Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 14. 12. 2011- ci il tarixli, 2062 №-li əmri ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 3.72 Mb.
səhifə33/47
tarix28.11.2016
ölçüsü3.72 Mb.
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   47

1. Tərbiyəedici təlim prinsipi. Hər hansı pedaqoji texnolo­gi­ya­nın məqsədləri şəxsiyyət xarakteristikalarını formalaşdırmaqdır. Deməli, burada münasibətlər təlimin psixi materialı hesab olu­nur. Burada üç qrup münasibətləri fərqləndirmək olar: 1) qanuna ta­­be­lilik münasibətləri; 2) əməkdaşlıq münasibətləri; 3) “Mən” kon­sep­siyası.

Təlim prosesi şagirdlərin psixkasına təsir edən xarici kons­truk­s­iyadır. Bu proses müəllimin, şagirdlərin, didaktik materialın tə­si­rindən ibarətdir.



2. İnkişafetdirici təlim prinsipi. Pedaqoji texnologiyaları təş­kil edən zaman tərbiyəedici səmərəni nəzərə almaqla yanaşı, onun inkişafetdirici tərəfini də layihələndirmək və həyata keçirmək yax­şı olar. Şagirdin psixi əməliyyatlarında (intekllektual, emo­sio­nal, iradi, motivasion sferalarında) artım hiss olunmalıdır. Emo­sio­nal və intellektual sferanın ahəngdar inkişafını təmin etmək l­a­zım­dır. İntellektual sferanın emosional sferanı sıxışdırması insanda so­yuq münasibətlərin yaranmasına, insanlara sevinc bəxş etmək və se­vincə şərik olmaq bacarıqlarının olmamasına gətirib çıxara bilər.

3. Müvəffəqiyyət qazanmaq prinsipi. Müvəffəqiyyət qazan­maq­dan ötrü situasiya yaratmaq uşağı daha böyük nəticələrə nail ol­mağa stimullaşdırır.

4. Şagirdlərlə əks əlaqə prinsipi. Mühüm vəzifələrdən biri hər bir dərsdə bütün şagirdlərə öz müvəffəqiyyətləri barədə məlu­mat vermək imkanı yaratmaqdır. Başqa sözlə desək, hər bir şagird təd­ris materialının mühüm elementləri üzrə yoxlanılmalıdır.

Bütün şagirdlərlə əks əlaqə prinsipi şagirdi hər dərsə hazır gəl­məyə stimullaşdırır. Bu prinsipi lazımi şərait yaradıldığı halda hə­yata keçirmək olar. Hər şeydən əvvəl ev tapşırıqları uşaqların gü­cünə müvafiq olmalıdır.



5. Təkrar etmək prinsipi. Tədris materialı ilə ilk dəfə tanış olan­dan sonra onu bir neçə dəfə təkrar etmək lazımdır. Bu zaman baş­lıca diqqət əsas fikirlərə, “siqnallara” verilməlidir. İl ərzində ke­çilmiş materiala dövri olaraq qaytarmaq və əsas fikirləri təkrar et­mək lazımdır.

Dərs ilinə keçən tədris ilində mənimsənilmiş materialın tək­rarı ilə başlamaq faydalıdır. Yay ərzində çox şey şagirdlərin ya­dından çıxır. Normal və sağlam psixika belə qurulmuşdur. Təkrar et­mədiyimiz şey şüurdan çıxıb şüuraltına keçir və yaddan çıxır. Ona gö­rə də bilikləri aktuallaşdırmaq üçün tədris ilinin əvvəlində onları tək­rar etmək lazımdır.



6. Optimal psixi gərginlik prinsipi həm şagirdlər, həm də mü­əllimlər üçün zəruridir. Şagirdi həm həddindən artıq yükləmək, həm də az yükləmək olmaz. Şagird az psixi gərginlik şəraitində in­ki­şaf etmir.

7. Təlim prosesində şagirdlərin maksimum iştirakı prin­sipi dərsdə şagirdləri müxtəlif növ fəaliyyətə cəlb etməyi nəzərdə tu­tur. Bu məqsədlə qarşılıqlı sorğu keçirilir, yaranan problemlər, ca­vab­lardakı kəm-kəsrlər aradan qaldırılır.

8. Vahid məqsədlər üçün birləşmək prinsipi iş prin­sip­lə­ri­nin, məqsədləri, texnologiyaların şagirdlərə zorla qəbul etdiril­mə­si­ni nəzərdə tutur.

9. Yaxın inkişaf zonasına oriyentasiya prinsipi.

Yeni təlim texnologiyalarının tətbiqi prinsipləri və digər tələb­lər­lə bağlı geniş interpretasiya VIII fəsildə özünə yer almışdır.


***
Təhsilvermə (təhsilləndirmə) modelləri – təhsilvermənin (təh­sil­lən­dirmənin) strukturu, tədris kursunun məzmunu və quruluşu, şa­girdlərlə işin təşkilinin kon­kret məqsədləri, şagirdləri qruplara böl­mənin formaları, testləşdirmə və qiy­mət­lən­dirmənin metodları, həm­çinin təlim prosesinin qiymətləndirilməsi kimi məsə­lə­lə­rin qar­­şılıqlı əlaqələrini müəyyənləş­dirməyə imkan verir. Qərbi Avropanın təd­qiqatçı pedaqoqları ümumtəhsil sistemində təhsilvermənin bir çox modellərindən, o cüm­lədən aşa­ğı­dakı ye­ni modellərindən (formalarından) də istifadə etməyi məs­lə­hət bi­lirlər: 1) seç­­mə qruplar (selektiv) modeli; 2) birləşmiş qruplar mo­de­li; 3) “qa­rışıq qa­biliyyətlər” modeli; 4) inteqrativ təlim modeli; 5) in­novasion təlim modeli.

Təhsilvermə (təhsilləndirmə) modelləri aşağıdakı əsas komp­o­nent­ləri ilə bir-birindən fərqlənirlər:

  • modelin təhsilvermə strukturu;

  • təlim kurslarının məzmunu;

  • təlim kurslarının təşkili;

  • şagirdlərin qrup şəklində təşkili formaları;

  • şagirdlərin idarə edilməsi;

  • tətbiq edilən testlər və yoxlamalar;

  • təlim prosesinin qiymətləndirilməsi.

2. Seçmə qruplar (selektiv) modeli. Bu modeldə təlimin ilk döv­rü (bir həftədən bir ilə qədər) şagirdlərin qabiliyyətlərinə görə se­çil­məsi işi aparılır. Son illərdə məktəbə qəbul edilənlər (V-X si­nif­lərdə) testlər vasi­təsi ilə seçilərək müx­tə­lif səviyyəli şagirdlərdən sinif (potok) qruplaş­dırılır. Şagirdlərin yüksək sə­viy­yəli siniflərdən aşağı səviyyəli sinifə keçidi asan, əksinə isə praktik olaraq çətin hə­­yata keçirilir. Müxtəlif siniflərdə tədris proqramları müxtəlif olur. Yük­sək sə­viy­yəli siniflərin proqramı daha çətin və mürəkkəbdir. Elə fən­lər (məsələn: dil, ri­ya­ziyyat, tarix) var ki, müxtəlif səviyyəli si­nifl­ərin hamısında tədris olunur. Fən­lə­rin bəziləri isə yalnız aşağı sə­viyyəli siniflərdə keçirilir. Yüksək səviyyəli sinif­lər­də təhsil alan və yeddi fəndən dövlət imtahanı verən məzunlar univer­sitetlərə im­ta­­hansız qəbul olunurlar.

Modelin xarakterik cəhətləri bunlardır:

  • fənlər üzrə tədris materialının öyrənilməsi uzunmüddətli ol­m­ur;

  • siniflərdə təlimin metodları və yolları müəllim tərəfindən se­çi­lir;

  • şagird qruplarının seçilməsi və siniflərdə birləşdirilməsinin tən­zimlənməsi qabiliyyətləri maksimum dərəcədə yaxın olanların mü­əyyənləşdirilməsi prinsipi ilə aparılır;

  • bilik səviyyəsinə görə qiymətləndirilərək şagirdlərin siniflər­də qruplaş­dı­rıl­­ması dövründən sonra seçmədə buraxılan nöqsanları ara­dan qaldırmaq üçün üfü­qi yerdəyişmələr aparmağa yol verilir.

Əgər eyni səviyyəli siniflərdə şagird verilən tapşırığı tələb olu­nan səviyyədə yerinə yetirə bilmirsə, ona həmin qrupda ikinci ilə oxu­mağa icazə verilir. İkinci ildə də onun göstəriciləri aşağı olsa, on­da bir səviyyə aşağı olan sinifə keçirilir, sonradan həmin şagirdin bü­t­ün fənlər üzrə səviyyəsi ümumi orta qiymətdən yuxarı olduqda o, öz sinfinə qaytarılıb təhsilini davam etdirə bilər.

Seçmə qruplar modeli ilə işləyən Almaniyada “Vahid mək­təb”, İngiltərədə “Hərtərəfli” və ya “Universal məktəb” və Hollan­di­ya­da gimnaziya (illik), HAVO (orta təhsilin yuxarı pilləsi –İllik), MAVO (peşə təhsilinə hazırlıq pilləsi – illik) adlanan məktəblər möv­cuddur.

3.Birləşmiş qruplar modeli. Belə modellə işləyən məktəblərdə həm “müxtəlif qabiliyyətli”, həm də “eyni qabiliyyətli” şagird qrup­la­rı təhsil alır. Müx­təlif qabiliyyətli şagirdlərdən təşkil olunan qrup­la­rda ictimai elmlər, ana dili, bəzi dəqiq elmlər üzrə fənlər və fi­ziki mədəniyyət fənni öyrənilir. Eyni qabiliyyətli (və ya yaxın qabi­liy­yətli) şagirdlərdən təşkil olunan qruplarda isə yuxarıda göstərilən fən­lərdən başqa riyaziyyat, ingilis dili və fransız dili də öyrənilir. Müx­təlif qabiliyyətli (və ya “qarışıq”) qruplar təşkil edərkən bir çox hal­larda şagirdlərin intellektual qabiliyyətləri ilə bərabər, sosial və­ziy­yəti və cinsi də nəzərə alınır.

Eyni qabiliyyətli” qrupları təşkil etmək üçün müəyyən fənlər üz­rə test yoxlamaları aparılır. Bu qruplarda fənlər müxtəlif səviyyəli proq­ramlar əsasında tədris olunur. Hər bir şagird hansı fənni hansı sə­viyyədə öyrənmək istədiyini özü se­çir, sonralar əldə etdiyi nailiy­yət­lər­dən asılı olaraq qrupunu dəyişdirə bilir. “Qarışıq” qruplarda fən­lərə ayrılan həftəlik saatlar bir neçə il dəyişmir, onun tər­ki­bi isə də­yişir, yəni şagirdlər daha yaxşı oxuduqca, daha yüksək səviyyəli “ey­ni qa­bi­liyyətli” qruplara keçə bilir. “Qarışıq” qruplarda şagird­lə­rə müəllimlərdən məs­ləhət alma­ğa və əlavə məşğələ keçməyə icazə ve­rilir.



Birləşmiş qruplar modelinin əsas xarakterik xüsusiyyətləri bun­lardır:

  • idraki təlimdə yaxşı nəticələr əldə olunur;

  • eyni qabiliyyətlilər” üzrə qruplarda riyaziyyat və dillər uzun müddət öyrə­nilir;

  • ənənəvi təhsilin məzmunu dəyişməz qalır;

  • fənlərin öyrənilməsi “şaquli” aparılır və sonda imtahan ver­mə ilə nəti­cə­lə­nir.

Şagirdlərə qazandığı nailiyyətlərə görə daha yüksək səviyyəli qru­pa keçmək üçün ildə üç dəfə imkan verilir. Şagirdlərin ayrı-ayrı fən­lər üzrə səviyyəsinin müəy­yənləşdirilməsini və “qarışıq” qrup­lar­da onların idarə edilməsini məsləhətçi hə­yata keçirir. Şagird baş­qa səviyyəli qrupa keçmək istədikdə məsləhətçi fənn müəlliminə bu barədə xəbər verir.

Bu modeldən Avropanın bir çox ölkələrində istifadə edilir. Berlin şəhərinin FEQA adlanan məktəbində bu model tətbiq edilir. Mək­təbdə şagirdlər birinci ya­rım ildə “qarışıq” qruplarda oxuyur, yox­lamadan keçdikdən sonra “eyni qabiliy­yətli” müxtəlif qruplarda təhsilini davam etdirirlər.

4.“Müxtəlif qabiliyyətlilər” modeli. Belə modeldə bütün fən­lə­rin öyrə­nil­məsi sonadək “qarışıq qabiliyyətlilər” qruplarda apa­rı­lır. Bəzi fənlərin (riyaziyyat, xarici dillər, təbiət fənləri) tədris mate­ria­lı müxtəlif müddətdə öyrədilir. Siniflərdə bütün şagirdlər baza təh­sil planları və proqramları əsasında təhsil alırlar. Baza təd­ris kurs­larının öyrənilməsi başa çatdıqda şagirdlərin bilikləri diaqnostik test­lərlə yoxlanılır. Baza proqramlarını yaxşı mənimsəyən şagirdlərə əla­və mate­ri­al­la­rı da öy­rənməyi təklif edirlər. Baza kurslarını mə­nim­səyə bilməyənlərə, kurs ma­te­­ri­alı­nı təkrar etmək, bir qədər kor­rek­tə edilmiş material və tapşırıqların öy­rə­nil­mə­si tək­lif olunur. Qı­sa müddətdə təkraretmə qurtardıqdan sonra şagirdlərin ha­mı­sı bir­lik­­də yeni bölmənin materialını öyrənirlər. Burada əlavə tapşırıq alan və kurs ma­te­riallarını təkrar edən şagirdlər qruplara ayrılmır, ey­ni sinifdə fəaliyyət göstərirlər.

5.İnteqrativ təlim modeli. Bu modeldə fərdiləşdirməyə, fərdin in­ki­şafına və müstəqilliyə xüsusi diqqət yetirilir. Modelin əsas xü­su­siyyətləri aşağı­da­kı­lar­dır:

  • təlim kursları, tədris materialları, kursların məzmunu ənə­nə­vi təlimdə ol­du­ğundan fərqlənir;

  • burada müəllimlər üçün yeni fəaliyyət imkanı yaranır;

  • onların tədris kursunun məzmununu hər bir şagirdin tələbatı­na uyğun­laş­dır­maq imkanları vardır.

Bu modellə təhsil verilərkən koqnitiv (idraki), normativ və eks­pressiv təc­rü­bənin inkişaf etdirilməsinə təqribən eyni dərəcədə diq­qət yetirilir, yəni şəxsiyyətin hərtərəfli inkişafına böyük əhəmiy­yət verilir. Şagirdlər permanent qruplarda bir­ləş­­dirilir, belə qrupla­r­da müəllimlərin fəaliyyət imkanları – şagirdlərin idarə edil­məsi, qrup­larla işin təşkili, məsləhətvermə və s. daha da genişlənir.

İnteqrativ təlim modelinin aparıcı xüsusiyyətləri aşağıdakı­lar­dı­r:

  • şagirdlər yüksək üstünlüklərə (fərdi inkişaf, cəmiyyətdə öz möv­qeyini an­la­ma, müstəqillik) malikdirlər;

  • alternativ təlim üsullarından və müxtəlif tədris situ­asiya­la­rın­dan istifadə şagirdlərin fərdi inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır;

  • şagirdlərin idarə edilməsi şəxsiyyətə hörmət və sosial də­yər­lə­rə əsaslanır;

  • seçilmiş təlim üsulları fərdin tələbatları əsasında aparılır;

  • şagirdlərin fənn sahələrinin (humanitar və texniki) seçmə­sin­də tələskənliyə yol verilmir, gözləmə müddəti o vaxta qədər davam edir ki, hansı peşənin onları daha çox cəlb etdiyini tam dərk etsinlər;

  • bu modellə təhsildə hansı pedaqoji məqsədin yerinə yeti­ril­mə­si aydın dərk edilir;

Şagirdlərin qruplarda birləşməsi (yığılması) aşağıdakı krite­ri­ya­lar əsasında aparılır:

  • bir-biri ilə dostluq əlaqələrinə görə;

  • müəllimi “sevməsi” və ya “sevməməsinə” görə;

  • marağına və motivasiyasına görə;

  • didaktik düşüncələrə görə.

6. İnnovasion təlim modeli. ABŞ, Almaniya, İngiltərənin bir qrup alimləri və tədqiqatçıları müxtəlif ölkələrin ümumtəhsil mək­təb­lə­rində müşahidələr və araş­dır­malar aparmış və məktəblərdə aşa­ğı­dakı bir-birinə oxşar mühüm nöqsanların, çatışmazlıqların hökm sür­düyünü müəyyənləşdirmişlər:

  • müəllimlər izolə edilmiş sinif otaqlarında işləyirlər;

  • müəllimlər arasında əlaqələr zəifdir;

  • tədris kurslarının məzmunu və tədris metodikası sahəsində mü­əllimlər ara­sında kooperasiya çox zəifdir;

  • idarəetmə prosesi fənlərin tədrisi prosesindən ayrılmışdır;

  • müxtəlif fənlər arasında əlaqələr zəifdir;

  • məktəb daxilində müəllimlərin ixtisasının artırılması (daxili tre­ninq) pis təş­kil olunmuşdur;

  • məktəb üçün ümumi pedaqoji konsepsiya yoxdur;

  • müəllimlər fənni tədris edə bilir, lakin şagirdləri idarə etmək vər­dişləri yox­dur, çünki onlar bu sahədə təhsil almırlar;

  • müəllimlər kifayət qədər diaqnostik biliklərə malik deyil və pe­da­qoji usta­lıq­ları çatışmır, buna görə də onlar korrektiv müşahi­də­lər aparıb, şagirdlərin dav­ra­nışı barədə düzgün nəticə çıxara bil­mir­lər;

  • böyük məktəblərdə şagirdlərin əməkdaşlıq etmək və stabil so­sial əlaqələr qurmaq imkanları çox azdır.

Bütün bu tənqidi qeydləri nəzərə almaqla yuxarıda adları qeyd olu­nan öl­kə­lə­rin tədqiqatçıları prinsipcə yeni olan bir model qurmuş və onu “kiçik qruplu ko­man­da” modeli adlandırmışlar. Bu model in­no­vasion təlim modelinə nümunə ola bilər.

İnnovasion təlim modelində fərdi və sosial məqsədlərə xüsusi diq­qət verilir. Bütün fənlərə aid kursları müəllimlər komandası təd­ris edir, şagirdlər permanent qruplarda (4-6 nəfərlik) təhsil alırlar. Bir müəllim bir neçə fəndən dərs deyir. Bu isə müxtəlif fənlər ara­sın­dakı maneələri zəiflədir, təhsilin məzmunu həm şagirdlər, həm də müəllimlər üçün real məna kəsb edir. 5-8 nəfərdən təşkil edilən “mü­əllimlər komandası” eyni yaşda olan 60-100 uşağın təlimini tam əha­tə edə bilir.

Şagirdlər kiçik permanent qruplarda bütün fənləri öyrənirlər. Bir neçə qru­pun tərkibi sabit qalır. Müəllimlər komandası təlim pro­se­sində belə kiçik qrup­lar­da layihələrlə iş, məsləhətvermə, korrektiv təd­ris metodlarını uğurla tətbiq edirlər. Fənlərin tədris materialının həc­mi və məzmunu məhdudlaşdırılmır və ciddi olaraq müəyyənləş­di­ril­mir. Qruplarda təlim üsulları vəziyyətin diaqnostikası əsasında ko­­mandanın özü tərəfindən seçilir. Hər komandanın öz dərs cədvəli olur və bu cəd­vəl qarşıya qoyulan məqsəddən asılı olaraq tərtib edi­lir. Şagirdlərin idarə edil­mə­si tədris kurslarının öyrənilməsi ilə sıx əlaqələndirilir. Hər bir müəllim eyni za­manda yönəldici, məslə­hət­ve­rici, hami rəhbər olur. Burada məqsəd kiçik qrupların fəaliyyətinə, onların sosial proseslərə yönəldilməsinə lazımınca dəstək verməkdir.

Kiçik permanent qruplarda oxuyanlar qarışıq qabiliyyətli uşaq­lardan təşkil olunduğundan, qruplarda yerdəyişmələr, dəqiqləş­dir­­mələr 6-9 ay ərzində aparılır, bu müddətdən sonra isə tərkib təx­mi­nən sabit qalır.

Modelin başqa xarakterik cəhətləri bunlardır:

  • öyrənilən müxtəlif fənlərin tədris metodikası bir-birindən cid­di surətdə fərq­lənmir, ona görə də, seçilmiş müəyyən mövzuların, la­yi­hələrin öyrənil­mə­sin­də müxtəlif fənlərin materiallarından, müx­tə­­lif bilik sahələrindən istifadə olun­ma­sı­na cəhd edilir;

  • şagirdlərin daxil olduğu kiçik permanent qruplarda gedən so­si­al proseslərə tədris kurslarının bir hissəsi kimi baxılır;

  • şagirdlərin idarə edilməsi və tədris planları bir-biri ilə sıx əla­qələndirilir, buna görə də, məktəbdə xüsusi məsləhətçilər olmur və buna ayrıca vaxt verilmir;

  • komandaların avtonomluğuna icazə verilir, buna görə də, hər ko­mandanın təlimə yanaşması müxtəlif olur;

  • müxtəlif fənlərin məzmununu məntiqi şəkildə əlaqələndir­mə­yə cəhd edilir;

  • müəllimlərin permanent qrupları ilə şagirdlərin permanent qrup­ları arasında sıx bağlılıqlar mövcuddur.

Yuxarıda M.Mərdanovun, R.Ağamalıyevin, A.Mehrabovun, T.Qar­daşovun elmi interpretasiyaları əsasında təqdim etdiyimiz ida­rə­etmə-təh­sil­vermə (təhsil­lən­dir­mə) modellərinin praktikada tətbiqi on­ların məq­sə­də­uyğun birləşdirilməsini tə­ləb edir. Tədqiqatçı peda­qoq­lar həmin təhsil­vermə (təhsilləndirmə) modellərini ida­rə­etmənin di­gər təşkili modelləri1 ilə aşağıdakı ki­mi birləşdirməyi məq­sə­də­uy­ğun hesab edirlər:

  • seçmə qruplar-seqment tipli idarəetmə modeli;

  • birləşmiş qruplar-üfüqi məsləhətvermə strukturlu xətti idarə­et­mə modeli;

  • qarışıq qabiliyyətlər” qrupu- kollegial idarəetmə modeli;

  • İnteqrativ təlim-matris tipli idarəetmə modeli;

  • İnnovasion təlim-modul tipli idarəetmə modeli.

Təqdim olunan bu kompleks modellər tipik situasiyalı şəraiti olan məktəblər üçün qəbul edilə bilər. Əslində isə göstərilən mo­de­lin reallaşdırıldığı məktəblər ide­al situasiyalarla az və ya çox dərə­cə­də yaxın vəziyyətdə olan iki, üç və ya daha çox modelin sinte­zin­dən, birgə işlənil­mə­sindən alınan nəticə hesab olunur. Yəni mo­­del­lər yalnız müxtəlif va­riantların ola biləcəyi sahənin sərhədlərini mü­əy­yən edir (9).

Unudulmamalıdır ki, məktəbin dəyişib inkişaf etməsi üçün aşa­ğıdakı pro­ses­lərin də getməsi vacib sayılır:

  • pedaqoji yenilikləri qəbul etməkdə, onlara uyğunlaşmaqda və tətbiqində mək­təbin kollektivinin yaradıcı qabiliyyətlərinin, ba­ca­­rığının olması;

  • məktəbdə innovasion dəyişikliyə meyl və istiqamətlənmə ya­ratmaq üçün siyasi, sosial-iqtisadi, texniki və digər xarici amil­lər­lə təsir edilməsi;

  • məktəbi əhatə edən mühitin təsiri ilə onun daxili moti­va­si­ya­sının qarşılıqlı uyğunlaşdırılması prosesinin aparılması.

Onu da qeyd edək ki, bəzi tədqiqatçılar məktəbin inkişafını mək­təbdə idarə­et­mənin təşkili və təhsilvermə üsullarının dəyişdi­ril­mə­sində görürlərsə, digərləri in­novasiya fəaliyyətinin məktəbdə ef­fek­tiv şəkildə hə­yata keçirilməsi ilə əlaqə­lən­di­rirlər1.
Suallar və tapşırıqlar


  1. Mükəmməl təlim sisteminin altsistemlərinə ayrılması üçün əsas kimi qəbul edilən xassə hansıdır?

  2. Bilik və fəaliyyət üsullarının əsasən hazır ötürülməsini özündə ehtiva edən altsistemin hansı çatışmazlıqları mövcuddur?

  3. “Alqoritmik mədəniyyət” dedikdə nə başa düşülür?

  4. Problemliliyin səviyyələri hansılardır?

  5. “Problem situasiyası” anlayışını şərh edin.

  6. Problemin həlli mərhələlərini fərqləndirin və onların şərhini ve­ri­n­.

  7. Hipoteza barədə danışın.

  8. Sistemaltı, köməkçi funksiyaları yerinə yetirən prinsipləri şərh e­d­i­n.


Ədəbiyyat


  1. Mərdanov M.C. Azərbaycan təhsili yeni inkişaf mərhələsində. Ba­kı: Çaşıoğlu, 2009.

  2. Əhmədov B.A., Rzayev A.Q. Pedaqogikadan mühazirə kons­pekt­ləri. Bakı: Maarif, 1993. səh.160-174.

  3. Mehrabov A.O., Abbasov Ə.Ə. və b. Pedaqoji texnologiyalar. Bakı: Mütərcim, 2006

  4. Mehrabov A.O. Müasir təhsilin metodoloji problemləri. Bakı: Mütərcim, 2012.

  5. Həmzəyev M.Ə. Pedaqoji psixologiya. Bakı: Maarif, 1991, səh.291.

  6. İbrahimov F.N.Ümumi pedaqogikadan mühazirələr. Bakı: Mü­tər­cim, 2010. səh.163-191.

  7. Paşayev Ə.X., Rüstəmov F.A. Pedaqogika. Bakı: Nurlan, 2007. səh.139-146; 229-231.

  8. Дидактика средней школы. Под редакцией М.А.Данилова и М.Н.Скаткина М.: Педагогика, 1982. стр.102.

  9. Загвязинский В.И. О современной трактовке дидактических прин­ципов //Советская педагогика, 1978, №10

  10. Махмутов М.И. Теория и практика проблемного обуче­ния. Ка­зань, 1972. cтр.119, 125-138.

  11. Оконь В. Основы проблемного обучения. М.: Прос­ве­ще­ние, 1968. стр.38.

  12. Пушкин В.Н. Эвристика-наука о творческом мышлении М.: Учпедгиз, 1967. стр.189-190


XIII fəsil

TƏLİM SİSTEMİNİN İNVARİANTLARI.

TƏLİMİN PRİNSİPLƏRİ, AMİLLƏRİ VƏ ŞAGİRDLƏRİN, MÜƏLLİMLƏRİN FƏALİYYƏT MODELLƏRİ

Əhatə olunan məsələlər:
13.1. Təlim sisteminin ümumpedaqoji invariantları və onlardan irəli gələn prinsiplər.

13.2. Təlim sisteminin spesifik invariantları və onlardan irəli gələn prinsiplər.

13.3. Nəzəriyyədə və praktikada özünə yer almış bəzi ümum­pe­da­qoji və spesifik prinsiplərin interpretasiyası.

13.4. Təlim prosesində əsas amillər.

13.5. Təlim prosesində şagirdin idrak fəaliyyəti modeli.

13.6. Təlim prosesində müəllimin pedaqoji fəaliyyət modeli.


13.1. Təlim sisteminin ümumpedaqoji invariantları

və onlardan irəli gələn prinsiplər
Yaşlı nəsil özündən sonra gələn nəslə bəşər təcrübəsini ver­mə­səydi, onun əldə olunması və inkişaf etdirilməsi yollarını yetiş­mə­də olanlar mənimsəməsəydi, onda sivilizasiya prosesi də ol­mazdı. Bəşər özünəməxsus təcrübəsini tarixən mübarizə yolu ilə əl­də etmişdir. İctimai həyat insanın mübarizəsinin məhsuludur. İnsa­nın azadlıq mübarizəsi əbədidir, bugünkü insanın özü də, onun ya­rat­dığı və onu yaşadan cəmiyyət də azadlıq mübarizəsi ilə for­ma­laşır. Bəşər bu mübarizənin yollarını daim təkmilləşdirir.

İnsan şəxsiyyəti ictimai münasibətlərin məcmusudur. O, təbiət və cəmiyyəti dəyişdirməklə özü də dəyişmişdir və bioloji var­lığından sosial varlığına yüksəlməkdədir. Həyatı dəyişdirmək qüd­rə­tinə insan azad olduqda yüksəlir. Azad insan bəşərin azadlıq yo­lunda əldə etdiyi təcrübəni və onun nəticələrini mənimsəməklə for­ma­laşır. Azad insan və azad cəmiyyət bir-biri ilə bağlıdır. Pedaqoji pro­ses bəşərin azadlığa olan əbədi tələbatından yaranmışdır və onun ən böyük kəşflərindəndir. Pedaqoji proses də ictimai münasibətlərin mə­c­musudur.

Şübhə yoxdur ki, sivilizasiyanın hazırki səviyyəsində azad­lığını dəyərləndirməyən, onun uğrunda mübarizə yollarını aramayan cə­miyyətdən danışmağa dəyməz və təbii ki, təlim-tərbiyə o zaman azad cəmiyyətə xidmət edə bilər ki, onun məqsədi azad insanın for­malaşmasına yönəlmiş olsun.


  • Pedaqoji prosesin məqsədinin bəşərin azadlıq mübarizəsi pro­sesinin təcrübəsinə və nəticələrinə hökmən uyğun olaraq müəy­yən­ləşdirilməsi məntiqidir, yəni cəmiyyət azadlıq uğrunda mü­ba­rizənin istiqamətlərini necə müəyyənləşdirirsə və əldə olunmuş bə­şəri təcrübənin hansı nəticələrinə istinad edirsə, pedaqoji prosesin məq­sədi də hökmən ondan asılı olaraq müəyyənləşir.

Göstərilən bu invariant asılılıqdan aşağıdakı prinsip irəli gəlir: pe­daqoji prosesin (eyni zamanda təlim prosesinin) məqsədinin bə­şərin azadlıq mübarizəsinin təcrübəsi və nəticəsi əsasında müəy­yən­ləş­dirilməsi prinsipi.

Pedaqoji prosesin qarşısında duran ümumi məqsəd tədricən hə­yata keçir. Şagirdin sosial formalaşması onun bioloji varlığından ay­rılmazdır, inkişaf yalnız onların vəhdətində mövcuddur. Şagird­lə­rin imkanları, yaş xüsusiyyətləri, yaxın inkişaf imkanları ilə sosial for­malaşma vəzifələri uyğun gəlməlidir. Hər bir insan cəmiyyət qar­şısında tələblər qoyduğu kimi, cəmiyyət də insanların qarşısında konk­ret inkişaf səviyyəsinə uyğun vəzifələr qoyur. Bəşər azadlıq uğ­runda təcrübəyə və onun nəticələrinə öz varlığının tarixi boyu yi­yə­lən­miş, öz mədəniyyətini yaratmaq, onu qoruyub saxlamaq və in­ki­şaf etdirmək təcrübəsini dialektikanın qanunları ilə tənzim olunan si­vilizasiya prosesində əldə etmişdir. Bu dəyişmənin, bu inkişafın özü­nəməxsus məntiqi vardır. Yetişməkdə olan nəslə həmin təc­rü­bə­nin verilməsində, təbii ki, sivilizasiyanın məntiqi, bizim istəyi­miz­dən asılı olmayaraq, pedaqoji prosesin istiqamətini müəyyən edir.



  • Pedaqoji prosesin məqsədi şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərin­dən və imkanlarından, şəxsiyyətin formalaşması qarşısında cəmiy­yə­tin konkret inkişaf şəraitinin irəli sürdüyü tələblərdən, mədəniy­yə­­tin dərk olunması, qorunması və inkişaf etdirilməsi təcrübəsinin əl­­də olun­ma­sı məntiqindən asılı olaraq diferensiya və inteqrasiya olu­­narsa, onun həyata keçirilməsi hökmən təmin olunar. Göstərilən bu ümum­pe­daqoji invariant asılılıqdan aşağıdakı prinsiplər irəli gəlir:

  1. pedaqoji prosesin şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinə və im­kan­larına müvafiqliyi;

  2. pedaqoji prosesin həyatla əlaqələdirilməsi;

  3. pedaqoji prosesdə bəşər təcrübəsinin əldə olunması.

  • Pedaqoji prosesdə məqsəd nə qədər düzgün dərk olunarsa, on­da təlim-tərbiyə materialının məzmununun düzgün seçilməsi hök­mən bir o qədər təmin olunar.

Göstərilən bu ümumpedaqoji invariant asılılıqdan məzmunun məq­səd əsasında müəyyənləşdirilməsi prinsipi irəli gəlir.

Bütün hallarda pedaqoji prosesdə müəllimin pedaqoji təsiri (xa­rici təsir) şagirdin daxili aləmi ilə transformasiya olunaraq onun fəa­liyyətə qoşulmasına səbəb olur. Bu, o zaman mümkün olur ki, mü­­əl­limin pedaqoji fəaliyyətini tənzimləyən məqsəd şagirdin tələ­ba­tının təmin olunmasının real əhəmiyyətə malik olan obyektinə çev­rilmiş olsun.



  • Pedaqoji prosesdə qarşıya qoyulmuş məqsəd şagirdlərin id­rak tələbatlarının təminolunma obyektinə çevrilərsə, onda şagirdlər hök­mən aktiv fəaliyyətə qoşularlar.

Bu invariant asılılıqdan pedaqoji prosesin qarşısında duran məq­­sədin şagirdin məqsədinə çevrilməsinin vacibliyi prinsipi irəli gə­lir.

Pedaqoji prosesdə qarşıya qoyulmuş məqsəd o zaman reallaşır ki, şagird həmin məqsədlə (pedaqoji prosesin məsədi şagirdin məq­sə­dinə çevrilərək) tənzimlənən fəaliyyət göstərmiş olsun. Şagirdi dərk edilmiş və dərk edilməmiş motivlər sistemi vasi­tə­silə tələ­bat­ları fəa­liy­yətə təhrik edir. Tələbatların inkişafı (təminolunma ob­yek­ti prosesin məqsədi olan) şagirdlərin fəaliyyətini motivləşdirir və nəticə daha səmərəli şəkildə əldə olunur.



  • Pedaqoji prosesdə şagirdləri dərk edilmiş və dərk edilməmiş mo­tivlər sistemi vasitəsilə fəaliyyətə təhrik edən tələbatların inkişaf sə­viy­yəsi nə qədər yüksəlmiş olursa, onda səmərəli nəticələr hök­mən bir o qədər təmin olunar.

Göstərilən bu invariant asılılıqdan pedaqoji prosesdə şa­gird­lə­rin fəaliyyətinin motivləşdirilməsi prinsipi irəli gəlir.

  • Şəxsiyyət üçün sabit əhəmiyyətə malik olan obyektlərə tələ­batın təmin olunması ona gətirib çıxarır ki, insanda onun əsasında bi­rin­ci ilə əlaqədar olan, lakin səviyyəcə daha yüksək olan yeni tələ­bat əmələ gəlir. Bu yeni tələbat da şəxsiyyət üçün sabit əhəmiyyətə m­alik olan ancaq yeni obyektin köməyi ilə təmin oluna bilər. Pe­da­qo­ji prosesdə şagirdlərin tələbatının inkişafı və təminolunma ob­yek­tinin sabit əhəmiyyət daşıması həmin prosesdə imkan daşıyıcılarının funk­siyalarının uzlaşmasından və səfər­bər­olma dərəcəsindən ası­lıdır. Pedaqoji prosesdə imkan daşıyı­cılarının funksi­ya­la­rının uzlaş­ma­sı və səfərbərolunma dərəcəsi nə qədər yüksək olar­sa, onda şa­gird­lərin tələbatının inkişafı və təminolunma obyektinin sa­bit əhə­miy­yət daşıması hökmən bir o qədər həyata keçmiş olar.

Bu asılılıqdan aşağıdakı priniplər irəli gəlir:

a) pedaqoji prosesin imkan daşıyıcılarının funksiyalarının məq­sədəmüvafiq şəkildə uzlaşdırılması və səfərbər olunması;

­b) pedaqoji prosesdə fərdi işlə frontal işin vəhdətinin təmin olun­ması.

Pedaqoji proses pedaqoji münasibətlər sistemidir və bir çox əla­qələri özündə əks etdirir. Bu əlaqələr sistemində mərkəzi yeri müəl­limlə (tərbiyəçi ilə) şagird arasındakı münasibət tutur və bu, pe­daqoji prosesin “hüceyrəsi” hesab edilir. Pedaqoji prosesdə mü­əllim (tərbiyəçi) şagirdi hərtərəfli öyrənib, onun səviyyəsinə uyğun va­sitələr tətbiq etməklə müvəffəqiyyət qazana bilir. Nəticənin sə­mə­rəliliyi bundan asılıdır. Bu asılılıq belə formulə oluna bilər:



  • Pedaqoji prosesdə düz və əks-əlaqələrin vəhdətinə və inki­şa­fı­na nə qədər diqqət yetirilərsə, onda hökmən pedaqoji prosesin sə­mə­rəsi bir o qədər yüksəlmiş olar.

Göstərilən bu asılılıqdan pedaqoji prosesdə düz və əks əla­qə­lə­rin dialektik vəhdətinin təmin olunması prinsipi irəli gəlir.

Pedaqoji proses vahid prosesdir. Onun bütün qolları arasında vəh­dət vardır. Eyni zamanda hər bir qolun təsnifləndiyi (müxtəlif əsas­lara görə) növlər arasında, hər bir qol üzrə cərəyan edən pro­se­sin mərhələləri arasında daxili əlaqə, asılılıq, nizamlama, tamam­la­ma və s. vardır. Təlim komponentlərinin arasında əlaqələrin yaradıl­ması tə­lim prosesinin bir çox problemlərini səmərəli şəkildə həll etməyə sə­bəb olur. Eləcə də, altsistemin, komponentin daxilində pro­sesin cərəyan etdiyi mər­hə­lə­lərin ardıcıllığının və əlaqəsinin göz­lənilməsi zəruridir. Məsə­lən, tə­lim prosesində mənimsəmə bir çox mərhələləri əhatə edir və hə­min mərhələlərin vəhdəti zəruridir. Burada belə bir asılılıq ifadə et­mək mümkündür:



  • Pedaqoji prosesin əhatə etdiyi proseslər arasında və pro­ses­lər daxilində dialektik vəhdət qurularsa, onda onun səmərəsi hök­mən yüksək olar. Bu asılılığı pedaqoji prosesin vahidliyi kimi for­mulə etmək olar. Həmçinin bu asılılıqdan pedaqoji prosesin əha­tə etdiyi proseslər arasında və proseslər daxilində dialektik vəhdətin göz­lənilməsi prinsipi irəli gəlir.

  • Pedaqoji prosesdə idarəetmənin elmi-pedaqoji səviyyəsi, mad­­di baza, mənəvi psixoloji mühit, estetik- gigiyenik şərait nə qə­dər qənaətləndirici olsa, onda onun nəticəsi hökmən bir o qədər sə­m­ərəli olar.

Buradan təlim-tərbiyə üçün münasib şəraitin yaradılması prin­si­pi irəli gəlir.


  • Təlim-tərbiyənin eyni hallarına pedaqoji proseslə məşğul olan şəxslərin münasibətləri nə qədər çox yaxınlaşarsa, onda peda­qo­ji səmərə hökmən bir o qədər yüksək olar.

Bu asılılıqdan pedaqoji prosesdə subyektlərin həmrəyliyinin göz­lə­nilməsi prinsipi irəli gəlir.
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   47


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə