Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə27/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   47

Suallar və tapşırıqlar
1. Təhsil sahəsində dövlət standartları nədir?

2. “Kurikulum” anlayışı ilə bağlı şərh verin.

3. Fənn kurikulumlarının səciyyəvi xüsusiyyətləri barədə nə bilirsiniz?

4. Fənn kurikulumlarının məzmun standartları və altstandartları anlayışlarını səciyyələndirin.

5. B.Blumun və K.Murun taksonomiyaları ilə bağlı şərh verin.

6. “Təhsilin məzmunu” dedikdə nə başa düşülür?

7. Təhsilin məzmununu şərtləndirən sistemləri səciyyələndirin.

8. Tədris planının ümumi cəhətləri hansılardır?

9. Tədris anlayışını səciyyələndirin.

10. Tədris proqramı anlayışı ilə bağlı şərh verin.

11. Dərsliklərin tərtibində hansı pedaqoji prinsiplər gözlənilir?

12. İş dəftəri nədir?

13. Metodik vəsaitin əsas xüsusiyyətləri barədə nə deyə bilərsiniz?

14. Şagird nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi konsepsiyasının əsas xüsusiyyətləri barədə danışın.




Ədəbiyyat


  1. Azərbaycan Respublikasının Təhsil haqqında Qanunu. Bakı: Qanun, 2010. səh.11-13.

  2. Azırbaycan Respublikasında ümumi təhsilin Konsepsiyası (Milli Kurikulum) //Kurikulum, 2008, № 1.

  3. Azərbaycan Respublikası ümumi təhsil sistemində Qiymətlən­dir­mə Konsepsiyası/ Azərbaycan müəllimi, 28 iyul, 2006-cı il.

  4. Abdullayev B.A., Zülfüqarova Ş.V.. Didaktika. Bakı: ADPU-nun mətbəəsi, 2005, səh. 50-56.

  5. Abbasov Ə. Yeni kurikulumların səciyyəvi xüsusiyyətləri. //”Kurikulum” jurnalı, 2008, N 1, səh.31-37.

  6. Əliyev A. Ümumi təhsilin müasir kurikulumları və yeni pe­daqoji texnologiyalar. // “Kurikulum” jurnalı, Bakı, 2008, №2, səh. 27-34.

  7. Əhmədov A., Abbasov Ə.Kurikulumların hazırlanmsaı və tətbiqi məslələri (Metodik tövsiyə). Bakı: Kövsər, 2008

  8. Əhmədov H.H. Ali təhsilin modernləşdirilməsi. Bakı, 2008.

  9. Əhmədov H.H. Azərbaycan təhsilinin strategiyası.Bakı: Elm, 2010.

  10. Xəlilov S.S.. Təhsil, təlim, tərbiyə. Bakı: Azərbaycan Uni­ver­si­teti, 2005, səh.43-45.

  11. İbrahimov F.N.. Ümumi pedaqogikadan mühazirələr. Bakı: Mü­tərcim, 2010, səh.381-390.

  12. Mərdanov M.C.Azərbaycan təhsil sistemi: real vəziyyət, problemlər və islahat istiqamətləri. Bakı: Təhsil, 2005.

  13. Mehrabaov A.O.Azərbyacan təhsilinin müasir problemləri. Bakı: Mütərcim, 2007

  14. Mehrabov A.O. Müasir təhsilin konseptual problemləri. Bakı: Mütərcim, 2010, səh.59-69.

  15. Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A.. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2007, səh.122-125.

  16. Qasımova L.N., Mahmudova R.M. Pedaqogika. Bakı: BDU-nun nəşri, 2003.

  17. Süleymanova A. Fənn kurikulumlarında məzmun stan­dart­la­rı. // ”Kurikulum” jurnalı, 2008, N 1. səh.48-57.

  18. Ümumtəhsil sistemində dərslik siyasəti. Azərbaycanın təhsil si­ya­səti (1998-2004), II Kitab. Bakı: Təhsil, 2005.




  1. Ümumtəhsil məktəblərinin I-IV sinifləri üçün fənn ku­ri­ku­lum­la­rı. Bakı: Təhsil, 2008.

  2. Кант И.. Сочинения, том 8. М., 1994, стр.29.

  3. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования: Учеб. пособие для студентов пед. Вузов. Под. ред. Е.С.Полат. Изд-во центр «Академия», 2000.

  4. Ксензова Г.Ю. Перспективные школьные технологии. Учеб­но-методическое пособие. М., 2000.

  5. Kovey S. The seven habits of hidhly effective people. Free press 2003, New York, London, Toronto, Sydney.


Ağıl-kamal verdi sənə yaradan,

Çalışıb hər sirri öyrən hər zaman.

Ağıl-kamal verdi sənə yaradan,

Çalışıb hər sirri öyrən hər zaman.
Marağalı Əvhədi
XI fəsil

TƏLİM PROSESİNİN MAHİYYƏTİ,

MƏQSƏDİ VƏ VƏZİFƏLƏRİ

Əhatə olunan məsələlər:
11.1. Təlim prosesi bir sistem kimi.

11.2. Təlimin fəlsəfi əsasları.

11.3. Təlimin məntiqi əsasları.

11.4. Təlimin psixoloji əsasları.

11.5. Təlim prosesində əsas pedaqoji ziddiyyətlər.

11.6. Təlimin motivləri

11.7. Təlim prosesinin funksiyaları (vəzifələri)


11.1. Təlim prosesi bir sistem kimi
Pedaqogika elmi, onun təlim kateqoriyası haqqında, bunların el­­mi-metodoloji əsasları barəsində çox yazılıb, çox deyilib. Buna da­ir bir çox müəlliflər dəyərli fikirlər irəli sürmüşlər.

Təlimin mürəkkəb anlayış olduğu bəllidir. Bu da məlumdur ki, təlimin qarşısında təhsilləndirici, tərbiyələndirici, inkişafetdirici ki­­mi başlıca vəzifələr durur. Deməli, o, şəxsiyyət və onun fəallığı ilə bilavasitə bağlıdır. Ona görə də, öncə bunu nəzərə alaq ki, şəx­siyyəti fəallaşdıran hər hansı bir fəaliyyət insanın dərk olunmuş məq­sədi ilə tənzim edilən daxili (psixi) və xarici (fiziki) fəallığı ilə bi­lavasitə bağlıdır.

Oyunu, təlimi və əməyi insan fəaliyyətinin əsas növləri sa­yırlar. Bu növlər içərisində təlim insana məxsus elə xüsusi fəaliyyət nö­vüdür ki, o, insanın yalnız öz hərəkətlərini dərk olunan ideal məq­sədlərilə tənzim etmək fəaliyyətinə yiyələnmiş olduqda müm­kündür. Bunun üçün isə ilkin şərt uşaqlarda müəyyən bilik, bacarıq və vərdişlərin şüurlu mənimsənilməsi prosesidir. Lakin təlim insanı müx­təlif ictimai-faydalı fəaliyyət üçün zəruri olan bilik, bacarıq və vər­dişlərlə silahlandırmaq prosesi olmaqla yanaşı insanda özünün psi­xi proseslərini idarə etmək, məqsədi naminə öz fəaliyyətini ni­zam­lamaq və təcrübə seçmək, bunları istiqamətləndirmək bacarı­ğı­nın təşəkkülünə də bilavasitə kömək edir. Məktəb yaşında, əmək fəa­liyyətinə hazırlanma mərhələsində təlim fəaliyyəti, xüsusilə mü­hüm əhəmiyyət kəsb edir. B.Q.Ananyevin sözləri ilə desək, “oyun­dan təlimə keçid, fəaliyyətin müxtəlif növlərinin növbələşməsi, cə­­miyyətdə əməyə hazırlaşmaq və i.a. bu, eyni zamanda idrak fəaliy­yəti sub­yektlərinin xassələrinin, cəmiyyətdə sosial mövqe-lərin, rolların də­yişməsi.... irəliləmələr mərhələsidir”.

Şübhə yoxdur ki, yaşlılar uşağın inkişafında ictimai təsirin fəal daşıyıcılarıdır, onlar uşağın fəaliyyətini təşkil edir, onları bə­şə­riyyətin ictimai təcrübəsi çərçivəsində mənimsəməyə yönəldirlər və bu yönəltmə o dərəcədə vacib əhəmiyyətə malikdir ki, bunu əsl tə­lim kimi də səciyyələndirirlər. Məsələn, professor A.V.Petrovskinin ümu­mi redaktorluğu ilə nəşr edilən “Ümumi psixologiya” (M., 1977) kitabında oxuyuruq: “Uşağın fəaliyyət və davranışını bə­şə­riyyətin ictimai təcrübəsini mənimsəməyə yönəldən fəal proses tə­lim adlanır. Uşaq şəxsiyyətinin inkişafına təsir nöqteyi-nəzərdən gö­tü­rüldükdə həmin proses tərbiyə adlanır”.

Təlim prosesi ilə uşağın inkişafı arasında daxili əlaqənin də möv­cudluğunu pedaqoqlar, psixoloqlar dönə-dönə qeyd etmişlər (M.V.Matyuxin, T.S.Mixalçik və b.). Doğrudan da, təlim prosesi yal­nız şagirdlərin bilikləri əldə etməsinin, bacarıq və vərdişlərinin for­malaşdırılmasının məqsədyönlü idarə olunması olmayıb, o eyni za­manda onların təfəkkürünün inkişafına istiqamətlənən əqli fəaliy­yət­­lə­rinin idarə olunmasıdır. Təlim prosesində şagirdlər sonrakı mər­hələdə müstəqil olaraq bilik əldə etmə qabiliyyətlərini inkişaf et­dirə bilirlər, cisimlər və onlardan istifadə ətraf aləm və adamlarla mü­nasibət qaydalarını və birgəyaşayış normalarını seçməyi, şəxsi möv­qeyini müəyyənləşdirməyi, məqsədləri əsasında şəraiti dəyiş­dir­məyi özündə saxlayan keyfiyyətlərə yiyələnirlər. Şagirdlərin psi­xi xüsusiyyətlərinin müxtəlif inkişaf pillələri pedaqoji prosesdə şərt ki­mi qəbul edilir.

Düzgün qurulan təlim prosesi şagirdlərin potensial imkan­la­rın­dan maksimum istifadə etmək işinə xidmət edir, onların fəa­liy­yə­ti­ni stimullaşdırır, təşkil və tənzim edir, bununla da uşaqların inki­şa­fı­na səmərəli təsir edir.

Təlim prosesində fərdi fəallığın spesifik bir növü kimi şa­gird­lərin təlim fəaliyyəti fasiləsiz inkişaf edir. Uşaq məktəbə ilk dəfə qə­dəm qoyarkən, o, hələ təlim fəaliyyəti göstərməyi bacarmır, məhz tə­lim prosesində bu fəaliyyət növünü mənimsəyir.

Təlim fəaliyyətinin özünəməxsus mürəkkəb strukturu vardır, o, məqsəd və motivlərlə xarakterizə olunur. Bu fəaliyyətdə şagird bil­məlidir ki, nə edir, nə üçün edir, necə etməlidir, o, özünə nəzarət et­məyi də, özünü qiymətləndirməyi də bacarmalıdır. Bu işdə kol­lek­tivin də rolu böyükdür. Çünki təlim prosesində şagirdlərin fəaliyyəti mən­sub olduğu kollektivin təsirindən kənarda olmur. Burada şəx­siy­yətlərarası münasibətlərin şəbəkəsi mövcuddur, həmin mü­na­si­bət­lər müəllimin pedaqoji təsiri ilə uşaq şəxsiyyətinin inkişafına is­ti­qamətləndirilir. Təlim əməyinin düzgün təşkili və idarə olunması ilə şagirdlərin istehsal münasibətlərinə hazır olması üçün onların zə­ru­ri inkişafına şərait yaranır.

Təlim prosesində hökmən uşağın yaş mərhələlərinin təbiəti, kon­kret ictimai-tarixi şəraitin ona təsiri nəzərə alınmalıdır. Bu pro­se­sin müvəffəqiyyəti fəaliyyət aktlarının necə seçilməsindən və on­ların hansı ardıcıllıqla əvəz olunmasından ciddi şəkildə asılıdır, pro­se­sin elmi-pedaqoji əsaslarla idarə olunması üçün bunu nəzərə al­maq vacibdir.

Elmi-pedaqoji idarəetmə dedikdə isə obyektiv qanunauy­ğun­luq­ları dərk etmək, onardan istifadə etmək əsasında şagirdin təlim fəa­liyyətinə şüurlu, məqsədyönlü təsir göstərmək nəzərdə tutulur. Bu proses qarşıya məqsəd qoyulması ilə başlanır və praktik nəticə əl­də edilməsi ilə başa çatır. Bu məqsədə nail olduqda, yeni idarəetm döv­riyyəsi, halqası kimi digər məqsəd irəli sürülür. Təlim pro­se­sində müəlim idarəetmə funksiyalarını, başqa sözlə, o, aşağıdakı əmə­liyyatları yerinə yetirir: proqramın işlənib hazırlanması və qəbul edil­məsi; təşkiletmə (qarşıya qoyulmuş proqram öz-özlüyündə tə­min olunmur, ciddi təşkilati iş aparmaq vacibdir); tənzimetmə; uçot və nəzarət.

Təlim prosesinin idarə olunması informasiya işinin yaxşı təş­kil olunması ilə də sıx əlaqədardır. Belə ki, bu prosesdə infor­ma­si­ya-proqram işləyib hazırlamaq və qəbul etmək, habelə həmin proq­ra­mın yerinə yetirilməsinə aid fəaliyyətin təşkil edilməsi və tənzim olun­ması çox vacibdir. Başqa sözlə, təlimin səmərəliliyi yalnız op­ti­mal informasiya, qarşıya qoyulmuş vəzifələri yerinə yetirmək üçün zəruri və kifayət qədər informasiya olduqda təmin edilir.

Məlumdur ki, təlimin məzmunundan söhbət gedəndə proq­ramlar mühüm əhəmiyyət kəsb edən vacub element sayılır. Təlim pro­sesində istifadə olunan proqram sistemləşdirilmiş biliklərin, fəa­liy­yət üsullarının mənimsənilməsinə, ictimai-məhsuldar və əqli əmə­yə və birgəyaşayışa hazırlığa, fiziki və əxlaqi kamilləşməyə, baş­qa sözlə, hərtərəfli inkişafı arzu olunan (potensial imkanları nəzərə alın­maq­la) şagird şəxsiyyətinin inkişafı ilə bağlı məqsədlərin reallaşdırılması ideyasını özün­də saxlayır. Şagirdlərin intellektual qabiliyyətlərinin, elmi dün­ya­gö­rüşünün formalaşmasında əxlaqi, es­te­tik və fiziki keyfiy­yət­lə­ri­nin, onların fəaliyyətlərinin emosional-iradi cəhətlərinin inkişafını is­ti­qamətləndirmək proqramın əsas məziyyətlərindəndir.

Təhsil elmi dünyagörüşün formalaşmasının çox mühüm şər­tidir. Fəlsəfi ədəbiyyatda dünyagörüş insanın bütövlükdə dün­ya­ya, özünün oradakı mövqeyinə olan baxışlarının ümumiləşdirilmiş sis­temi kimi səciyyələndirilir. Elmi dünyagörüş insana təbiətin və cə­miyyətin inkişaf qanunları, öz həyatının məqsədi və mənası haq­qın­da aydın təsəvvür verir. Təlim prosesi şagirdlərin dünyagö­rü­şü­nün inkişafı probleminə istiqamətlənir, onlarda “şəxsiyyət azadlığı” ki­mi çox mühüm keyfiyyətin formalaşması şəraitini yaradır.

Təlimin mahiyyəti haqqında yuxarıda dediyimiz qısa xü­la­sə­dən bir daha aydın olur ki, pedaqogikanın vacib kateqoriyası olan tə­­lim prosesi çox mürəkkəb prosesdir. Onun layihələşdirilməsi və hə­yata keçirilməsi yaradıcı fəaliyyətdir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz ki­mi, bu prosesə baxışlarda fikir ayrılığı da yox deyildir. Məsələn, Kra­yevski pedaqoji mahiyyətinə görə təlimə öyrətmə və öyrənmə fəa­liyyətlərinin vəhdəti, bir-birini nizamlaması, tamamlaması, şərt­lən­dirməsi kimi baxır. M.A.Danilovun fikrincə isə təlim prosesi mü­əllim və onun rəhbərlik etdiyi şagirdlərin elə ardıcıl fəaliyyət­lə­ri­nin məcmusundan ibarətdir ki, məktəblilərə bilik, bacarıq və vər­diş­lər sistemini şüurlu və möhkəm surətdə mənimsətməyə, bunun da nə­ticəsində onların idrak qüvvələrini inkişaf etdirməyə, onları zehni və fiziki əmək mədəniyyəti ilə silahlandırmağa, şagirdlərin dün­ya­gö­rüşü və davranışının əsaslarını formalaşdırmağa yönəldilir . Yax­şı deyilmişdir, amma fikrimizcə, “bunun da nəticəsində” söz­lə­ri­nin əvə­zinə “bununla ayrılmaz şəkildə” sözlərinin işlədilməsi daha məq­­sədəuyğun olardı. Çünki, burada qarşılıqlı şərtlənmə möv­cud­d­u­r.

Təlim prosesi anlayışını daha yığcam şəkildə səciyyələndirən Y.K.Ba­banski yazır: “Ümumtəhsil məktəblərində təlim prosesi mü­əl­lim və şagirdlərin elə xüsusi təşkil olunan fəaliyyətidir ki, təhsil, tər­biyə və inkişaf vəzifələrinin həllinə yönəldilir”. Burada təh­sil, tərbiyə və inkişaf kimi üç vəzifənin bir-birindən ayrılmadan təri­fə daxil edilməsi, təlim prosesinin çox vacib bir cəhətini vurğulayır. Tə­lim prosesində, doğrudan da təhsil, tərbiyə və inkişaf vəzifələri da­xili vəhdətdə yerinə yetirilir. Bizim fikrimizcə, təlim prosesi təh­sil­alma, tərbiyə və inkişaf proseslərinin daxili əlaqəsində möv­cud­dur, yəni təlim prosesi bu əlaqədə cərəyan edir. Lakin tərifdə “mü­əl­lim və şagirdlərin elə xüsusi təşkil olunan fəaliyyətidir” fikrinin açıq­lanmasına ehtiyac vardır. Çünki orada müəllim və şagird fəa­liy­yə­tinin səciyyəsi və rolu bir qədər kölgədə qalır.

Başqa bir müəllif - İ.Y.Lerner belə hesab edir ki, təlim prosesi şa­girdin sosial təcrübənin müəyyən hissəsini mənimsəməsi üçün onun müəllimlə qarşılıqlı əlaqəyə girməsi aktlarının qanuni şəkildə bir-birini ardıcıllıqla əvəz etməsidir ki, bu zaman həm müəllimin, həm də şagirdin fəaliyyəti dəyişir, şagird yeni keyfiyyətlər kəsb edir. Burada, fikrimizcə, təlim prosesinin mahiyyəti daha yaxşı açı­lır, be­lə ki, qarşılıqlı əlaqəyə girən tərəflərin fəaliyyəti inkişafda gö­türülür. Bununla da, təlim prosesində başqa komponentlərin də tə­rəf­lə­rin (müəllim və şagirdin) inkişafının tələblərinə uyğunlaşdırıl­ması zə­rurəti diqqət mərkəzinə yönəldilir. Lakin burada bir şeylə ra­zı­laş­maq çətindir ki, təlim prosesinin pedaqoji mahiyyətinin mü­­hüm cə­hə­tini təşkil edən əlaqədə şagirdin fəaliyyətinə məh­du­diy­yət qo­yul­mur; bu əlaqə şagird tərəfindən yox, onun imkanlarının mak­simum sə­fərbər olması əsasında qarşıya qoyulmuş məqsədlərlə tən­zim­­lənən mü­əllimin çox gərgin əməyi nəticəsində mümkün olur, şagird sosial təc­rübənin müəyyən hissəsini mənimsəməsi üçün müəl­­limlə qar­şı­lıq­lı əlaqəyə müəllim tərəfindən cəlb olunur. Məhz müəl­limin peda­qo­ji təsiri ilə şagird təlim prosesində subyekt möv­qe­yinə yüksələ bi­lir. Təlimin mahiyyətinin mühüm cəhəti kimi bu nəzərə alınmalıdır.

Təlim prosesi, onun mahiyyəti Azərbaycan pedaqoqlarının da diq­qət mərkəzində olan problemdir, onların əsərlərində təlimdə mü­əl­limin rolu daha ətraflı qeyd olunur, kölgədə qalmır. Bir neçə ba­xı­şa nəzər salaq. B.Əhmədov, A.Rzayev “Pedaqogikadan mühazirə kons­pektləri” kitabında təlim prosesinə belə bir tərif verir: “Təlim U-nun (müəllim nəzərdə tutulur) rəhbərliyi altında V-nin (söz, əya­nilik, metodlar, təlim-tərbiyə materialı, ümumiyyətlə, müəllimin sə­rən­camında olanlar nəzərdə tutulur) tətbiqi ilə S-in (orta məktəb şa­gir­di nəzərdə tutulur) həyatı dərk etməsi, bilik, bacarıq və vərdişlərə yi­yələnməsi prosesidir”. Həmin kitabın 114-cü səhifəsində isə yazıl­mışdır: “Təlim – müəllimin rəhbərliyi və müvafiq vasitələrin kö­məyi ilə şagirdin həyatı dərk etməsi prosesidir”. İkinci tərifin iza­hın­da müəlliflər göstərirlər ki, “həyat” sözü altında biz təkcə ictimai hə­­yatı deyil, bütün maddi aləmi, gerçəkliyi nəzərdə tuturuq. Eləcə də, “həyatın dərk olunması” ifadəsi altında məktəblinin bilik, ba­ca­rıq və vərdişlər sisteminə, zehni əmək mədəniyyətinə yiyələnməsini, zeh­ni qüvvələrinin inkişaf etdirilməsini, ümumiyyətlə, şəxsiyyətin in­tel­lektual aləmini, mənəvi zənginliyə sahib olmasını nəzərə alırıq. Bu­radan qarşıya sual çıxır: Bəs təlim prosesində şagirdin tərbiyə olun­ması onun (təlimin) mahiyyətinə daxil deyildirmi?.....Bununla əla­qədar xatırlatmaq lazımdır ki, tərif anlayışın bütün əlamətlərini yox, yalnız mühüm spesifik əlamətlərini əks etdirməlidir və etdirir. B.Əh­mədov və A.Rzayevin təqdim olunan mülahizəsinə biz mü­nasibətimizi açıqlamırıq, bunu oxucunun sərəncamına veririk. Əs­lin­də, təqdim edəcəyimiz digər baxışlarda sözügedən mülahizələrə müna­sibət bilavasitə özünə yer almışdır.

Təlim prosesinə verilən təriflərin təkmilləşdirilməsinin zə­ru­ri­li­yini qeyd edən akademik M.M.Mehdizadə təlim prosesinə belə bir tə­rif verməyi məqbul hesab etmişdir: “.....təlim prosesi müəllim və şa­girdlərin müəyyən quruluşa malik olan elə birgə fəaliyyətidir ki, bi­lik, bacarıq və vərdişlər sistemi, təlimin forma, növ və metodları, di­daktik, əyani və texniki vəsaitdən ibarət komponentlərindən isti­fa­də edərək şagirdlərin təhsil, tərbiyə və inkişaflarını təmin etməyə yö­nəldilir”. Müəllif vermiş olduğu bu təriflə bağlı izah edir ki, tə­lim prosesinə belə bir tərif verməklə heç də orijinallıq iddia et­mi­rik, lakin bunun münasib olduğunu da onda görürük ki, burada həm təlim prosesinin məqsədləri, həm onun birgə fəaliyyət göstərən əsas kom­ponentləri (müəllimlər, şagirdlər), həm də ikinci dərəcəli kom­ponentləri( təlimin məzmunu, forması, metodları, didaktik və əyani-tex­niki vasitələri) açıq göstərilir. (orada)

Nəhayət, M.S.Əkbərov və N.P.Cəfərov da özlərinin “Bilik haq­qında nə bilirik?” adlı məqalələrində (bax: “Azərbaycan müəl­li­mi”, 13 may və 20 may 1983-cü il tarixli sayları) yazırlar ki, təlim elə iki tərəfli prosesdir ki, bu şagirdlərin bilik, bacarıq və vərdişləri mə­nimsəməsi, həm də bu fəaliyyətə, tədrisə müəllimin rəhbərliyini əha­tə edir.

Elə bilirik ki, təlim haqqında baxışlara dair gətirdiyimiz bu nü­munələr deməyə kifayət qədər əsas verir ki, təlim prosesinin ma­hiy­yətini, onun xarakterini səciyyələndirən müəyyən daxili, nis­bə­tən davamlı təkrarlanan tərəfləri vardır. Fəlsəfi dildə desək, bu da­xili, zəruri, təkrarlanan, davamlı əlaqələri həmin sistemin (təlim pro­sesinin) invariantları adlandıra bilərik. Bu invariantları dərk et­mək, onları müəyyənləşdirmək, dərinliyinə varmaq həmin invari­ant­lar­dan məqsədəuyğun surətdə istifadə etməyə imkan yaradır. Bu in­va­ri­antları dərk edən müəllim öz praktik fəaliyyətində qarşısına da­ha düşünülmüş, elmi surətdə əsaslandırılmış məqsədlər qoyur. Bizə be­lə gəlir ki, təlim prosesinin daxili, nisbətən sabit cəhətləri əsasən aşa­ğıdakılardır:

1. Təlim prosesi insanın sosial formalaşmasında (təbii ki, mək­təb yaşı dövrü nəzərdə tutulur) xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Tə­lim prosesi uşağın sosial formalaşmasına təsir edən xarici və daxili tə­sirlərlə vəhdətdədir. Təlim prosesi müstəqil yolla həyata keçirilən özü­nütərbiyə və özünütəhsil proseslərinin əsasında durur, pedaqoji ün­sürlərə malik olan proseslərlə əlaqələnir və onda ictimai mühitin mən­fi təsirlərinin aradan götürülməsi zərurəti nəzərə alınır.

2. Təlim prosesi pedaqoji prosesdir,onun əsas komponentləri mü­əllim və şagirddir. Müəllim təlim prosesində rəhbərlik etmə fəa­liy­yə­ti­nin subyektidir, onun fəaliyyəti xarici pedaqoji təsir funk­si­ya­sı­na ma­likdir, o stimullaşdırma, təşkiletmə və tənzimetmə tərkib­lə­rindən iba­rətdir, dərk olunmuş məqsədlə (təlimin məqsədi ilə) və əks-əlaqə fakt­ları ilə tənzim olunur. Müəllimin özü və onun fəaliy­yəti inkişaf­da­dır, dəyişmədədir. Bu dəyişmə şagirdin özünün və fəaliy­yətinin də­yişməsi ilə vəhdətdədir. Şagirdin fəaliyyəti idarə olunandır, bu fəa­liyyət müəllimin pedaqoji təsirinin onun (şagirdin) daxili aləmi ilə transformasiyası vasitəsilə şərtlənir. Şagirdin şəxsiy­yə­tinin for­ma­laşma tempi, xarakteri, istiqaməti bu fəaliyyətlə əla­qə­lidir. Öy­rət­mə və öyrənmə fəaliyyətləri daxili əlaqədədir və vəhdət təşkil edir.

3. Düz və əks-əlaqə təlim prosesində əsasdır, daxili cəhətdir, bun­suz səmərəli idarəetmə mümkün deyildir. Müəllimin şagirdi fəa­liy­yətə cəlbetməsi qaydalarınının konkretləşdirilməsinin şərtlərin­dən­­dir. Təlimin digər komponentləri arasındakı əlaqə məqsəd, düz və əks-əlaqənin vasitəsi ilə müəyyənləşdirilir. Pedaqoji prosesdə düz və əks-əlaqə dəyişmədədir, inkişafdadır.

4. Təlim prosesi təhsil, tərbiyə və inkişaf prosesi ilə daxili əla­qə­dədir, burada ikinci dərəcəli əhəmiyyətə malik olan yoxdur.

5. Təlimin məqsədini konkret ictimai-tarixi şərait, bəşər mə­dəniyyətinin inkişaf səviyyəsinin dərk olunması, onun qorunub sax­la­nıl­ması, inkişaf etdirilməsi təcrübəsinin verilməsinin nəzəriyyə və prak­tikası, uşağın sosial formalaşmasının qanunauyğunluqları mü­əy­yən edir. Nəzərə alınır ki, bəşər mədəniyyətinin inkişaf səviyyəsi, onun dərk olunması, qorunub saxlanması və inkişaf etdirilməsi təc­rü­bəsi cəmiyyətin insanın sosial formalaşmasına yönələn tələblərilə və ictimai münasibətlərlə vəhdət təşkil edir.

6. Təlim materialının məzmunu məqsədə və şagirdlərin im­kan­larına əsasən konkretləşdirilir. Bu zaman onun zəruri bilik və ba­carıqlara müvafiqliyi aparıcı ideyalara, nəzəri müddəaların öy­rə­nilməsinə üstünlük verməklə gözlənilir.

7. Təlimin bütün komponentlərinin əlaqəsi onun nəticəsinin sə­mərəliliyinə təsir göstərir.

8. Təlim prosesinin hərəkətverici qüvvəsi təlimin gedişində irə­li sürülən tədris və praktik vəzifələrlə şagirdlərin mövcud bilik, ba­carıq və zehni inkişafının səviyyəsi arasında olan ziddiyyətlərlə bağ­lıdır.

9. Təlim prosesi xüsusi qaydada təşkil olunan kollektiv idrak fəa­liy­yətinin idarəolunması prosesdir. Məqsədin reallaşması şa­girdin idrak fəaliyyətinin inkişaf dərəcəsindən asılıdır. Məqsədin hə­yata keçirilməsi üçün idrak motivlərinin formalaşması, ümumi­ləş­mə ilə konkretləşdirmənin, reproduktiv fəaliyyətlə yaradıcı fəa­liy­yətin, nəzəri biliklərin əldə olunması ilə onların tətbiqi bacarıq və vər­dişlərinin vəhdəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

10. Təlim prosesində müəllim öz pedaqoji təsiri ilə şagirdəri po­tensial imkanlarına uyğun (ondan maksimum istifadə olunması ilə) inkişaf dərəcəsində fəaliyyətə cəlb edir. Belə fəaliyyətə cəlbet­mə aktları qanunauyğun (burada sosial formalaşmanın, idrakın, haq­qında söhbət gedən prosesin qanunauyğunluqları nəzərdə tutulur) şə­kildə bir-biri ilə əvəz olunur, hansı ki, bu, qarşıya qoyulmuş vəzi­fə­lərin reallaşmasını şərtləndirir.

Nəhayət, mülahizələrimizi ümumiləşdirərək təlim prosesinə məq­­bul hesab etdiyimiz tərifi verək. Orta ümum­təh­sil məktəb­lə­rində təlim prosesi müəllimin rəhbərliyi altında şagirdlərin hə­ya­ta hazırlanmasını sürətləndirmək məqsədilə onların bilik, baca­rıq və vərdişlərini daha səmərəli təmin etməyə istiqamət­lən­di­rən elə pedaqoji prosesdir ki, burada şagirdlərin imkan­la­rı­na uy­ğun inkişaf dərəcəsində əqli, əxlaqi, psixi və əməli fəaliyyətə cəlb­olun-ma akt­ları qanunauyğun şəkildə vəhdət ha­lın­da həyata keçirilir. Fikrimizcə, təlim prosesinə vermiş olduğu­muz tərifdə onun pe­daqoji, psixoloji, əxlaqi mahiyyəti öz əksini tapmışdır. Tərifdə “pedaqoji proses” cins, “təlim prosesi” növ kimi qə­bul olunmuşdur. Təlim pro­se­sinin əsas komponenti müəllim və şagirdlər hesab olunmuşdur. Qarşıya qo­yulmuş məqsəd göstəril­mişdir. Şagirdlərin imkanlarına uyğun, in­kişaf dərəcələri nəzərə alın­maqla əməli və zehni fəaliyyətə cəlb olun­maları xüsusi vur-ğu­lan­mışdır. Müəllimin rəhbərliyi, peda­qo­ji tə­siri, yönəldiciliyi ilə şa­gird­lərin fəaliyyətə cəlb edilməsi akt­la­rının bir-birini yalnız qanu­nauyğun şəkildə, yəni obyektiv olaraq əvəz et­məsi faktına diqqət yönəldilir. Prosesin məqsədinin həyata keç­məsi üçün əsas olaraq şa­gird­lərin təhsil, tərbiyə və inkişafdan ibarət tər­kibdə olması vurğulanır.

Uşağın fəaliyyət və davranışını bəşəriyyətin ictimai təc­rü­bə­sini mənimsəməyə yönəldən fəal prosesin məktəbin vəzifələrinə mü­vafiq idarə olunması üçün onun qnoseoloji, məntiqi, psixoloji və pe­da­qoji əsaslarını müəyyənləşdirməyi, həmin əsaslarla idarə­et­mə­nin qanuna­uy­ğunluqlarını aşkarlamağı, inkişafın hərəkətverici qüv­və­si kimi əsas ziddiyyətləri seçməyi, onların əmələ gəlməsi və həll olun­masında pe­da­qoji təsirin vasitə, forma və metodlarının səmərəli şə­kildə tətbiqi istiqamətlərinin nəzəriyyə və praktikasının işlə­nil­mə­si­ni tələb edir.

Şübhə yoxdur ki, təcrübə uşağın fəaliyyəti nəticəsində mə­nim­­sənilir, onun inkişafı fəaliyətin nəticəsidir. Haqqında söhbət ge­dən fəal prosesə daxil olan uşağın fəaliyyətinin idarə olunmasının is­ti­­qamətləri obyektiv və subyektiv cəhətləri özündə ehtiva edir. İda­rəedən şagirdin fəaliyyətinin obyektiv şəkildə mövcud olan tə­rəf­lə­rini görməli, məqsədəuyğun şəkildə onların vəhdətini nizamla­ma­ğa yönəlməli, şəraiti tənzimləməlidir. Şagirdin fəaliyyətində müx­tə­lif cəhətliliyin mövcud olduğu qiymətləndirilməli, əqli fəaliyyətin ana­litik və evristik məntiqlərinin vəhdətinə diqqət yönəldilməlidir.
***
Təlim prosesi” anlayışına “sistem-struktur” baxımdan yanaş­dıq­da “mükəmməl sistem” və ya “bütöv sistem” anlayışlarını işlət­mə­li olu­ruq. Pedaqogika nəzəriyyəsində təlimin müxtəlif sistemləri haq­qında çox yazılmışdır, didaktlar tərəfindən bu və ya digər kon­sep­siyaya üstünlük ve­ril­məsini özündə ehtiva edən təlim sis­tem­lərinin mövcudluğu göstərilir. Heç şübhə yoxdur ki, mükəmməl tə­lim sisteminin nəzəri və praktik əsas­la­rının işlənilməsi didaktikanın mər­kəzi problemidir. Bizcə, təlim sisteminin mükəmməlliyi onun bə­şər mədəniyyətinin zəruri hissəsinin şagirdlər tərə­fin­dən mənim­sə­­ni­lməsinə imkan verən ən səmərəli yolları özündə saxlama sə­viy­yə­si, başqa sözlə, şəxsiyyətin inkişafına edə biləcəyi sürətləndirici tə­sirin effektliliyi ilə xarakterizə oluna bilər; belə sistem təhsilin bü­tün səviyyələrini əhatə etməlidir, həm reproduktiv, həm də yaradıcı sə­viyyədə mənimsəmə isə yalnız əqli fəaliyyətin analitik və evrestik növ­lərinin məqsədəuyğun idarə olunması nəticəsində mümkündür. Biz belə hesab edi­rik ki, idrakın gerçəkliyi əksetdirmə qanunauy­ğun­­luq­larına, təlim pro­sesinin mahiyyətinə az-çox bələd olan hər bir kəs bu fikrə etiraz etməz. Odur ki, biz təlimin elə sistemini mükəm­məl hesab edirik ki, o, özündə bir çox cəhət və keyfiyyətlərlə (alt­sis­tem­lərdən ibarət olması, ayrıla bilən altsistemlərin qarşılıqlı əla­qə­sini təyin edən xassənin olması, idrakın bütöv sisteminə uyğun qo­yu­la bilməsi və s.) yanaşı, onun alqoritmik (analitik fəaliyyətin mü­hüm tərkibi olaraq) və evristik fəaliyyətin optimal nisbətini özündə eh­tiva etmiş olsun.

Mükəmməl təlim sistemi özünə nəzərən daha mükəmməl sis­tem olan pedaqoji prosesdə ehtiva olunur. Elə bu səbəbə görə də, tə­lim sisteminin təbiətini açmaq üçün pedaqoji prosesin təbiətinə da­yan­maq vacibdir. Unutmaq olmaz ki, böyük sistem ehtiva etdiyi ki­çik sistemə nəzərən emercent xassələrə malik olur.

1   ...   23   24   25   26   27   28   29   30   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə