elm, 2010.

4. Mehrabov A.O. Müasir təhsilin konseptual problemləri. Bakı: Mütərcim, 2010, 516 səh.

5. Məmmədzadə R.H. Təhsildə keyfiyyət aparıcı istiqamətlərdən biri kimi. Bakı: Müəllim, 2010, 170 səh.

6. Mərdanov M.C. Azərbaycan təhsili yeni inkişaf mərhələsində. Bakı: Çaşıoğlu, 2009, səh. 182-194.

7. “Yaşlıların təhsili” mövzusunda keçirilmiş beynəlxalq və milli konfransların bəyannamələri . Bakı: Şərqin səsi, 2005, 44 səh.

8. Dostuzadə D.Ə. Eşitmə qüsurlu uşaqlrala işin təşkili. Bakı: ADPU, 2011.

9. Həsənova İ.M. Sağlamlıq imkanları məhdud olan uşaqların cə-miy­yətə adaptasiyası. (Metodik vəsait) Bakı: ADPU, 2012.

10. Ağayeva T.N., Əliyeva S.M. Loqopediyanın nəzəri və praktik məsələləri. Bakı, 1999.

11. Qasımov S.Ə. Sağlamlığı məhdud olan uşaqlara ana dilinin öy-rə­dilməsi problemləri.Bakı: Çaşıoğlu, 2003.

12. Поташник М., Ямвир Е., Матрос Д. Управление качеством об­разования (под ред. М.Поташника). М.: Педагогическое общество, 2000.

13. Хуторский А. Дидактическая Эвристика: Теория и техно­логия креативного обучения. М.: МГУ, 2003.

O şey ki, bizlərə lap aşikardır,

Orda da gizli bir xəzinə vardır.
Nizami Gəncəvi

X fəsil

TƏHSİL SAHƏSİNDƏ DÖVLƏT STANDARTLARI, TƏHSİL PROQRAMI, TƏDRİS PLANI, TƏDRİS PROQRAMI VƏ TƏDRİS ƏDƏBİYYATI

Əhatə olunan məsələlər:
10.1. Təhsil sahəsində dövlət standartları, təhsil proqramı (kurikulum).

10.2.Ümumi orta təhsilin məzmunu.

10.2.1. Təhsilin məzmunu.

10.2.2. Azərbaycanda ümumi orta təhsilin məzmunu sahəsində islahatlar.

10.3. Tədris planı.

10.4. Tədris fənni.

10.5. Tədris proqramları.

10.6. Dərslik, iş dəftəri və müəllim üçün metodik vəsait komplekti.


10.1. Təhsil sahəsində dövlət standartları,

təhsil proqramı (kurikulum)
Təhsil sahəsində dövlət standartları fərdin, cəmiyyətin, döv­lə­tin tələbatına uyğun olaraq, elmi-pedaqoji prinsiplər əsasında ha­zır­la­nan və müəyyən dövr (5 ildən az olmayaraq) üçün vahid dövlət tə­ləb­lərini əks etdirən ümumi normalar məcmusudur. Dövlət təhsil stan­dartları təhsil sahəsində sınanmış mütərəqqi meyarlar, milli və ümum­bəşəri dəyərlər nəzərə alınmaqla müəyyən edilir. Dövlət təh­sil standartları və onların qüvvədə olan müddəti müvafiq icra haki­miy­yəti orqanı tərəfindən müəyyən olunur. Dövlət təhsil standartları təh­silin məzmununu, idarə olunmasını, maddi-texniki və tədris ba­za­sını, infrastrukturunu, təhsilverənlərin keyfiyyət göstəricilərini, hər bir təhsil pilləsində təhsilalanların bilik, bacarıq və vərdişlərinin sə­viyyəsini müəyyənləşdirir. Təhsil müəssisəsinin fəaliyyətinin, təh­­silin səviyyəsinin və təhsilalanların nailiyyətlərinin qiymətlən­di­ril­məsində, akkreditasiyada və attestasiyada müvafiq dövlət təhsil stan­dartları əsas götürülür. Sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin təh­sili üçün xüsusi dövlət standartları müəyyən edilir.

Təhsil proqramı (kurikulum) dövlət təhsil standartlarına uy­ğun ayrı-ayrı təhsil pillələri və səviyyələri üzrə təhsilin məzmununu və mənimsənilmə qaydalarını müəyyən edir. Təhsil proqramına təd­ris planı, fənlər üzrə tədris proqramları, metodik təminatla bağlı töv­siy­ələr, qiymətləndirmə və digər müvafiq təhsil texnologiyaları da­xil­dir. Azərbaycan Respublikasında təhsilin bütün pillələrini və sə­viy­yələrini əhatə edən təhsil proqramları həyata keçirilir, onun müd­də­ti müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir. Əla­və təhsil, distant təhsil və digər xüsusi təhsilalma formaları üçün mü­vafiq təhsil proqramları tətbiq edilir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, sağlamlıq imkanları məh­dud, uzun müddət müalicəyə ehtiyacı olan təhsilalanların təhsilini, mü­a­licəsini, sosial adaptasiyasını və ictimai həyata inteqrasiyasını nə­zərdə tutan xüsusi ümumtəhsil proqramları müəyyən edilir və hə­ya­ta keçirilir.

Azərbaycan Respublikasında beynəlxalq təhsil proqramları da hə­yata keçirilir. Beynəlxalq təhsil proqramları üzrə mütəxəssis ha­zır­lığı müvafiq qanunvericiliyə və təhsil müəssisəsinin nizamna­mə­si­nə əsasən tənzimlənir. Təhsil kurikulumları xarakterinə görə iki ye­rə ayrılır: fənyönümlü və şəxsiyyətyönümlü.



Fənyönümlü kurikulumlar məzmun etibarilə elm sahəsini, onun mükəmməl anlayışlar sistemini əhatə etməklə bilavasitə bu an­la­yışların mənimsənilməsinə istiqamətləndirilir. Belə kurikulum­la­rın keyfiyyətində biliklərin həcmi və miqdarı əsas rol oynayır. Bü­tün praktik bacarıqların yerinə yetirilməsində məqsəd biliklərin möh­kəmliyini, davamlığını artırmağa xidmət göstərməkdən ibarət olur. Praktik əhəmiyyət daşıyan, bacarıq, vərdiş və qabiliyyətlər ar­xa plana keçir, fənnin elmi potensialı artır, məlumatlılıq səviyyəsi ço­xalır. Şa­girdlər özlərinə praktik cəhətdən lazım olmayan funda­men­tal bilikləri öyrənmək məcburiyyətində qalırlar. Belə kuriku­lum­lardan daha çox ixtisaslar, təmayüllər üzrə təhsilalma prosesində is­tifadə olunur. Eyni zamanda onlara ali təhsilin bakalavr və magistr pil­lələrində məz­mu­nun formalaşdırılması, müxtəlif elm sahələrinə aid fənlərin məz­mu­nu­nun müəyyənləşdirilməsi zamanı müraciət edi­lir.

Şəxsiyyətyönümlü kurikulumlar bilavasitə həyati bacarıq və vər­dişlərə üstünlük verilməsi ilə fərqlənir. Bu kurikuluma görə in­sa­nın gələcək həyat fəaliyyətində lazım olacaq praktik bacarıq və vər­diş­lər əhatə edilir, onun əqli fəaliyyətlə bağlı qabiliyyətlərinin for­ma­laş­ması ön plana çəkilir. Tələb olunan bacarıq və vərdişlərin for­m­alaşdırılmasına imkan yaradan minimum biliklərin həcmi mü­əy­yən­ləşdirilir. Bu biliklər minimum təlim məqsədlərinə çatmaq üçün va­sitə kimi nəzərdə tutulur. Onlar dinamik xarakterə malik olub mü­əy­yən bacarıq və vərdişlərin, əqli fəaliyyət növlərinin əsasında du­rur. Daha çox funksional dəyərliliyi ilə seçilir. Belə kurikulum­lar­dan, adətən, təhsilin icbari mərhələsində istifadə olunur. Şagirdlərin ha­zırlığına verilən minimum tələblər bu kurikulumlara daxil edilir və dövlət tərəfindn təsdiqlənərək hüquqi status alır.

Şəxsiyyətyönümlü kurikulumlar inteqrativ məzmunu ilə se­çi­lir. Oradakı fənlərin adlandırılmasında, məzmunun müəyyənləşdiril­mə­sində şəxsiyyətin formalaşması üçün lazım olan tələblər əsas gö­tü­rülür. Kurikulumların inteqrativ məzmunda hazırlanması onun bir neçə cəhətdən keyfiyyətinin yüksəlməsinə təsir göstərir. Birin­ci­si, fənlərin inteqrasiyası onların saylarının azalması ilə nəticələnir. Məz­munca yaxın fənlər sintez edilir. İkincisi, fənlərin inteqrasiyası həf­təlik saatların minimum səviyyəyə endirilməsinə imkan yaradır. Bu isə təlim yükünün, məşğələlərin sayının azalmasına gətirib çı­xa­rır. Üçüncüsü, şagirdlərin həyati əhəmiyyəti olan bilik, bacarıq və vər­dişlər qazanmalarına, onların şəxsiyyətinin formalaşması üçün ən zəruri paktik işlərin həyata keçirilməsinə imkan yaranır. Bütün bun­lar bütövlükdə təhsilin humanist prinsip əsasında qurulmasına tə­minat verir.

Azərbaycanda kurikulumlara ciddi konseptual bir sənəd kimi ya­naşılır. Onun fənn üzrə bütün fəaliyyətləri istiqamətləndirə bilə­cək bir sənəd olması vacib hesab edilir. Ona görə də orada ilkin ola­raq fənnin məzmununa yer ayrılır. Şagirdlərin əldə edəcəkləri nəti­cə­lər təhsil pillələri və siniflər üzrə müəyyənləşdirilir. Onlar zəruri məz­mun standartları kimi kurikulumlara daxil edilir. Şagirdlərin, da­ha geniş mənada, məktəbin nailiyyətlərinin müəyyən olun­ma­sın­da onlar əsas vasitə kimi çıxış edir.

Kurikulumlar hazırlanarkən, məzmuna uyğun müvafiq stra­te­gi­yaların müəyyən olunmasına diqqət yetirilir. Gözlənilən nəticə­lə­rin daha uğurlu əldə olunması baxımından bu, əhəmiyyətli hesab edi­lir. Həmin strategiyaların verilməsinin dərslik müəllifləri, fənni öy­rə­dən müəllimlər üçün faydalı olduğu nəzərə alınır. Prinsiplər fən­lər üzrə təlimin mühüm didaktik əsası kimi şərh olunur. Fənnin ümu­mi məqsəd və vəzifələrinin yerinə yetirilməsi baxımından əsas­lan­dırılır. Bu zaman hər bir fənnin özünəməxsus cəhətləri, ümumi təh­sil sistemində rolu və əhəmiyyəti nəzərə alınır. Bunlardan əlavə, prin­siplərə fənn üzrə strateji fəaliyyətin özülünü təşkil edən bir an­layış kimi də yanaşılır. Onlara müxtəlif forma və üsulların mütə­hər­rik me­xa­nizminin pedaqoji təminatçısı kimi baxılır.

Müasir təhsil müstəvisində şagirdin bir şəxsiyyət kimi fəal­iy­yə­tə cəlb olunması, onun ehtiyac və maraqlarının əsas götürülməsi, pe­daqoji problemlərin həllində müəllimlərlə əməkdaşlığı, yaradıcı və təşəbbüskar rolu xüsusi olaraq nəzərə alınır. Bunlar yeni peda­qo­ji texnologiyaların mahiyyətini təşkil edən mühüm elementlər kimi onun xarakterik keyfiyyətini göstərir. Yeni fənn kurikulumlarında özü­nə yer almış təlim strategiyalarının məğzini təşkil edir.

Qiymətləndirmə mexanizmləri kurikulumun məzmununda xü­susi yer tutur. Ümumiyyətlə, dünya ölkələrinin təcrübəsində qiy­mət­ləndirmə məsələlərinin kurikulumlarda əhatə olunmasına xüsusi diq­qət yetirilir. Ona nailiyyətlərin obyektiv və real qiymətlən­diril­mə­­si vasitəsi kimi baxılır.

Hər bir fənn kurikulumunda sonuncu bölmə kimi təqdim olu­nan qiymətləndirmə hissəsi mahiyyət etibarilə Azərbaycan təhsilin­də yeni yanaşma tərzidir. Bu sistemdə qiymətləndirmənin müxtəlif növ­ləri, formaları və vasitələrinin özünəməxsusluğu nəzərə alınır.

Fənn kurikulumları bir sıra səciyyəvi xüsusiyyətlərə malikdir.



1. Fənn kurikulumları nəticəyönümlü xarakterə malikdir.

Bu xüsusiyyət onu əvvəlki proqramlardan kəskin şəkildə fərq­lən­dirir. Nəticəyönümlülük müasir kurikulumların hazırlanmasında nə­zərə alınan mühüm didaktik prinsiplərdən biri hesab edilir. Təlim pro­sesində əldə olunacaq nəticələrin əvvəlcədən müəyyən edilməsi və onun məzmuna gətirilməsi bu prinsipin başlıca cəhətlərindən biri ki­mi dəyərləndirilir. Nəticəyönümlülüyün olması, ilk növbədə, tə­lim fəaliyyətlərinə əsaslanır, bütövlükdə təlim prosesinin mahiyyə­ti­ni təşkil edən son nəticəni görməyə imkan verir. Fənn kurikulum­la­rında təlim nəticələri müxtəlifdir: ümumi nəticələr, xüsusi nəticələr. Bun­lar həm məzmunu müəyyənləşdirmək, həm də qiymətləndirmə apar­maq baxımından əhəmiyyət daşıyır. İlk növbədə, məzmunu ifa­də edən belə ümumi nəticələr hökumət tərəfindən təsdiq olunur. On­lar respublikada bütün fənlər üzrə ümumi təhsilin məzmununu ifadə edir. Məzmun xətləri və siniflər üzrə hazırlanmış nəticələr isə ümu­mi nəticələrə uyğun xüsusi nəticələr kimi təsdiq olunur.



2. Fənn kurikulumları şagirdyönümlülüyü ilə seçilən sə­nəd­dir. Fənn kurikulumlarında öz əksini tapan bütün nəticələr şa­gird­lərə, onların inkişafının izlənməsinə yönəldilmişdir. Fənnin ümu­­mi məsələlərindən biri kimi məqsəd və vəzifələrin belə müəy­yən­ləş­dirilməsində şagird şəxsiyyətinin formalaşması və inkişafı diq­qət mərkəzində saxlanılmışdır. Onların sinifdən-sinfə, bir təhsil pil­l­əsindən digərinə keçməsinin tənzimlənməsi, inkişafının istiqa­mət­ləndirilməsi ön planda saxlanılmışdır. Şagirdin idrakı, hissi və psi­xomotor bacarıqlarının müəyyən olunmuş həddə çatması üçün hu­manist və demokratik prinsiplərə söykənən iş üsulları və formala­rı­nın seçiləcəyi, ən müasir texnologiyalardan istifadə olunacağı gös­tə­ril­mişdir. Fənn kurikulumlarında şagird nailiyyətlərinin qiymət­lən­dirilməsi üzrə işin məzmunu bilavasitə bir subyekt kimi təlim alan­lara yönəldilmişdir. Qiymətləndirmə standartlarında şagirdlərin fəa­liy­yəti, üzərində işlədikləri məzmun və şərait elementləri ilə ya­naşı, onların əldə edəcəkləri minimum nailiyyətlər də ifadə edil­miş­dir. Şagird şəxsiyyətinin bütün parametrlərdə inkişaf istiqamətləri diq­qət mərkəzində saxlanılmışdır.

3. Fənn kurikulumları konseptual sənəddir. “Azərbaycan res­publikasında ümumi təhsilin Konsepsiyası (Milli Kurikulumu)” sə­nədindəki müddəalar respublikada hər hansı fənn üzrə fəaliyyətlər sis­temini ümumiləşdirmək baxımından konseptual xarakter daşıyır. Ona görə də fənn kurikulumları öz növbələrində həm də çərçivə sə­­nədi hesab edilir. Ondan sonra hazırlanacaq məktəb və sinif kuri­ku­­lumlarının ümumi prinsiplərini əks etdirir. Fənn kurikulumları hər bir fənn üzrə məqsəd, vəzifə, məzmun, texnologiya və qiymət­lən­dir­mə məsələlərini əhatə etməklə çoxçeşidli iş parametrlərini əlaqəli şə­kildə ümumiləşdirir. Nəticələr şəklində olan məzmun təhsil pillə­lə­ri və siniflərə aid məzmun xətləri üzrə kurikuluma daxil edilir. Stan­dartlar səviyyəsində təqdim olunmuş siniflər üzrə nəticələrin sər­həddi standartlar və altstandartların (bençmarkların) hüdudunda mü­əyyənləşdirilir.

4. Fənn kurikulumları inteqrativ xarakter daşıyır. Bu, ilk növ­bədə, onun ümumtəhsil məktəbləri üçün hazırlanması və şagird şəx­siyyətinin formalaşmasına imkan yaratması, şagirdlərdə həyati ba­ca­rıqların formalaşdırılması, onların davamlı fəaliyyət üçün hazır­lan­ması ilə bağlıdır. Ona görə də kurikulumlarda əks olunmuş təlim nəticələri (təlim standartları) biri digərini tamamlamaq, möhkəm­lən­dirmək, davam etdirmək baxımından elə ardıcıllıqla verilir ki, onların vasitəsilə şagird şəxsiyyətinin formalaşmasını və inkişafını iz­ləmək mümkün olur. Bu əlaqələr məzmun və istiqamətinə görə iki ye­rə ayrılır: şaquli inteqrasiya, üfüqi inteqrasiya.

Şaquli inteqrasiya daha çox fənnin siniflər və mərhələlər ara­sındakı əlaqəsini, üfüqi isə müxtəlif, lakin uyğun gələn fənlərin əla­qə­sini ehtiva edir. Bütün hallarda şagirdlərin inteqrativ standartlar əsa­sında ölçülə bilən bacarıqlara yiyələnmələri diqqət mərkəzində sax­lanılır.



5. Fənn kurikulumları qabaqlayıcı xarakter daşıyır. Bu, onun konseptuallığından irəli gəlir. Kurikulumlar bütün təlim nəti­cə­lərini əks etdirməklə sonrakı nailiyyətləri fərz etməyə imkan yara­dır. Öyrənmə prosesində əldə edilən nailiyyətin hansı səviyyədə ol­ma­sını müəyyənləşdirmək üçün şərait əmələ gəlir. Bəzən yeni kuri­ku­lumların izahedici xarakterə malik olduğu göstərilir. Təbii ki, be­lə bir yanaşma yeni kurikulumların nəticəyönümlü xarakterini, onun qa­baqlayıcı funksiyasını zəiflədir. Bütün bunlarla yanaşı, fənn kuri­ku­lumları həm də:

- müxtəlif bacarıqların öyrənilməsini nəzərdə tutan balanslaş­dı­rıl­mış və əhatəli yanaşmanı özündə saxlayır;

- təlimin fəal üsullarından istifadə olunmaqla məzmun stan­dart­larının səviyyəsinə çatmağa imkan yaradır;

- şagirdlərin bilik və anlayışlarının daim qiymətləndirilməsini, təd­ris ili ərzində düzəlişlərin edilməsini nəzərdə tutur;

- şagirdlərin təlimə cəlb olunmasını, davamlı təhsilə hazır­lan­ma­sını və həvəsləndirilməsini təmin edir;

- şagirdlərin təhsil alarkən, bilikləri qiymətləndirilərkən, sa­va­dı artırılarkən müasir texnologiyalardan istifadə edilmə­sini nəzərdə tutur;

- uyğun təlim resuslarına və inzibati yardıma malik olur.

Fənn kurikulumlarında fənnin məzmunu standartlar şəklində ifa­də olunur. Standartlar öyrədiləcək məzmundan xəbər verir və ba­ca­rığın xüsusiyyətini göstərir. Yəni nəyin öyrədiləcəyi və öyrədi­lən­lərin necə nümayiş etdiriləcəyi aydın təsvir edilir. Hər bir standart alt­standartlarla müşayiət edilir. Tədqiqatçılar altstandartları aşa­ğ­ı­da­kı kimi səciyyələndirirlər:

- altstandartlarda mürəkkəb fikirlər daha sadə fikirlərə bölü­nü­r;

- altstandartlar təlim məqsədlərinin müəyən olunması üçün zə­min olan komponentləri əks etdirir;

- sinifdən-sinifə keçdikcə altstandartlar dəyişir.

Biliyin kateqoriyaları baxımından ümumi xarakter daşıyan məz­­­mun altstandartlarda hissələrə bölünərək biliyin deklorativ, pro­se­dural və kontekstual adlanan üç böyük kateqoriyasından birinə aid olur.

Məzmun standartlarında fəaliyyət taksonomiyaların köməyi ilə sistemləşdirilir. Müxtəlif taksonomiyalardan yalnız üçü-idraki, emo­sional və psixomotor taksonomiyalar mütəxəssislər tərəfindən təh­sil üçün əhəmiyyətli hesab edilmişdir. İdraki fəaliyyəti əks et­di­rən standartlar, ilk növbədə, intellektual bacarıq və vərdişlərin inki­şaf etdirilməsinə istiqamətlənir. B.Blumun adı ilə bağlı olan funda­men­tal idraki taksonomiyalarda düşünmə bacarıqları sadədən mü­rək­kəbə doğru mərhələlərə görə təsnif edilir. Bu taksonomiya ona gö­rə fundamentaldır ki, sonrakı, daha mürəkkəb idraki bacarıqların (prob­lem həlletmə, mühakiməyürütmə, isbatetmə, əlaqələndirmə) əsa­­sını təşkil edir. K.Mur psixomotor taksonomiyaları 3 mərhələyə ayı­rır: təqlid (imitasiya), idarə (monipulyasiya), dəqiq icra .

Təqlid mərhələsində şagirdlər müəllimin nümayiş etdir­dik­lə­ri­ni təqlid edirlər ki, bu da hərəki bacarıqların ilkin mərhələsi kimi dəyərləndirilir.

İdarə mərhələsində şagirdin hər hansı hərəki bacarığı müs­tə­qil şəkildə, müəllimin yardımı olmadan nümayiş etdirməyə qabil ol­ma­sı nəzərdə tutulur. Burada icranın qeyri-dəqiqliyi yol veriləndir.

Dəqiq icra psixomotorun ən yüksək mərhələsidir. Bu mər­hə­lə­də şagirdlər hərəkətləri bacarıqla və dəqiq icra edirlər.

Müxtəlif sinif mərhələlərində altstandartlar dəyişkən olur. Stan­­dartlar, əsasən dəyişmir. Altstandartlar sinifdən-sinifə məzmun ba­­­xı­mından genişlənir və dərinləşir.



10.2. Ümumi orta təhsilin məzmunu
10.2.1. Təhsilin məzmunu
Təhsilin məzmunu dedikdə, müəyən tip tədris müəssisələrində öy­rənmək üçün seçilmiş biliklər, baca­rıqlar sistemi başa düşülür. Təh­silin məzmunu abstrakt deyil. O, sistemin daxili mahiyyətindən ayrıl­mazdır. Şagirdlərin təfəkkürünü, idraki maraqlarını formalaş­dır­maq, hərtərəfli inkişafını təmin etmək və əmək fəaliyyətinə ha­zır­la­maq ümumi təhsilin məzmunun əsasını təşkil edir. Məzmun təh­silin məqsədlərini həyata keçirməyin vasitəsi olmaqla cəmiyyətin və həm də ayrı-ayrı adamların cari və perspektiv tələbatlarını əks et­dirir. Məzmunun formalaşdırılmasını, onun müxtəlif tipli və səviy­yə­li tədris müəssisələrinin proqramlarına daxil olunmasını daha çox tələbatlar istiqamətləndirir. Başqa sistemlərdən asılı olan, onlardan tö­rəyən məzmun bir sistem kimi çətin formalaşır. Bununla əlaqədar ola­raq qeyd etmək lazımdır ki, təhsilin məzmunu kəskin ideoloji mü­barizə mövzusu olmuşdur. Qeyd edək ki, həmişə bir-birinə zidd qüvvələr məktəbə və onun vasitəsilə bütün cəmiyyətə təsir etməyə cəhd göstərmişdir. Bu amil daimi xarakter daşıdığından təhsilin məz­munun forma­laş­masının qanunauyğunluqlarından biri hesab edilir. Təhsilin məz­mununun formalaşmasını şərtləndirən sistemlər içərisində qəbul olun­muş məqsədlər, sosial tələbatlar, sosial və elmi nailiyyətlər, şəx­si tələbatlar, pedaqoji imkanlar və s. seçilir.

Sosial və şəxsi tələbatlar sistemi məqsədlər sistemi ilə qırıl­maz surətdə bağlıdır Təhsil yeni məktəb quruculuğunun indiki mər­hə­ləsində demok­ra­tik dövlətin yaradılmasının, onun mədəni və mə­nəvi intibahının, ba­zar münasibətlərinin təşəkkülünün, elm və tex­ni­ka­nın inkişafının əsa­sında durmalıdır. Təhsildə ictimai və şəxsi ma­raqları necə birləş­dir­mək problemi həll olunmalıdır, yəni bir tərəf­dən ictimai tələbat­lar ödənilməli, o biri tərəfdən isə təhsil hər bir insan üçün zəruri və cəlb­edici olmalıdır. Məktəb təhsilinin məzmu­nu­­nu formalaşdırmaq üçün ənənəvi olaraq sosial və elmi nailiyyət­lər sistemi böyük əhə­miy­yət kəsb edir. Təhsilin məzmununda elmi nailiyyətlərin impli­ka­siyası (tətbiqi) sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, yeni elmi kəşf və ya yeni sosial ideyanın meydana gəlməsi ilə onun məktəbdə sis­temli öyrənilməsi arasındakı vaxt müddəti durmadan azalır. Pe­da­qoji imkanlar sistemi təhsilin məz­mununa məlumatların daxil ol­ma­sına yol vermək və ya ona qadağa qoymaq rolunu oynayan tən­zim­ləyicidir. Başa düşmək, anlamaq, mənimsəmək üçün müəy­yən inkişaf səviyyəsi lazımdır.

Orta ümumtəhsil məktəbində təhsilin məzmununa verilən tə­ləb­lər təhsilin inkişafı üzrə dövlət strategiyası ilə müəyyən olunur. Təh­silin məzmununda iki aspekt gözlənilir: milli və ümum­bə­şə­ri. Mək­təb təhsilinin məzmununun müəyyənləşdirilməsinin ümumi əsas­ları bunlardır: humanistləşdirmə, diferensiallaşdırma, inteqrasi­ya­­laş­dırma, yeni informasiya texnologiyalarının geniş tətbiqi, ya­ra­dı­cı şəxsiyyətin formalaşdırılması.

Tədris prosesinin məzmunu bir sistem kimi müxtəlif struk­tur­da təqdim edilə bilər. Strukturun elementləri ayrı-ayrı biliklər və ya onların elementləridir. Hazırda təhsilin məzmununun xətti , kon­sent­rik, spiralvari və qarışıq strukturları geniş yayılmışdır. Xətti struk­turda tədris materialının ayrı-ayrı hissələri bir-biri ilə sıx əla­qə­də, fasiləsiz ardıcıllıqla, məktəb təlimi dövründə bir dəfə öy­rədilir. Bu strukturu əsas götürəndə ardıcıllıq, tarixilik, sis­tem­lilik, müvafiqlik tələblərinə riayət etmək lazımdır. Konsentrik struk­tur əvvəl öyrə­nilən biliklərə qayıtmağı nəzərdə tutur. Eyni bir ma­terial bir neçə dəfə təkrar olunur, həm də materialın məzmunu ya­vaş-yavaş geniş­lənir, yeni məlumatlar, əlaqələr və asılılıqlarla zən­gin­ləşir. Təlimin ilk mərhələlərində elementar təsəvvürlər verilir, biliklər və idraki imkanlar artdıqca onlar dərinləşdirilir və genişlən­di­rilir. Spiralvari strukturun xarakterik xüsusiyyəti odur ki, bu­ra­da şagirdlər baş­lan­ğıc problemi diqqətdən kənarda qoymur, onunla bağ­lı olan bi­lik­lərin dairəsini yavaş-yavaş, tədricən genişləndirir və dərinlə­şd­i­r­irlər. Spiralvari strukturda konsentrik və biliklərin bir dəfə öyrə­nil­məsi də baş vermir, onların daha geniş öyrənilməsi davam edir. Qa­rışıq strukturun imkanlarından daha çox istifadə olunur. Bu struk­tur xət­ti, konsentrik və spiralvari strukturların kombinasiyasıdır. Bu kom­­binasiya təhsilin məzmununu təşkil edən zaman manevr et­mə­yə, onun ayrı-ayrı hissələrini müxtəlif yollarla ifadə etməyə kömək edir.

Təhsilin məzmununun strukturunu seçən zaman təlimin məq­sə­di, şagirdlərin oxuma (öyrənmə) səviyyəsinə verilən tələblər, öy­rə­nilən biliklərin xarakteri və xüsusiyyətləri, məzmununun ünvan­lan­dığı şagird qruplarının xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Burada daha bir məsələyə diqqət çəkmək istərdik. Təhsilin məzmunun gərəksiz in­fo­rmasiya maksimallığından qorunması çox vacibdir. Beyini həd­dindən artıq gərəksiz biliklə yükləmək sərbəst düşüncəyə ən böyük zər­bədir. Sərbəst düşüncə isə passiv hafizədən fərqli olaraq elmi vəcd­lə, yaradıcılıq ehtirası ilə müşayiət olunur. Leonardo da Vinçi de­­mişkən, “elmlə ehtirassız məşğul olmaq hafizəni zibilləyir”. Çün­ki, soyuq hafizə gücünə başqasından hazır şəkildə alınmış biliklər əs­­lində cansız biliklərdir və onları “həzm etmək” mümkün deyil. Tə­sadüfi deyildir ki, B.Franklin də təhsildən danışarkən “bütün ye­yi­lənlərin” yox, ancaq həzm olunan hissənin faydalı olduğunu yada sa­lırdı.

Avropa ölkələrinin təhsil müəssisələrində tədris prosesi, dərs­lə­rin məzmunu və qiymətləndirmə meyarları ilə tanış olduqda mə­lum olur ki, orada nisbətən az informasiya verildiyi halda, daha çox də­rəcədə düşünmək, mühakimə yürütmək və öz fikirlərini müstəqil su­rətdə şərh etmək qabiliyyəti formalaşdırılır. Səbəbi isə budur ki, on­lar “cansız biliyin” inkişafa xidmət etmədiyini çoxdan bilirlər.



Canlı bilik, fəaliyyətdə olan bilik iki istiqamətdə fayda verir: ya yeni biliklərin yaranması üçün baza rolunu oynayır, ya da mü­va­fiq əməli fəaliyyət sahələrində tətbiq olunur. Cansız bilik isə baş­qa­l­arının təfəkkürünün məhsulu olmaqla, ancaq nitq qəlibinə salın­dıq­dan sonra hazır şəkildə qəbul edildiyindən, bir təfəkkür aktı yox, bir ha­fizə aktı kimi mövcud olur və ancaq informasiya kimi dəyərə ma­lik olur. Biliyin yaradıcı səciyyə daşıması üçün onun elə bil ki, ye­ni­dən kəşf olunması – özününküləşdirilməsi lazımdır. Bilik hafizə fak­tından fikir faktına, canlı düşüncə prosesinin bir ünsürünə çev­ril­dik­də, o özü də canlanır və sonrakı nəzəri və əməli fəaliyyət üçün tə­­məl olur. Qərb fəlsəfəsi bu fərqin pedaqoji prosesdə də nəzərə alın­­ması üçün əsas rolunu oynamışdır. Başqalarının fikirlərinin ha­zır şəkildə mənimsənilməsi, insanların başqaları tərəfindən müəy­yən edilmiş qaydalar əsasında yaşamağa vərdiş etməsi, kənardan gös­təriş gözləməsi sərbəst düşüncədən qorxmağın, fikir tənbəlli­yi­nin nəticəsidir. L.Kant “Maariflənmə nədir, - sualına cavab” əsə­rin­də yazır: “Maariflənmə - insanın qeyri-yetkinlik halından çıxmasıdır ki, o, bu vəziyyətdə öz təqsiri üzündən qalmış olur...Öz təqsiri üzün­­dən qeyri-yetkinliyin səbəbi düşüncənin çatışmazlığı yox, kə­nar­dan kimin isə himayəsi olmadan öz düşüncəsindən istifadə et­mək üçün qətiyyətin və qeyrətin çatışmazlığıdır”. Bu gün Qərbi Qərb edən, ona sivilizasiyanın önündə getmək imkanı yaradan dü­şün­cənin ətalətdən və passivlikdən xilas olması, hər kəsə öz ağlı ilə ça­lışmaq imkanının yaradılmasıdır.

Etiraf edək ki, biz uzun illər təcrübəmizdə hansı bilik, nə qə­dər bilik verilməsi ilə bağlı yanlışlıqlara yol vermişik. Halbuki təh­si­lin baş məqsədi bilikləri şagirdə hazır şəkildə vermək yox, bi­lik­lə­ri zəruri minimum həcmdə olmaqla onun şəxsi düşüncəsinin məhs­u­lu­na çevirmək və sonrakı müstəqil düşüncələr üçün əsas yarat­maq­dır. Başqa sözlə, təhsilin məqsədi məhz bu mühiti yaratmaqdır.

Həddindən çox informasiyanı şagirdlərə yaradıcı düşüncənin məh­sulu olaraq çatdırmaq olmaz. Müəllimin real səviyyəsi, şagirdin im­­kanları ilə onların üzərinə qoyulan yük arasında uyğunsuzluq ol­ma­malıdır. Tələb olunan zəruri minumum olmalıdır ki, müəllim şa­g­ird­lərin biliklərə yiyələnməsi prosesini fəal, şüurlu, imkan da­xi­lin­də maksimum müstəqil və yaradıcı proses kimi təşkil etməyi ba­car­sın. Bu halda bilik praktik fəaliyyətin əsası kimi fəal düşüncə pro­se­sin­də formalaşar və şagirdlər həqiqətən bu prosesin iştirakçısına çev­rilmiş olarlar.
10.2.2. Azərbaycanda ümumi orta təhsilin məzmunu

sa­hə­­sin­də islahatlar
Hər hansı bir təhsil səviyyəsində (pilləsində) uğurlu nəticənin əl­də olunması, heç şübhəsiz, həmin pillə üzrə təhsilin məzmununun nə dərəcədə optimal və məqsədyünlü müəyyənləşdirilməsindən birbaşa asılıdır. İctimai tələb, cəmiyyətin inkişaf perspektivləri bütün döv­r­lərdə təhsilin məzmunu ilə bağlı vəzifələrin dəqiqləşdiril­mə­sin­də əsas amil olmuşdur. Ötən əsrin 20-30-cu illərindəki təhsil proq­ramları ilə əsrin sonundakı təhsil proqramlarının müqayisəsi gös­tə­rir ki, o zaman kütləvi savadsızlığın aradan qaldırılması ən ümdə və­zifə sayılırdı, icbari ibtidai, yeddiillik təhsilə keçid böyük qələbə he­sab olunurdu. XX əsrin 70-80-cı illərində linqafon kabine­tinin qu­raş­dırılması məktəb üçün əlamətdar hadisəyə çevrilirdisə, bu gün təh­sil müəssisələrinin kompyuterləşdirilməsi, təhsil sisteminin infor­ma­siyalaşdırılması mühüm prioritetlərdəndir. Dövrə, zamana uyğun ola­raq tələblər də dəyişmişdir. Başqa sözlə, dövr, zaman sifarişçi, təh­sil sistemi isə həmin sifarişçilərin, bir növ, icraçısıdır. El­mi-tex­niki tərəqqinin sürəti daim yüksələn xətlə inkişaf edir. Bu­rada inqi­la­bi dəyişikliklər tez-tez baş verir. Belə bir şəraitdə təhsilin məz­mu­nu ilə əlaqədar eksperimentlər aparılmışdır. Müxtəlif illərin tədris plan­larının təhlili göstərir ki, müəyyən dövrdə şagirdlərin əmək ha­zır­lığına daha çox önəm verilmiş, politexnik təlim diqqət mərkə­zin­də olmuşdur. Bu eksperimentlər daha təkmil bir sistem yaratmağa, təh­silin məzmununu maksimum səviyyədə dövrün tələblərinə uy­ğun­laşdırmağa xidmət etmişdir.

Keçmiş Sovetlər Birliyində eksperimentlər mərkəzdəki ən yax­şı, hərtərəfli təchiz edilmiş məktəblərdə sınaqdan keçirilirdi, nə­ti­cələri isə bütün SSRİ məkanındakı məktəblərdə tətbiq olunurdu. 70 ildən artıq bir müddətdə keçmiş SSRİ məkanına daxil olan bütün res­publikalar üçün təhsilin məzmunu yalnız mərkəzdə hazırlanırdı. Ha­mı ana dili və konkret respublikanın tarixindən başqa digər əksər fən­ləri vahid dərsliklər vasitəsilə tədris etməyə məcbur idi. Əlbəttə, bu o demək deyildi ki, sovet təhsil sistemi zəif sistem olmuşdur. Sa­dəcə, bütün səlahiyyətlər bir mərkəzdə cəmləşdirildiyi üçün res­pub­likalar təhsilin məzmunu ilə bağlı məsələlərə müdaxilə edə bil­mir­dilər.

O vaxtlar inkişaf etmiş ölkələrdəki təcrübəni öyrənməyə də im­kan yaradılmırdı. Dünya təhsilində gedən proseslərdən ayrı düş­müş Sovet təhsil sistemində bilavasitə məzmunla bağlı belə bir kon­sep­tual ideya formalaşmışdı ki, tədris olunan hər bir fənn daxilində müm­kün qədər çox bilik, məlumat, fakt verilməli, nəticə etibarilə so­vet məktəbinin yetirmələri hər şeydən xəbərdar olmalı, daha geniş bi­lik əldə etməlidirlər. Məhz buna görə də tədris proqramları şişir­di­lir, dərsliklər bir sıra hallarda zəruri olmayan, şagird üçün elə bir hə­ya­ti əhəmiyyət kəsb etməyən materialla yüklənirdi. Diqqət mərkə­zin­də bilavasitə nəzəri biliklərin mənimsədilməsi dayandığı üçün uşaq­lara gələcək həyatlarında lazım olan bacarıqların aşılanması san­ki unudulurdu. Ona görə də sonrakı illərdə aparılan təhlillər bir da­ha sübut etdi ki, orta təhsil müddətində şagirdlərin ayrı-ayrı fənlər üzr­ə aldıqları bilik və məlumatların xeyli hissəsi müstəqil həyatda prak­tik əhəmiyyət kəsb etmədiyindən tez bir zamanda yaddan çıxır. Həm­çinin müəyyən edilmişdir ki, tədris proqramları mürəkkəb ol­duğu üçün şagirdlər bir sıra fənlərdən, xüsusilə də riyaziyyat, kim­ya, biologiya, fizikadan təlim materiallarının böyük bir hissəsini mə­nim­səyə bilmirlər. Uşaqların təhsilə maraqlarının azalmasının, təh­sil­dən yayınmalarının bir səbəbi də bununla bağlı idi. Əsas səbəb isə, şübhəsiz, məzmun standart­larının formalaşmaması idi. Pedaqoji ədə­biyyatda, hüquqi-normativ sənəd­lərdə standart, təhsil standartı ter­minləri işlənsə də, bunlar mahiyyət etibarilə fənlərin məzmununda öz ifadəsini tapmırdı.

İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsində ümumi orta təhsilin məz­mununa, onun müntəzəm surətdə yeniləşdirilməsi və təkmilləş­diril­mə­si, zəruri biliklərin mənimsənilməsi ilə yanaşı, təhsilalanlarda hə­ya­ti bacarıq və vərdişlərin formalaşmasına daha çox diqqət yetirilir. Çün­ki sonrakı təhsil mərhələləri orta təhsilin nəticələri üzərində qu­ru­lur. İnsan gələcək həyat fəaliyyətini təmin edən ayrı-ayrı sahələr üz­rə müəyyən biliklərə, bacarıq və vərdişlərə məhz orta məktəbdə yi­yələnir. Ümumi təhsil vətəndaşın sonrakı inkişafı üçün bünövrə ro­lunu oynayır. Bu mənada ümumi orta təhsilin məzmununun cə­miy­yətin, dövlətin, fərdin tələbatına uyğun müəyyənləşdirilməsi bü­tün vaxtlarda ən aktual məsələ olmuşdur.

2002-ci ildə Təhsil Nazirliyi və Dünya Bankının ekspertləri tə­rəfindən aparılan birgə tədqiqatlar mövcud kurikulumlarla bağlı əsas problemləri aşkar etmişdi. Birinci problem məzmunun nəticə­yö­nümlü deyil, təklifyönümlü olması idi. Yəni tədris proqramları möv­zuların siyahısından və mətnlərdən ibarət idi. Qiymətləndirmə stan­dartları və üsulları barədə heç bir məlumat verilmirdi. Qiymət­lən­dirmə məzmunun hazırlanması prosesinin tərkib hissəsi sayıl­mır­dı. Nəticədə şagirdin hansı bilik və bacarıqları əldə edəcəyi müəy­yən deyildi.

1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə