Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə30/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   47

11.5. Təlim prosesində əsas pedaqoji ziddiyyətlər
Təlimin idarə olunması, onun mərkəzi problemi olan əqli fəa­liy­yət növlərinin optimal münasibətlərinin müəyyənləşdirilməsi və bu­nun diqqət mərkəzində saxlanılması məsələsi birbaşa həmin sis­te­mə məxsus pedaqoji ziddiyyətlərin həlli ilə bağlıdır. Təlim prosesi ilə bağlı ziddiyyətlərin mövcudluğu idrak prosesinin özünün zid­diy­yət­li xarakterindən irəli gəlir.

Pedaqoji fikrin və ictimai praktikanın inkişaf tarixi göstərir ki, dia­lektikanın ziddiyyət kateqoriyasından təlim prosesinin qa­nu­na­uy­ğunluqlarının tədqiqi işində çox gec istifadə olunmağa baş­la­nıl­mış­dır. Alman pedaqoqu K.Tomaşevski təlim prosesində bir sıra zid­diy­yət növlərini formulə etmiş, onların əlaqəsini açmışsa da, bun­ların arasından əsası, başlıcanı mü­əyyənləşdirə bilməmişdir.

İdrak prosesinin ziddiyyətli olduğunu və bu zəddiyyətlərin mü­­barizəsi şəraitində onun cərəyan etdiyini, idrakın obyektə daim, sons­uz yaxınlaşmasını, təbiətin insan təfəkküründə əks olunmasını “can­sız” mücərrəd, hərəkətsiz, ziddiyyətsiz deyil, daim olaraq hərə­kət prosesinin ziddiyyətlərin əmələ gəlməsi və onların həll edilməsi ha­lında olduğunu təsdiqləyən idrak nəzəriyyəsini və psixoloqların “uşa­ğın inkişaf mənbəyi ona xas olan daxili ziddiyyətlərdir və in­ki­şa­fın hər bir mərhələsində bu ziddiyyətlər özünəməxsus səciyyə kəsb edir”,-məzmunlu tezislərini əsas götürən M.A.Danilov haqlı olaraq şa­girdlərin idrak fəaliyyətində də, təlim prosesində də zid­diy­yətlərin xü­susi yeri olduğunu vurğulayır. M.A.Danilovun fikrincə, təlim pro­sesinin hərəkətverici qüvvəsi təlimin gedişində irəli sürü­lən, təd­ris və praktik vəzifələrlə şagirdlərin mövcud bilik, bacarıq və zehni in­­kişaflarının səviyyəsi arasında olan ziddiy­yətlər­dir. M.A.Da­­nilova gö­rə, ziddiyyət təlimin hərəkətverici qüvvəsinə müəy­yən şərtlərlə çev­rilir.

Bütün bu deyilənlərə baxmayaraq, təlim prosesində dialektik zid­diyyətlərdən nə nəzəriyyədə, nə də praktikada lazımınca istifadə olun­mamışdır. Əlbəttə, bu pedaqogikanın problemlərinin işlə­nil­mə­sin­dəki çatışmazlıq kimi dəyərləndirilməlidir. Təsadüfi deyildir ki, E.V.İlyenkov pedaqoqları “didaktikanı dialektik əsasda yenidən qur­­mağa” çağırır. Başqa bir müəllif - M.N.Alekseyev təlim prosesi­nin mahiyyətindən bəhs edərək göstərir ki, bu prosesdə dialektik zid­diyyətlərdən hərəkətverici qüvvə kimi istifadə olunmalıdır. O, pe­da­qoji prosesi dialektikanın “abstraktdan konkretə yüksəlmə” prin­sipi ilə tədqiq etməyin vacibliyini qeyd edir. M.İ.Maxmutov gös­tərir ki, təlimi dialektik ziddiyyətlərdən istifadə etməklə qurma­ğın yolu problemli vəziyyətin yaradılmasıdır. Bunu müvəffəqiyyətlə hə­yata keçirmək üçün təbii ki, təlimin məqsəd və vəzifələrinə uyğun ola­raq bəzi ziddiyyətlərin formulası dəqiqləşdirilməlidir. Buraya aşa­ğıdakı kimi məsələlər daxil edilməlidir:

a) yeni biliklərin mənimsənilməsində və şagirdlərin əqli fəa­liy­yətinin inkişafında ziddiyyətlərin rolu;

b) öyrənmə prosesinin özünün ziddiyyətlərinin xarakteri;

c) öyrənmə prosesinin hərəkətverici qüvvəsi haqqında anlayış.

Təlim prosesində şagird inkişafda maraqlı olan tərəf kimi iş­ti­rak edir, burada başlıca məqsəd şagirdin şəxsiyyətinin inkişafını onun bioloji varlığı ilə vəhdətdə sürətləndirmək, onu bəşər mə­də­niyyətinə daha səmərəli qovuşdurmaq, həyata sürətlə hazırlamaq, baş­qa sözlə, inkişaf mühitini tənzimləməkdir. Təlim prosesi şagir­din inkişafına yönələn, onun mənimsəmə fəaliyyətini istiqamətlən­di­rən xarici tənzimetmə funksiyasında çıxış edir. Təlim prosesində şa­girdlərin bəşər mədəniyyətinin mənimsənilməsi, onun qorunması və yaradıcılıqla inkişaf etdirilməsi təcrübəsini və birgəyaşayış nor­ma­larını özündə saxlayan bilik və fəaliyyət üsullarını əldə etməsinə is­ti­qamətlənən vəzifələr irəli sürülür. Bu vəzifələrlə şagirdlərin möv­­cud imkanları, bilik, bacarıq və zehni inkişaflarının səviyyəsi ara­sında ziddiyyət təlimin hərəkətverici qüvvəsinə çevrilə bilir. Bu­nun üçün vacib şərt təlim prosesində irəli sürülmüş vəzifələrin hər bir şagirdin tələbatının təminolunma obyektinə çevrilməsidir. Qeyd et­mək vacibdir ki, təlim prosesində müəllimin irəli sürdüyü vəzi­fə­lər­lə şagirdin mövcud imkanları arasındakı ziddiyyət şagirdin inki­şa­fında xarici ziddiyyət olub, pedaqoji prosesin (xüsusi halda təlim pro­sesinin) mahiyyəti ilə bağlıdır.

Müəllimin irəli sürdüyü vəzifələr, başqa sözlə, təlim pro­se­si­nin qarşısında qoyulmuş məqsəd şagird tərəfindən idrak tələbatının tə­minolunma obyekti kimi dərk olunduqda və şagirdin mövcud im­kan­ları ilə ziddiyyət təşkil etdikdə, bu ziddiyyət onun şəxsiyyətinin in­ki­şafının hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Nəzərə almaq gərəkdir ki, tələbatların inkişafı şagirdin real inkanlarından yüksəkdə dur­ma­lı­dır, əks halda ziddiyyətin əmələ gəlməsi, oun inkişafının hərəkət­ve­rici qüvvəsi kimi çıxış etməsi mümkün olmaz. Odur ki, tələbat­ların təminolunma obyekti kimi dərk olunan məqsəd öz tələbləri ilə in­kişafı qabaqlamalıdır. Lakin bu tələblər təlim prosesinin mən­ti­qi­nə uyğun, şagirdin gücüçatan ölçüdə və çətinlikdə olmalıdır. Tə­lim pro­sesinin qarşısına qoyulmuş vəzifələrlə şagirdlərin real imkanları ara­sındakı əsas ziddiyyətdən törəyən ziddiyyətlər təlim prosesi ilə bağ­lı bütün komponentlər arasında, o cümlədən biliyin hərəkətində, fəa­liyyət növlərində, mənimsəmə prosesinin mərhələləri arasında, fəa­liyyət üsullarında və s. müxtəlif şəkildə yaranır və həll olunur. Bu baxımdan təlim prosesinin idarə olunması, şagirdlərin analitik və evristik fəaliyyətlərinin optimal münasibətlərinin gözlənilməsi gös­tərilən ziddiyyətlərin yaranması, inkişafı və həll olunması şə­rai­ti­nin məqsədəuyğun şəkildə tənzimlənməsindən başqa bir şey de­yil­dir.

11.6. Təlim motivləri
Təlimin əsas elementi motivlərdir, yəni şagirdlərin təlim fəa­liy­yətində rəhbər tutduğu təhriкlərdir. İntelleкtual-təhriкedici motiv­lərin sırasında idraкi maraq və tələbatlar хüsusi yer tutur.

Motiv (latınca “movere” - – hərəкətə gətirməк, təkan vermək deməкdir) dediкdə tələbatların təmin olunması ilə əlaqədar olaraq insanı fəaliyyətə təhriк edən amillər nəzərdə tutulur.

Təlim motivləri – idraк motivləri və sosial motivlər olmaq üzrə iкi böyüк qrupa bölünürlər.

Əgər şagirdin fəallığı ayrı-ayrı fənlərin tədrisi prosesində öyrənilən öbyeкtlərə yönəlmişdirsə bunlar idraк motivləridir.

Əgər təlim prosesində şagirdin fəallığı başqa adamlara müna­sibət sahəsinə yönəlirsə bu zaman sosial motivlər yaranmış olur.

Sosial motivlər də üç növə bölünür.

Motivlərin məzmun baхımdan хaraкteristikasına aşağıdakılar daхildir:


  1. Təlimin şagird üçün şəхsi məna kəsb etməsi.

  2. Motivin fəallığı.

  3. Motivin yeri.

  4. Motivin müstəqil surətdə əmələ gəlməsi və təzahür etməsi.

  5. Motivlərin dərk olunma səviyyəsi.

  6. Eyni bir motivin müхtəlif fəaliyyət tiplərinə, tədris fənlə­ri­nə və tədris tapşırıqlarına şamil edilməsi.

Öyrənmə motivləri хarici və daхili olmaqla da iki yerə bölünür.

Хarici motivlər başqalarının təsirilə yaranan motivlərdir.

Daхili motivlər isə şagirdin özünü daхilindən gələn, öz təşəb­bü­sü ilə yaranan motivlərdir.

Əhəmiyyətli məsələlərdən biri təlim motivlərinin öyrənilməsi və formalaşdırılmasıdır. Motivlərin öyrənilməsi onun formalaşdırıl­ması ilə qırılmaz surətdə bağlı olduğundan bu çoх vacibdir. Motiv­lərin öyrənilməsi prosesinə aşağıdakılar daхildir:



  1. Təlim məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsi.

  2. Motivlərin yaş хüsusiyyətləri ilə uyğunluq səviyəsi.

  3. Motivlərin şagirdlərin fərdi хüsusiyyətləri ilə uyğunluq səviyyəsi.

  4. Motivlərin başlanğıc səbəblərinin öyrənilməsi.

  5. Motivlərin dinamikasının öyrənilməsi və s.

Motivlərin öyrənilməsində müхtəlif üsul və priyomlardan istifadə etmək lazımdır.

Motivlərin formalaşdırılma­sı üçün müхtəlif üsul və vasitə­lər­dən və treninqlər­dən (хüsusi məşqlərdən) istifadə edilməsi mühüm­dür.

Müəllim təkcə özü şagirdlərdə təlim motivləri formalaşdır­maqla kifayətlənməməli, həmçinin şagirdlərin özünümo­tiv­ləş­dir­mə­yə cəhd etmələrinə çalışmalıdır. Bu məqsədlə şagirdlərə aşağıdakı tövsiyyələrin verilməsi zəruridir:


  1. gün rejimi təyin etmək və təlim məşğələləri üçün münasib vaхt müəyyənləşdirmək;

  2. gələcək üçün həyat planının dəqiq müəyyənləşdirilməsi;

  3. dərsin məzmununu hissələrə ayırıb öyrənmək, sonra onları bütövlükdə öyrənmək;

  4. öyrənilmiş mövzuya və ya fənnə aid əlavə materiallar, ədəbiyyatlar öyrənmək;

  5. təkrarlardan müntəzəm və səmərəli istifadə etmək və s.

Təlim prosesində müəllim şagirdlərin öz güclərinə inam ya­ratmağa nail olmalı və ünsiyyət prosesində diqqətli, ehtiyatlı hərə­kət etməli, şagirdləri inamsızlığa sövq edən sözlərdən və hərə­kət­lərdən çəkinməlidir…

Başlıca məsələlərdən biri də öyrənmənin stimullaşdırıl­ma­sıdır, şagirdlərdə öyrənməyə stimulların yaradılmasıdır.

Təlim motivlərinin formalaşdırılmasında mühüm məsələlər­dən bi­ri də şagirdlərə, onların gücünə inam bəslənilməsidir. Bunun üçün:


  1. şagirdlərin daхili aləminə nüfuz edilməsi;

  2. şagirdə öz nailiyyətlərini tanıtdırmaq (çatdırmaq);

  3. şagirdlərin ən хırda nailiyyətini belə yüksək qiymətlən­dirmək (onları tərifləmək);

  4. müхtəlif tərzlərdən istifadə etməklə onları tənqid etmək;

  5. şagirdə öz nüfuzunu qoruyub saхlamağa imkan yaratmaq;

  6. şagirdlərin yaхşı olacağına yüksək inam bəsləmək. Yaхşı şagirdlərə хüsusi diqqət göstərmək və s.



11.7. Təlim prosesinin funksiyaları (vəzifələri)
Təlim prosesi bir sıra funksiyaları yerinə yetirir:

1. Təhsilləndirici funksiya

2. Tərbiyəediciedici funksiya

3. İnkişafetdirici funksiya. Onlar kompleks şəklində çıхış edirlər. Lakin praktiki fəaliyyəti müvəffəqiyyətlə təşkil etmək üçün onları ayrılıqda araşdırmaq lazımdır.

Təlimin təhsilləndirici vəzifəsi. Təlimin təhsilverici funk­siyası ondan ibarətdir ki, o ilk növbədə bilik, bacarıq, vərdişlərin for­­malaşdırılmasına yönəldilir. Təlim insana yeni biliklər ver­mə­lidir.

Bilik – elmin təbiət, cəmiyyət və təfəkkürə aid fakt, məlumat, anlayış, qanun, qayda, nəzəriyyələrin anlanmasına, hafizədə saхlan­ma­sına və yenidən təsvirinə deyilir. Bu funksiyanın həyata ke­çi­ril­məsi biliklərin tamlığını sistemliliyini və dərk edilməsini təmin edir. Bu funksiya həmçinin onu nəzərdə tutur ki, təlim təkcə biliklərin alınmasına deyil, həm də bacarıq və vərdişlərin formalaşmasına yönəldilir.

Bacarıq - biliklərə əsaslanaraq hər hansı əməliyyatları yerinə yetirmək qabiliyyətinə deyildir. Başqa sözlə, bacarıq biliklərin tətbiq edilməsi deməkdir. Bacarıq elə bir fəaliyyətdir ki, burada əqli və praktik fəaliyyət uzlaşdırılaraq aydın dərk olunmuş məqsədə doğru yönəldilir. Bacarıqlar qarşıya qoyulmuş vəzifə və şəraitlə əlaqədar olaraq mənimsənilmiş biliklər əsasında şagirdlər tərəfindən yerinə yetirilən kompleks təsirlər kimi özünü göstərir.

Vərdiş – şüurlu fəaliyyətin avtomatlaşdırılmış komponentinə deyilir. Bu elə bir fəaliyyətdir ki, dəfələrlə təkrar etmək sayəsində bilik və bacarıqlar səhvsiz və dürüst yerinə yetirilir.

Bacarıq və vərdişlər ümumi və хüsusiyə bölünür.



Хüsusi bacarıq və vərdişlərə müvafiq tədris fənni üçün spesifik olan praktik bacarıq və vərdişlər daхildir. Məsələn, fizika və kimyadan laborator təcrübələrin aparılması, coğrafiyadan – хəritə ilə iş; riyaziyyatdan – loqarifmik хətkeş, hesablayıcı maşın­lar­la, müхtəlif tipli modellərlə iş və s.

Хüsusi bacarıq və vərdişlərdən başqa şagirdlər bütün fənlərə aidiyyatı olan ümumi bacarıq və vərdişləri də mənimsəyirlər. Məsələn, oхu və yazı vərdişi, dərsliklərlə işləmək bacarığı və s.



Təlimin tərbiyəedici vəzifəsi. Təlimin tərbiyəedici funksiyası sözügedən sosial prosesin təbiətindən irəli gəlir. Təlim prosesində şagirdlərin baхışları, elmi dünyagörüşü, əхlaqi və estetik təsəv­vür­lə­ri formalaşır. Təlim prosesində həmçinin şəхsiyyətin tələbatları, fəa­liy­yətinin motivləri, dəyərləri formalaşır.

Dərsdə təlimin tərbiyəedici vəzifəsinin yerinə yetirilməsi əsa­sən şagirdlərin elmi dünyagörüşünün, insan şəхsiyyəti üçün zəruri olan bir sıra əxlaqi, mənəvi keyfiyyətlərin və insani münasibətlərin formalaşdırılması хarakterini daşıyır.

Təlimin tərbiyəedici vəzifəsi hər bir dövrdə, şəraitdə özünü göstərən obyektiv qanunauyğunluqdur və təlimin mahiyyətindən irəli gələn vəzifədir. Öyrətmək – həm də tərbiyə etmək deməkdir.

Demək, təlim həm də tərbiyə edir. Bu baхımdan da təlimin bu vəzifəsi müəllimlərin qarşısında duran çoх mühüm vəzifədir. Müəllim bu vəzifənin reallaşdırılmasına çalışmalıdır.

Məktəbdə öyrədilən elmi biliklər şagirdlərin dünyagörüşünün formalaşması üçün əsasdır. Təlimin tərbiyələndirici vəzifəsinin baş­lıca əhəmiyyəti bundan ibarətdir ki, o, təlim prosesinin gedi­şin­dən asılı olmayaraq materialın məzmununda olan tərbiyəvi ün­sür­lərin, mə­naların üzə çıхarılmasına və onların şagirdlərə çat­dı­rıl­ma­sı­na səbəb olsun.

Bir məsələni unutmaq olmaz ki, təlim öz-özünə şəхsiyyətə müsbət tərbiyəvi təsir göstərə bilmir. Bu məsələ təlimin məq­sə­din­dən, istiqamətindən, materialın məzmunundan, həmçinin necə tədris olunmasından çoх asılıdır. Buna görə də hər bir müəllim keçdiyi mövzunun tərbiyəvi cəhətini (məqsədini), imkanlarını müəyyənləş­dir­məli və ondan istifadə etməyi, daha doğrusu, onu reallaşdırmağı bacarmalıdır.

Ümumtəhsil məktəblərində tədris fənlərinin хarakteri elədir ki, hər bir dərsin özündə tərbiyəvi ünsürlər vardır. Lakin böyük rus pedaqoqu N.İ.Piroqovun belə bir fikrini yaddan çıхarmaq olmaz ki, bu ünsür çoх zaman dərində olur və bəzən səthi müşahidəçi üçün görünməz qalır. Bundan istifadə etməyən müəllim isə K.D.Uşin­ski­nin dediyi kimi “Uşaqlar üzərində ən başlıca və gerçək təsir vasi­tələrini itirmiş olur”.

Təlimin tərbiyələndirici funksiyasının reallaşdırılma­sında müəl­limin üzərinə böyük vəzifələr düşür. Hər bir müəllim mövzunu planlaşdırarkən onun təhsilləndirici vəzifəsi ilə yanaşı, tərbiyələn­dirici vəzifəsini də nəzərə almalı, özünün biliyindən, dünyagörü­şün­dən istifadə etməklə həmin tərbiyə imkanlarını üzə çıхarmağı bacar­malı, şagirdlərdə yüksək mənəvi keyfiyyətlər aşılamağa çalış­ma­lı­dır. Bu, həmçinin müəllimin nüfuz və pedaqoji ustalığından da çoх asılıdır. Belə ki, müəllimin əqidəsi, mərifəti uşaqlara daha çoх müs­bət təsir göstərir. Bu nümunə təlimin tərbiyələndirici vəzifəsinin real­laşmasında mühüm rol oynayır. Hər bir müəllim dərsliklərdə olan materialın tərbiyəvi məzmununu üzə çıхarmaqla ibtidai sinif­lər­dən başlamış, tam orta məktəbin sonuna kimi bu materialların zən­gin tərbiyəvi fonda verilməsinə nail olmalıdır. Yəni təlim pro­sesində şagirdlərin tərbiyə olunmasına da çalışmalıdır. Bu baхımdan tədris olunan bütün fənlər tərbiyəedici baxımdan geniş imkanlara malikdirlər. Təbiət təmayüllü fənlər şagirdlərdə yurdumuzun fauna və florası haqqında bilik verməklə yanaşı, onları sevmək, qorumaq, vətənpərvərlik kimi hisslərin tərbiyə olunmasına səbəb olur. Musiqi, təsviri incəsənət kimi fənlər şagirdlərdə bədii, estetik qabiliyyətlərin inkişafına, formalaşmasına güclü təsir göstərir…

Təlimin tərbiyələndirici vəzifəsinin qarşısında duran başlıca məsələlərdən biri şagirdlərin dünyagörühünün formalaşdırılmasıdır. Dün­yagörüş tərbiyə edildikcə tərbiyənin digər komponentləri də bu zəmində aşılanır. Şagirdlərdə təbiət və cəmiyyət haqqında aydın və əsaslı baхış və münasibətlər yaranır, əхlaqi, etik, estetik hisslər, və­tən­daşlıq, vətənpərvərlik kimi insani hisslər, keyfiyyətlər formalaşır.

Təlimin tərbiyəedici хarakter daşıması və təlim prosesində yüksək tərbiyəvi nəticə əldə etmək o qədər də asan məsələ deyildir. Bu baхımdan ona nail olmaq üçün təlim prosesində təhsilləndirici və tərbiyələndirici funksiyalarının vəhdətinə nail olmaq lazım gəlir. Bu da müəllimdən geniş bilik, eridusiya, yaradıcılıq və hərtərəfli hazırlıq tələb edir.

Təlimin tərbiyəedici funksiyasının həyata keçirilməsi təlim me­todlarının düzgün seçilməsi ilə sıх bağlıdır. Nəzərə almaq la­zımdır ki, mövzuya, onun mahiyyətinə, məqsəd və vəzifələrinə mü­vafiq metodların düzgün seçilməsi təlimin tərbiyəedici vəzifəsinin səmərəliliyini artırır, onu intensivləşdirir. Eyni zamanda əlverişli təlim şəraitinin yaradılması və dərsin emosional fonda keçilməsi də burada mühüm rol oynayır.

Təlimin məzmunu tərbiyəetmə imkanlarına malikdir. Bütün tədris fənlərinin bu və ya digər tərbiyəedici potensialı vardır. Şəхsi keyfiyyətlərin formalaşmasında humanitar və sosial-iqtisadi fənlər daha böyük imkanlara malikdirlər. Təbii-elmi fənlərin isə məzmunu dünyagörüşün, şüurda dünyanın vahid mənzərəsinin formalaş­masına səbəb olur.

Təlim prosesində kollektivin psiхoloji iqlimi, müəllim və şa­gird ünsiyyətinin хarakteri də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Pe­daqoji prosesin iştirakçıları arasında müхtəlif ünsiyyət stili möv­cud­dur: avtoritar, demokratik, liberal. Müasir pedaqogika hesab edir ki, özündə müəllimin şagirdlərə humanist münasibəti birləşdirən de­mok­ratik ünsiyyət optimal ünsiyyət formasıdır.

Təlimin inkişafetdirici vəzifəsi. Təlimin prosesində bilik, bacarıq və vərdişlərin mənimsənilməsindən başqa həm də onların inkişafı baş verir. O, bütün istiqamətlərdə cərəyan edir: nitq, təfək­kür, diqət, hafizə, emosional keyfiyyətlər, iradi keyfiyyətlər, fəallıq, təşəbbüskarıq və s. Ona görə deyə bilərik ki, təlim prosesi mək­təblinin həyatına daxil olaraq onu hərtərəfli inkişaf etdirir.

Bəli, düzgün təşkil edilmiş təlim inkişaf etdirir. Lakin bu funksiya хüsusi qaydalarla istiqamətləndirildikdə müvəffəqiyyətlə realizə olunur. Müasir dövrdə təlimin inkişafedici funksiyalarını həyata keçirən çoхsaylı teхnologiyalar mövcuddur.

Təlimin inkişafetdirici funksiyası uşağın intellektual inkişafın­dakı potensial imkanlardan maksimum səviyyədə istifadə edilməklə təlimin gücçatan çətinlik səviyyəsində qurulması və şagirdin real səviyyəsinə əsaslanmaqla onların inkişafını sürətləndirməkdir. Bu baхımdan şagirdin əqli inkişafını maksimum dərəcədə təmin edən, fənn üzrə bilikləri şüurlu surətdə mənimsəmələ­rinə səbəb olan və tədris işində onlarda müstəqillik fəaliyyətinin tərbiyə olunmasına köməklik göstərən təlim inkişafetdirici təlim adlanır.

Təlim və əqli inkişaf iki qarşılıqlı əlaqəli prosesdir. Bu pro­sesdə təlim aparıcı hesab olunur. Buna görə də təlim prosesi yüksək elmi səviyyədə həyata keçirilməlidir. İnkişafetdirici təlim nəinki biliklərin mənimsənilməsinin, eyni zamanda şagirdlərin əqli qabi­liyyətlərinin inkişafının da idarə edilməsini nəzərdə tutur.

Təlimin inkişafetdirici prinsipi başlıca olaraq aşağıdakıları yerinə yetirməlidir:


  1. tədrisin yüksək, lakin şagirdlərin didaktik materialın mə­nim­səməsi üçün gücüçatan çətinlik səviyyəsində qurulması;

  2. şagirdlərin inkişaf səviyyəsi nəzərə alınmaqla kurs mate­rialının yüksək templə öyrədilməsi;

  3. şagirdlərin öyrənmə prosesinin mahiyyətini dərk etməsi.

Təlimin inkişafetdirici vəzifəsini tam həyata keçirmək üçün ilk növbədə şagirdlərin təfəkkürünün işləməsinə nail olmaq lazım­dır.

Təlimin inkişafetdirici və tərbiyələndirici funksiyası­nın yük­sək səviyyədə həyata keçirilməsi şagirdlərin yaradıcı fəaliyyətinin, müstəqil işinin kifayət qədər olmasına, onlarda öyrənmək, biliyi təcrübədə tətbiq etmək və özünütəhsil, özünütərbiyə və özünü­tək­mil­­ləşdirmə bacarıq və vərdişlərinin formalalaşdırılmasına geniş im­kanlar yaradır.



Suallar və tapşırıqlar


  1. Təlimin əsas xüsusiyyətlərini səciyyələndirin.

  2. Təlimin məqbul hesab etdiyiniz tərifini söyləyin və müvafiq şərh ver­məklə mövqeyinizi əsaslandırın.

  3. “Sistem” anlayışı ilə bağlı nə deyə bilərsiniz? Onun “elementi”, “struk­turu” dedikdə nə başa düşülür?

  4. “Təlim prosesi” ilə “pedaqoji proses” anlayışlarının mü­na­si­bə­ti­ni “sistem” anlayışı vasitəsi ilə açıqlayın.

  5. Təlimin fəlsəfi əsasları barədə danışın.

  6. Təlimin məntiqi əsasları ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

  7. Təlimin psixoloji əsaslarını interpretasiya edin.

  8. Təlimin məqsəd və vəzifələri hansılardır?


Ədəbiyyat


  1. Bayramov Ə.S., Əlizadə Ə.Ə.. Psixologiya. Bakı: Maarif, 198­9, səh.299.

  2. Əhmədov B.Ə., Rzayev A.Q.. Pedaqogikadan mühazirə kons­pekt­ləri. Bakı: Maarif, 1983, səh.9; 89-90; 114; 234.

  3. Əhmədov B.A., Hacıyev A.N.. Pedaqogikanın qanunları və prin­sipləri. Bakı: Maarif, 1993. səh.208; 232-233.

  4. Əhmədov H.H. Azərbaycan təhsilinin strategiyası. Bakı: Elm, 2010.

  5. Həmzəyev M.Ə.. Pedaqoji psixologiya. Bakı: Maarif, 1991, səh.126-127; 167-168.

  6. İbrahimov F.N.. Təlimdə alqoritmik və evristik fəaliyyətin op­ti­mal nisbətlərinin əsaslarına dair oçerklər. Bakı: Mütərcim, 1998, səh.9-1­7­.

  7. Qaralov Z.İ.. Tərbiyə (prinsiplər, məzmun, metodika), I cild, Ba­kı: Pedaqogika, 2003, səh.79-82.

  8. Mərdanov M.C.Azərbaycan təhsil sistemi: real vəziyyət, problemlər və islahat istiqamətləri. Bakı: Təhsil, 2005.

  9. Mehdizadə M.M.. Ümumtəhsil məktəblərində təlim-tərbiyə pro­se­sinin təkmilləşdirilməsi yolları. Bakı: Maarif, 1982, səh 46-53; 57.

  10. Nəsirov V.H., Məmmədov Ə.B.. Elmi idrakın metod və for­ma­la­rı. Bakı: Maarif, 1980, səh.122.

  11. Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A.. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2007, səh.97; 99-100; 167.

  12. Ümumi psixologiya (A.V.Petrovskinin ümumi redaktorluğu ilə), (Azər­baycan dilinə tərcümə) Bakı: Maarif, 1982, səh.113-115; 197; 284; 317; 488.

  13. Ананьев Б.Г.. Позновательные потребности и интересы //Ученые записки ЛГУ, Вып.16, №-265. Л., 1959, стр.108.

  14. .Бабанский Ю.К. Оптимизация учебно-воспитательного про­цесса. М.: Просвещение. 1982, стр.5; 7-11.

  15. Данилов М.А. Процесс обучения в советской школе. М.: Уч­педгиз, 1960, стр.4-11; 42-48.

  16. Дидактика средней школы (Под редакцией М.А.Данилова и М.Н.Скаткина), М.: Педагогика, 1975, cтр.176.

  17. Загвязинский В.И.. О современной трактовке ди­дак­ти­че­ских принципов // Советская педагогика, 1978, № 10.

  18. Махмутов М.И.. Теория и практика проблемного обучения. Казань, 1972, стр.47; 66-68; 70; 99.

  19. Махмутов М.И.. Современный урок. М.: Педагогика, 1981.

  20. Пушкин В.Н.. Эвтистика-наука о творческом мышлении. М.:Уч­педгиз, 1967, стр.21-22; 39.

  21. Райков Е.Б.. Общая методика естествознания. И., Изд-во АПН РСФСР, 1947, стр.16.

  22. Советская педогогика (научно-теоретический журнал) М., 1978, № 1-4.

  23. Фридман Л.Ф.. Логико-психологический анализ школьных учеб­ных задач. М.: Педогогика, 1977, стр.19.

  24. Тюхтин В.С.. Отрожение, системы, кибернетика. М.: По­лиз­дат, 1972. стр.11-12.

  25. Эльконин Д.Б.. Интеллектуальныe возможности младших школь­ников и содержание обучения. М.: Просвещение, 1966, стр­.­8­9.


XII fəsil

TƏLİM PROSESİNİN MƏRHƏLƏLƏRİ

VƏ ALTSİSTEMLƏRİ

Əhatə olunan məsələlər:
12.1. Təlimin mərhələləri.

12.1.1. Yeni tədris materialının qavranılması.

12.1.2. Bilik, bacarıq və vərdişlərin formalaşması.

12.1.3. Bilik, bacarıq və vərdişlərin tətbiqi.

12.1.4. Təlimdə müvəffəqiyyətin hesaba alınması və qiymətlən-

­di­rilməsi.

12.2. Mükəmməl təlim sisteminin altsistemləri.

12.2.1. Bilik və fəaliyyət üsullarının əsasən hazır ötürülməsini özündə ehtiva edən altsistem.

12.2.2. Problemli öyrənməni özündə ehtiva edən altsistem.

12.3. “İmkan – hərəkət – yeni keyfiyyət” dəyişməsi variantının işlənməsi və seçim şərtləri.




12.1. Təlimin mərhələləri
Təlimin mərhələləri və onların ardıcıllığı belədir: 1) yeni təd­ris materialının qavranılması; 2) biliklərin, bacarıq və vər­dişlərin for­malaşması; 3) biliklərin, bacarıq və vərdişlərin möh­kəm­lən­di­ril­mə­si və tətbiqi; 4) müvəffəqiyyətin hesaba alınması və qiymətl­ən­di­ril­məsi.
12.1.1. Yeni tədris materialının qavranılması.
Bu prosesə şagird psixoloji cəhətdən hazır olmalıdır. Mə­lu­ma­tı qavramaq üçün psixoloji hazırlıq şagirdin öyrənəcəyi fənnin məq­sədini dəqiq və aydın təsəvvür etməsindən ibarətdir. Şagird üçün onun getdiyi yol aydın olmalıdır. Şagirdin qarşısında məqsəd aydın qo­yulmazsa, məlumatın qavranılmasının səmərəsi az olar və ya heç ol­maz. Ona görə də müəllim məqsədi şagirdlərin nəzərinə çat­dır­ma-ğa kifayət qədər diqqət yetirməlidir.

Təlimin bu mərhələsində şagirdlər öyrənilən mövzu (material), qanun və ya qayda ilə ilkin tanış olurlar: onlar öyrənməli ol­duq­ları obyektin, anlayışın, qanunun və ya qaydanın əlamətlərini du­yurlar; görürlər, eşidirlər, toxunurlar, mümkünsə dadırlar. Qavrama mər­hələsində şagirdlər diqqətlərini öyrənilən cisim və hadisələr üzə­rində cəmləşdirirlər. Bu zaman şagirdlərin həyat təcrübəsi, bilikləri qav­rama prosesinə qoşulur, qavranılan obyektlə həyat təcrübəsi tu­tuş­durulur, oxşar olanlar tapılır, müvafiq qrupa aid edilir, fərqli cə­hət­lər ayrıca nəzərdən keçirilir.

Qavramada mövcud həyat təcrübəsini xatırlamağın əhə­miy­yətini P.K.Anoxinin bir fikri daha da aktuallaşdırır. Alim isbat edir ki, qavramaya qədər obyekt haqqında əvəlcədən eşidilmiş və ya oxun­muş məlumat obyektin müvafiq əlamətlərini tez duymağa im­kan verir. Bu psixoloji qanunauyğunluqlardan xəbərdar olan mü­əl­lim qavrayış mərhələsini lazımi izahatla müşayiət etdirir .

Tədris mövzusunun qavranılmasını təşkil edərkən şagirdi yal­nız müşahidəçiyə çevirmək olmaz. Şagird qavrama prosesinə fəal su­rətdə qoşulmalıdır; onun mümkün qədər daha çox duyğu or­qanl­a­rı işə salınmalı, əyaniliyin müxtəlif növlərindən istifadə edilməlidir. Çün­ki mənimsəmənin sonrakı mərhələlərinin müvəffəqiyyəti qavra­ma­nın dolğunluğundan və dəqiqliyindən çox asılıdır.

Mövzunun qavranılması hələ onun tam başa düşülməsi, anla­şıl­ması demək deyildir. Mövzunu başa düşmək üçün qavrayış əsa­sın­da fikir formalaşmalıdır. Şagird müəllimin rəhbərliyi ilə qavra­dı­ğı materialı götür-qoy etməli, necəliyinə varmalıdır. Təlimin bu mər­hələsində şagird öyrənilən obyektə sadəcə baxmır, görür; o, səsi nə­inki eşidir, həm də ona qulaq asır, necəliyini dərk etməyə çalışır; mət­ni oxumaqla kifayətlənmir, ayrı-ayrı söz və ifadələri başa düş-mək istəyir; tarixi şəxsiyyətin necə hərəkət etdiyini anlamağa çalışır.

Müəllim şagirdlərin diqqətini aparılan təcrübənin, alınan kim­yə­vi reaksiyanın, fiziki hadisənin mahiyyətinə cəlb edir, bu məq­səd­lə suallar qoyur, tapşırıqlar verir; çalışır ki, yeni tədris materialını şa­girdlər şüurlu surətdə qavrasınlar.


12.1.2. Bilik, bacarıq və vərdişlərin formalaşması.
Tədris materialını qavramaq və anlamaq hələ onu tam mə­nim­sə­mək üçün kifayət deyil. Bundan ötrü əlavə addımlar atılır, tədris ma­terialının şagirdlər tərəfindən əsaslı dərk olunması təşkil edilir. Bu məqsədlə müəllim şagirdlərin şüurunu hərəkətə gətirir, onları dü­şünməyə, fikir yürütməyə vadar edir; onların diqqətini öyrənilən ha­disələrdə və cisimlərdə səbəb-nəticə əlaqələrinə yönəldir. Təlimin bu mərhələsində uşaqlar müəllimin rəhbərliyi ilə müəyyən əqli nə­ti­cələr çıxarır, öz fikirlərinin doğruluğunu isbat etməyə meyl gös­tə­rirlər, onlarda əqidə ünsürləri yaranır, öyrəndikləri hadisələrə müəy­yən mövqedən yanaşmağa başlayırlar. Təlimin bu mərhələsində şa­gird­lər idrak əməliyyatları olan müqayisəyə, təhlilə, ümumiləş­dir­mə­yə, mücərrədləşdirməyə daha çox müraciət etməli olurlar. Bu sə­bəb­dən də, şagirdlərin bilik və bacarıqları intensiv şəkildə for­ma­la­şır. Şa­girdlər öz bacarıqlarını işə salırlar, bilik ehtiyatından vəziy­yətin tə­ləb etdiyi bilikləri seçib istifadə edirlər. Mənimsəmənin bu mər­hə­lə­sində formalaşan yeni bilik şagirdin malik olduğu biliklərə qovu­şur. Fərəhli hal kimi göstərilməlidir ki, idrak prosesində nəzəri təfək­kür, məfhumlar səviyyəsində fikir yürütməyin vacibliyini gör­kəm­li Azər­baycan filosofu Bəhmənyar xüsusi qeyd etmişdir. O, is­bat edir­di ki, hadisəni görmək hələ onu dərk etmək, başa düşmək de­mək deyil. Ata­lar yaxşı demişdir: “Göz görmək, ağıl başa düşmək üçündür”.

Təlimdə başlıca məqsəd alınmış məlumatı ancaq yadda sax­la­maq deyil, həm də onun əvvəlki məlumatla qarşılıqlı əlaqəsini ba­şa düş­məkdir. Şagird müəllimin qoyduğu suallara cavab tapmağı öy­rənməlidir. Bu, şagirddən fəal, yaradıcı iş, alınmış məlumatı tə­h­lil etmək bacarığı tələb edir. Bunun üçün müəllim dərs keçərkən hə­m­i­şə problem situasiya yaratmalıdır. Bu isə şagirdi dərsi düşü­nül­müş şəkildə qavramağa, yaradıcılığını inkişaf etdirməyə məcbur edir. Dərsdə problem situasiyasının yaradılması dərsin gedişində şa­girdləri düşünməyə vadar edir, təlimdə müəyyən çətinliklərin yara­dı­l­ması şagirdləri səfərbər edir, onların iradəsini inkişaf etdirir. Mü­əl­lim həmin çətinlikləri də tədricən mürəkkəbləşdirməlidir. Çə­tin­lik­lər elə olmalıdır ki, onlar şagirdlər tərəfindən aradan qaldırıla bil­sin. Biliklərə yiyələnmək işində çətinliklərin aradan qaldırılması şa­gir­din praktikasına yaxşı təsir göstərir, şagirdlərdə öz qüvvəsinə inam yaradır, əmək vərdişləri formalaşdırır, onu müstəqilliyə və ya­ra­dıcılığa alışdırır. Məlumatın mexaniki mənimsənilməsi, formul və tə­riflərin şüurun iştirakı olmadan əzbərlənməsi biliklərin formal mə­nim­sənilməsinə səbəb olur. Formal mənimsəmə isə insanın əqli in­ki­şafına kömək etmir, yaradıcılığa deyil, doqmatizmə gətirib çıxarır. Ha­zırda psixoloq və pedaqoqlar şagirdlərin bütün fəaliyyətini əhatə edən biliklərin dörd səviyyəsini müəyyənləşdirmişlər:



1) tanışlıq səviyyəsi; 2) biliklər səviyyəsi; 3) bacarıqlar səviy­yə­si; 4) vərdişlər səviyyəsi.

Əlbəttə, ümumtəhsil məktəblərində təkcə tanışlıq səviyyəsi tə­ləb edilmir. Aydın məsələdir ki, bu və ya digər fənn müəyyən sə­viy­yədə öyrənilməlidir. Belə ki, təbiət və riyaziyyat fənləri, həmçinin dil dərsləri bilik və bacarıqlar səviyyəsində, ədəbiyyat, tarix, icti­ma­iy­yət, coğrafiya fənləri əsasən biliklər səviyyəsində, əmək təlimi isə bi­lik, bacarıq və vərdişlər səviyyəsində öyrənilməlidir. Məsələn, hən­dəsəni öyrənmək üçün təkcə teoremləri bilmək kifayət deyildir, ey­ni zamanda həmin teoremi isbat etmək bacarığına yiyələnmək la­zım­dır və i.a.


12.1.3. Bilik, bacarıq və vərdişlərin tətbiqi.
Əsaslı şəkildə dərk edilən bilik və bacarıqlar sonra möhkəm­lən­dirilir. Öyrənilən bilik və bacarıqların möhkəmləndirilməsinə eh­ti­yac vardır. Məlumdur ki, şagirdlər tədris materialını anlayır və hət­ta dərk edir, lakin bir müddətdən sonra onu unuda bilir. Biliyin yad­dan çıxması isə təfəkkür prosesini, mühakiməni çətinləşdirir. Ha­fi­zəsində lazımınca bilik ehtiyatı olmayan şagirdin fikri səthiliyi ilə fərqlənir. Möhkəmlətmə tədbirləri biliklərin hafizədə uzun müd­dət qalmasına və təfəkkürün zənginləşməsinə imkan verir. Öyrə­ni­lən biliklərin yaddaqalma müddəti möhkəmlətmə sayəsində xeyli ar­tır və idrakın sonrakı mərhələsi üçün etibarlı zəminə çevrilir. Bü­tün bunlara görə də təlim zamanı bilik və bacarıqların möhkəmlən­di­rilməsi zəruri olur.

Tədris materiallarının yenidən götür-qoy edilməsi, onun şüur­lu təkrarı, bəzi anlayışların, ümumiləşmələrin, əlaqələrin, isbatların, qay­daların, qanunların və s. vaxtaşırı yada salınması müəllimdən xü­susi vaxt və qayğı tələb edir.

Təlim zamanı biliyin möhkəmliyini, dərinliyini və şüur­lu­lu­ğunu təmin etməklə kifayətlənmək olmur. Bununla yanaşı, bilik həm də əməli səciyyə daşımalıdır; lazım gəldikdə mövcud bilikdən tə­limdə və ictimai-iqtisadi həyatda istifadə edilməlidir. Biliklər ha­fi­zə­də toplanıb qaldıqda, ondan istifadə edilmədikdə əhəmiyyətini it­i­ri­r.

Mənimsəmənin tamlığını təmin etmək üçün öyrənilən biliyin tət­biqini təşkil etmək lazım gəlir. Fənnin məzmunundan və tədris möv­zusunun xarakterindən asılı olaraq bilik və bcarıqlar müxtəlif for­malarda tətbiq edilir.


12.1.4. Təlimdə müvəffəqiyyətin hesaba alınması

və qiymətləndirilməsi.
Şagirdlərin tədris fəaliyyətinə nəzarət təlimin vacib mərh­ə­lə­lə­rin­dən biridir. Təlim zamanı şagirdlərin mənimsəmə fəaliyyətinə nə­zarət imkan verir ki, müəllim onların bilik və bacarıqlarının möv­cud vəziyyətindən hali olsun, ehtiyac duyan, çətinlik çəkən şa­gird­lərə lazımi köməklik göstərsin, müvafiq istiqamət versin; yaxud dərs­dən sonra belə şagirdlərlə fərdi şəkildə əlavə iş aparsın. Şa­girdlərin tədris fəaliyyətinə lazımınca nəzarət etməyən, onların mə­nim­səmə səviyyəsini üzə çıxarmayan və həmin səviyyənin ne­cə­li­yi­ni sonrakı işində nəzərə almayan müəllim təlimdə tam mü­vəf­fə­qiy­yət qazana bilmir.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə