Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə18/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   77

 

F

ərdi sahibkar təsərrüfatlarında ümumi torpaq sahəsinin quruluşunun inkişaf dinamikası

 

 

 

göst


əricilər 

2000 


2005 

2008 


2009 

2010 


2011 

2000-ci il

ə 

nisb


ətən 

2011- ci 

ild

ə, % 


2005-ci il

ə 

nisb



ətən 

2011- ci 

ild

ə, 


2010-cu 


il

ə  


nisb

ətən 


2011-ci 

ild


ə, 

Respublika üzr



ə təsərrüfatlrın sayı 

3248 


2681 

2613 


2571 

2618 


2593 

79.8 


96.7 

99.0 


Umumi torpaq sah

əsi 


62216 

23493 


25150 

27137 


47314 

43691 


70.2 

185.9 


92.3 

Ondan k


ənd təsərrüfatına yararlı torpaq, ha 

30431 


22577 

24400 


26341 

45755 


41575 

136.6 


184.1 

91.0 


Əkin yeri 

25652 


16112 

17025 


17591 

33764 


28919 

112.7 


179.5 

85.6 


Bir t

əsərrüfata düşən torpaq sahəsi, ha 

19.1 

8.8 


9.6 

10.5 


18.1 

16.8 


88.0 

191.0 


92.8 

Bir t


əsərrüfata düşən kənd təsərrüfatına  

yararlı torpaq sahəsi, ha 

9.4 

8.4 


9.3 

10.2 


17.5 

16.0 


170.2 

190.4 


91.4 

Bir t


əsərrüfata düşən əkin yeri, ha 

7.9 


6.0 

6.5 


6.8 

12.9 


11.2 

141.8 


186.7 

86.8 


 

C

ədvəl DSK-nın 2012 - cil il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı statistik məlumatları əsasında tərtib edilmişdir

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

c



ədvəl 3 

F

ərdi sahibkar təsərrüfatlarının əsas iqtisadi göstəriciləri 

 

göst



əricilərin adı 

2000 


2005 

2008 


2009 

2010 


2011 

2000-ci il

ə 

nisb


ətən 

2011- ci 

ild

ə, % 


2005-ci il

ə 

nisb



ətən 

2011- ci 

ild

ə, 


2010-cu il

ə  

nisb


ətən 

2011-ci ild

ə, 



T



əsərrüfatların sayı, vahid 

3248 


2681 

2613 


2571 

2618 


2593 

96.7 


100.8 

99.0 


     - g

əlirlə işləyən 

2670 


2589 

2504 


2544 

2565 


96.1 

102.4 


100.8 

     - z


ərərlə işləyən 

11 



24 

67 


74 

28 


2.5 d

əfə 


41.8 d

əfə 


116.7 

M

ənfəətin məbləği, min manat 



 

2854 


5538 

4924 


8111 

9814 


3.4 d

əfə 


199.3 

121.0 


Bir t

əsərrüfata düşən mənfəət, manat 

 

1064.5 


2119.3 

1915.2 


3098.2 

3785. 


3.5 d

əfə 


197.6 

122.2 


Z

ərərin məbləği, min manat 

 



37 



123 

590 


71 

17.8 


57.7 

-1.2 d


əfə 

Balans g


əliri (zərəri), min manat 

 

2848 



5502 

4801 


7521 

9743 


3.4 d

əfə 


2.0 d

əfə 


129.5 

Satışdan əldə edilən pul gəliri, min 

manat 

5008 


6811 

14912 


14231 

18890 


25427 

3.7 d


əfə 

178.6 


134.6 

Bütövlükl

ə satışdan əldə edilən gəlir 

(z

ərər), min manat 



2848 


4697 

3804 


5087 

7327 


2.6 d

əfə 


192.6 

144.0 


bitkiçilik 

1861 



2893 

2216 


3057 

5180 


2.9 d

əfə 


2.3 d

əfə 


169.8 

heyvandarlıq 

 

997 


1638 

1578 


2021 

2125 


2.1 d

əfə 


134.6 

105.1 


M

əhsul istehsalında iştirak edən ailə 

üzvl

ərinin sayı (nəfər) 



14376 

11474 


11103 

11338 


10536 

10694 


93.2 

94.3 


101.4 

Bir n


əfər ailə üzvünə düşən mənfəət, 

manat 


 

248.7 


498.8 

434.3 


770.0 

918.0 


3.7 d

əfə 


2.1 d

əfə 


119.2 

K

ənardan cəlb edilmiş işçilərin sayı 



2605 

2050 


1480 

2134 


2311 

2055 


99.8 

96.3 


88.9 

 

C



ədvəl DSK-nın 2012 - cil il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı statistik məlumatları əsasında tərtib edilmişdir

 

 

 



 

c

ədvəl 4 



 

D

ənli bitkilərin əkin sahəsinin təsərrüfat kateqoriyaları üzrə inkişaf dinamikası 

 

göst



əricilər 

2000 


2005 

2008 


2009 

2010 


2011 

2000-ci il

ə 

nisb


ətən 

2011- ci ild

ə, 



2005-ci il



ə 

nisb


ətən 

2011- ci ild

ə, 



2010-cu il



ə  

nisb


ətən 

2011-ci ild

ə, 



Bütün t



əsərrüfat kateqoriyaları üzrə ha 

648.2 


802.3 

897.0 


1125.5 

968.0 


967.3 

149.2 


120.5 

99.9 


K

ənd təsərrüfatı müəssisələri və sair təşkilatlar ha 

49.3 

30.2 


35.0 

90.3 


71.1 

63.5 


128.8 

2.1 d


əfə 

89.3 


F

ərdi sahibkarlar ailə kəndli və ev təsərrüfatları ha 

598.9 

772.1 


862.0 

1035.2 


896.9 

903.8 


151.0 

117.1 


100.8 

Bütün t


əsərrüfat kateqoriyalarına nisbətən fərdi 

sahibkarlar, ail

ə kəndli və ev təsərrüfatlarında, % 

92.4 


96.2 

96.1 


92.0 

92.6 


93.4 

 

 



 

 

 



C

ədvəl DSK-nın 2012 - cil il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı statistik məlumatları əsasında tərtib edilmişdir 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



c

ədvəl 5 



 

F

ərdi sahibkar təsərrüfatlarında dənli bitkilərin bir sentnerinin maya dəyərinin və satış qiymətinin inkişaf dinamikası 

 

 

 

 



göst

əricilər 

2008 

2009 


2010 

2011 


2008- ci il

ə 

nisb



ətən 2011- ci 

ild


ə, %-lə 

2010-cu il

ə  

nisb


ətən 2011-ci 

ild


ə, %-lə 

maya 


d

əyəri 


satış 

qiym


əti 

maya 


d

əyəri 


satış 

qiym


əti 

maya 


d

əyəri 


satış 

qiym


əti 

maya 


d

əyəri 


satış 

qiym


əti 

maya 


d

əyəri 


satış 

qiym


əti 

maya 


d

əyəri 


s

atış 


qiym

əti 


Respublika üzr

ə 

11.19 



24.13 

10.31 


16.55 

17.46 


22.80 

17.37 


23.80 

155.2 


98.6 

99.5 


104.4 

Abşeron 


17.54 

39.60 


10.02 

15.00 


13.38 

21.70 


8.82 

21.20 


50.3 

53.5 


65.9 

97.7 


G

əncə,Qazax 

8.82 

18.16 


9.11 

20.99 


8.32 

20.90 


15.76 

25.40 


2.9 

d

əfə 



139.9 

189.4 


121.5 

Şəki-Zaqatala 

14.91 

32.44 


9.38 

17.76 


12.70 

25.60 


22.49 

30.10 


150.8 

92.8 


177.1 

117.5 


L

ənkəran 


14.72 

29.88 


14.89 

27.99 


12.69 

17.70 


16.81 

26.50 


114.2 

88.7 


132.5 

149.7 


Quba-

Xaşmaz 


11.51 

22.68 


19.59 

22.95 


17.73 

23.40 


18.71 

22.80 


82.5 

116.4 


105.5 

97.4 


Aran 

9.0 


21.33 

9.44 


14.79 

10.23 


20.20 

11.94 


22.10 

132.6 


103.6 

116.7 


109.4 

Yuxarı Qarabağ 

10.31 

24.19 


11.24 

22.22 


24.90 

24.40 


19.90 

23.80 


193.0 

98.4 


79.9 

97.5 


K

əlbəcər ,Laçın 

29.50 

35.36 


27.11 

29.00 


18.72 

25.20 


12.07 

29.20 


40.9 

82.6 


64.5 

115.9 


Dağlıq Şirvan 

12.38 


23.57 

10.66 


15.57 

12.30 


25.00 

10.11 


22.60 

81.6 


95.6 

82.2 


90.4 

Naxçıvan 

17.20 

39.64 


15.60 

30.00 


17.64 

36.60 


11.65 

33.00 


67.7 

83.2 


66.0 

90.2 


 

C

ədvəl DSK-nın 2012 - cil il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı statistik məlumatları əsasında tərtib edilmişdir

 

 

 



 

 

 



 

c

ədvəl 6 



 

Müxl

əlif təsərrüfat kateqoriyalarında dənli və dənli paxlıların istehsalmın inkişaf dinamikası 

 

 



ölçü 

vahidi 


2000 

2005 


2008 

2009 


2010 

2011 


2000- ci il

ə 

nisb



ətən 

2011- ci ild

ə, 

%-l


ə 

2005- ci il

ə 

nisb


ətən 

2011- ci 

ild

ə, %- lə 



2010- cu il

ə 

nisb



ətən 

2011- ci 

ild

ə,  %-lə 



Bütün t

əsərrüfat 

k

ateqoriyalarında 



min ton 

1540.2 


2126.7 

2498.7 


2988.3 

2000.5 


2458.4 

159.6 


115.6 

122.9 


     a) m

əhsul istehsalı 

     b) m

əhsuldarlıq 

sen. ha 

23.8 


26.5 

27.9 


26.6 

20.7 


25.4 

106.7 


95.8 

122.7 


K

ənd təsərrüfatı müəssisələri və 

sair t

əşkilatlar 



min ton 

78.2 


58.6 

86.5 


202.3 

122.3 


147.7 

188.9 


2.5 d

əfə 


120.8 

     a) m

əhsul istehsalı 

     b)m


əhsuldarlıq 

sen/ha 


15.9 

19.4 


25.0 

22.4 


17.1 

23.3 


146.5 

120.1 


136.2 

F

ərdi sahibkarlar, ailə- kəndli və 



ev t

əsərrüfatları 

min.ton 

1462.0 


2068.1 

2411.8 


2786.0 

1872.2 


2310.7 

158.1 


111.7 

123.4 


     a) m

əhsul istehsalı 

     b) m

əhsuldarlıq 

sen/ha 

24.4 


26.8 

28.0 


26.9 

21.0 


25.6 

104.9 


95.5 

122.0 


Bütün t

əsərrüfat 

kateqoriyalarına nisbətən fərdi 

sahibkarlar, ail

ə- kəndli və ev 

t

əsərrüfatları 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

     a)m


əhsul istehsalı 

94.9 



97.2 

96.5 


93.2 

93.6 


94.0 



     b) m

əhsuldarlıq 

102.5 



101.1 

100.4 


101.1 

101.4 


100.8 





 

C

ədvəl DSK-nın 2012 - cil il Azərbaycanın kənd təsərrüfatı statistik məlumatları əsasında tərtib edilmişdir

 

 

 



 

2.5. 

Lənkəran bölgəsində çəltikçiliyin aqrotexnikası  

ha

qqında qısa məlumat 

 

Res


publikamızın  və  istərsə  cənub  regionun  əhalisinin milli  xörəklərinin 

hazırlanmasında düyü məhsulundan çox istifadə edilir. Bu onunla əlaqədardır ki, 

düyü t

ərkibində 88-90% nişasta, 7,7% zülal və digər həyati əhəmiyyətli maddələrlə 



zəngin  olan  dietik  ərzaqdır.  Düyünün  Azərbaycanda  yayılma  tarixi  min  ildən 

çoxdur. 


1913-

cü  ildə  Azərbaycanda 47,1 min  hektar  çəltik  əkilmişdr. 

Respublikamızın ərazisində  keyfıyyəti  ilə  müsabiqələrdə  dəfələrlə  fərqlənən  «Ağ 

ənbərbu”, “Çampo”, “Vilgəri”, “Yetim”, “Lənkəran sədrisi”, “Ağ qılçıqlı» və digər 

ata-baba 

sortları becərilmişdır. 

Uzun müddət bu sahəyə diqqət azalsa da Respublika Prezidentinin 2008-ci il 

25 avqust ta

rixli  3004  saylı  sərəncamı  ilə  bu  sahənin  inkişafı  ilə  əlaqədar  qərar 

qəbul edilmişdir. 

Son illərdə, yəni 2007-ci ildən başlayaraq Lənkəran RAEM-də yaxm qonşu 

dövlətlərin  11  çəltik  sortu  cənub  regionun  kəndli  –  fermer  təsərrüfallarında yox 

olmu

ş  və  nəticədə  Özbəkistanın  “İstiklol”  və  Qazaxstanın  “Avanqard”



 

çəltik 


sortlar

ı rayonlaşdırılmışdır. Bu sahədə işlər davam etdirilir. 

Çəltikçiliyin  təşkilində  əkin  üçün  sahənin  seçilməsinin  böyük  əhəmiyyəti 

vardır.  Əkin  üçün  nisbətən  relyefi  hamar  olan  sahələr  seçilməlidir  və  bu  zaman 

suvarma  suyu i

lə  təminat  nəzərə  alınmalıdır.  Əkin  sahəsi  seçildikdən  sonra  kol-

kosdan v

ə  bitki  qalıqlarından  təmizlənməlidir.  Bundan sonra sahənin  əsaslı 

hamarlanması  aparılır.  Bunun  üçün  lazer  tipli  avtomatik  hamarlayıcı  ilə 

(TLP.SAUL-1

M)  təmin  edilmiş  buldozerlərlə  yerinə  yetirilir.  Sahəyə  üzvi  və 

mineral gübrələr səpildikdən sonra dondurma şumu aparılır. Dondurma şumu 28- 

25 

sm  dərinliyində  noyabrın  ikinci  ongünlüyündən  gec  olmayaraq  aparılır. 



Dondurma şumu aparıldıqdan sonra sahə yaza qədər arata qoyulmalıdır. 

Yazda 


cari  hamarlama  aparılır.  Hamarlamadan  sonra  sahənin  səthi  ±5 sm 

dəqiqliyində olmalıdır. Cari hamarlama traktora və D-719 hamarlayıcı və ya MTZ 

m

arkalı traktorlarla aqreqatlaşan MPR-4,2 hamarlayıcı malalarla aparılır. 



Çəltik sahəsinin tərkibindən və növbəli əkindəki sələf  bitkisindən aslı olaraq 

hər hektara 100-150 kq azot, 60-120 kq fosfor və 60-90 kq kalium gübrəsi səpilir. 

Azot gü

brəsinin 30-40  kq  səpin  qabağı,  qalanı  yemləmə  zamanı,  fosfor  gübrəsi 



pay

ızda dondurma şumundan qabaq, kalium gübrəsi isə bitkilər 8-9 yarpaq olanda 

yem

ləmə  kimi  verilir.  Sahənin  mexaniki  tərkibindən  aslı  olaraq,  səpinqabağı 



diskiləmə və ya kultivasiya aparıla bilər. Yazda əkinə bir həftə qalmış 14-16 sm 

dərinlikdə yaz şumu aparılır. 

Suvarma  və  drenaj kanalları  payızda və  ya  erkən  yazda  çəkilir.  Çəltik 

sahəsinin  relyefindən  aslı  olaraq  tirələr  (və  ya  mərzlər)  isə  yazda  səpinqabağı 

çəkilir.  Tirələrin  eni  40-50 sm,  hündürlüyü  isə  25-30  sm  az  olmalıdır.  Toxum 

səpininə 3-4 gün qalmış ləklərə su buraxılır. Çəltik əkini Lənkəran bölgəsində şitil 

üsulu  ilə  aparılır.  Əkinin  aparılması  üçün  ləklərdə  torpağın  mexaniki  tərkibi 

kəltənlərdən  azad  olmalıdır.  Ləklərin  hamarlanıb  əkin  üçün  yararlı  vəziyyətə 

gətirilməsi  üçün  MTZ  (82R  və  ya  142R)  markalı  traktorlara  asılmış  QN-2,8 


 

qreyderi 



və ya KFY-3,2 markalı trezli kultivatordan istifadə oluna bilər. Lənkəran 

bölgəsində isə bu əməliyyatlar əl əməyi ilə yerinə yetirilir. 

Toxum səpindən qabaq hazırlanmalıdır. Səpin üçün rayonlaşdırılmış yüksək 

kondisiyalı  toxum  seçilir  və  yaxşı  olar  ki,  xüsusı  səbətlərdə  30%-  li ammonium 

sulfat məhluluna salınır və məhlulun səthinə çıxmış zəif toxumlar kənarlaşdırılır, 

so

nra isə səbət 2 saat müddətinə 12%-li ammoniumsulfat məlulunda saxlanılır və 



təbəqə ilə kölgədə qurudulur. Səpinə 3-4 həftə qalmış səpin materialı qranozonlla 

dərmanlanır. 

Cənub  bölgəsində  toxum  səpilməmiş  cücərtiyə  qoyulur  və  qurudulub 

şitilliyə  səpilir.  Əkinin  şitillə  keçirilməsi  səpin  materialına  50%  qənaət  etməyə 

imkan verir

. Bir hektar sahəni təmin etmək üçün şitilliyə 90-100 kq toxum səpilir. 

Birba

şa səpin keçirəndə isə hər hektara 6-7 milyon dən səpilir. Bu isə hər hektara 



200 -

250 kq çəltik deməkdir. 

Lənkəran  bölgəsində  çəltik  toxumu  şitilliyə  aprel  ayının  birinci  həftəsində 

səpilir  və  may  ayının  birinci  ongünlüyündə  sahədə  əkin keçirilir.  Şitil  əkini  əl 

əməyindən  istifadə  edilərək  keçirilir.  Yaponiya,  Cənubi  Koreya,  Çin  Xalq 

Respublikası  və  digər  regionlarda  çəltiyin  yetişdirilməsi  demək  olar  ki, 100% 

mexanikləşdirilir. 

Çəltik  səpininin  keçirilməsi  üçün  torpağın  temperaturu 24-26

0

C  olduqda 



opti

mal  sayılır. Bu temperaturda toxum 6-7  gün  cücərir.  Temperatur 16-20

0



olduqda  isə  10-12  günə  cücərir.  Toxum  əsasən  cərgəvi  üsulla  səpilir  (15  sm)  və 



bəzən  dar  cərgəvi  üsul  istifadə  edilir  (7,5sm)  toxum  səpini  1,5-2  sm  dərinlikdə 

keçirilir

,  bəzi  hallarda  bölgələrin  xüsusiyyətindən  asılı  olaraq toxum 4-5 sm 

dərinliyə  basdırılır.  Əkin  birbaşa  səpin  usulu  ilə  keçirildikdə  ləklərdə  suyun 

səviyyəsi cücərtilər alınan dövrdə çəltiyin sortundan asılı olaraq 0,5-0,7 sm qədər 

azaldılır, sonrakı dövrdə isə suyun səviyyəsi 15-20 sm qədər artırılır. 

Çəltikçilikdə  yaxşı  nəticələr  qazanmaq,  alaq  otlarını  xəstəlik  və 

ziyanvericilərlə  mübarizə  işini  effektiv  təşkil  etmək  üçün  növbəli  əkinin  tətbiqi 

zəruridir. Qonşu çəltikçilik bölgələrində (Rusiya, Qazaxıstan, Özbəkistan) əsasən 

6-7 


və 8 tarlalı əkin dövriyyəsindən istifadə edilir. Bunlardan ən səmərəlisi çoxillik 

ot və arat tarlalarının tətbiqi ilə səkkiz tarlalı əkin dövriyyəsi yaxşı səmərə verir. 

Səkkiz  tarlalı  əkin  dövriyyəsində  çəltiyin  miqdarını  62-75%-ə  qədər  çatdırmaq 

olar. 


Çəltik  su  sevən  bitkidir, lakin  vegetasiya  müddətində  müxtəlif  fazalarda 

suyun səviyyəsi nizamlanmalıdır. Torpaqda toxum cücərən köklərin əmələ gəlmə 

dövründə və dənin mum dövründən başlamış tam yetişənə qədər çəltik bitkisinin 

suyunu


n səviyyəsi tam azaldılır və ya kəsilir. Vegetasiyanın əvvəlində kollanması 

dövrü


ndə mineral yemləmə gübrəsi verilir. Kollananadan sonra isə ləklərdə suyun 

səviyyəsi  15-20 sm-ə  qədər  artırılır.  Çəltikçilikdə  alaqlarla,  xəstəliklərlə  və 

ziyanvericilərlə effektiv mübarizənin yüksək məhsuldalığın təşkilində mühüm rol 

oynayır.  Çəltik  sahələrində  əsasən  iki  qrup  alaq  bitkiləri  geniş  yayılır;  rutubət 

sevənlər və bataqlıq bitkiləri. 

Rutubət sevən alaqlara əsasən paxlalılar fəsiləsinə aid olan alaqlar aiddir. Bu 

tip  bitkilərin  toxumları  cücərmə  qabiliyyətini  4-5  il  saxlayır.  Bu alaqlar 

cücərdikdən sonra (1-3 yarpaq) suyun səviyyəsi 15-20 sm qaldırılır və bu cücərtilər 



 

məhv  olur.  Bataqlıq  bitkiləri  (müxtəlif  növ  qamış  tipli)  cənub  bölgəsində  çəltik 



sahələrində  az  yayılmışdır,  bu  bölgədə  əsasən  geniş  yayılan  alaqlar  “Sluf”  və 

«

Çayır»  bitkisidir.  Son  dövrlərdə  bunlara  qarşı  «Tornado»  herbisitindən  istifadə 



edilir və ya əl əməyi ilə təmizlənir. Herbisid səpilən dövrdə ləklərin suyu 2-3 gün 

ərzində kəsilir sonra isə qaldırılır. 

Beynəlxalq  təcrübəyə  əsasən  çəltik  əkinlərində  30-dan  çox  göbələk 

xəstəlikləri  müşahidə  olunmuşdur.  Bunlardan  ən  çox  yayılanı  «prikulyarioz», 

«fuzarioz»,  «alternarioz»-dur. 

Bu xəstəliklər bitkinin yarpağını, gövdəsini sıradan 

çıxarır və məhsuldarlıq aşağı düşür. 

X

əstəliklərlə mübarizə əsasən aşağıdakı əməliyyatları əhatə edir: 



- n

övbəli əkinin tətbiqi, 

- d

ərin dondurma şumunun aparılması; 



- x

əstəliyə dözümlü çəltik sortlarının əkini; 

- s

əpin aparılan zaman toxumlarının dərmanlanması; 



- s

uvarma rejiminə əməl olunması; 

- a

laqların kimyəvi və mexaniki yolla məhv edilməsi. 



Çəltik  bitkisində  «priku  yarioz»  xəstəliyin  ləkələri  müşahidə  edilən  kimi 

«Fundazol

» və ya «Benazol» funqisidlərindən istifadə edilir. Səpin norması 2 kq/ 

hek. 


Bu dərmanla mövsüm ərzində bir dəfə çiləməyə icazə verilir. 

Cənub bölgəsində çəltik əkinlərində göbələk xəstəlikləri az müşahidə olunur. 

Qonşu dövlətlərin tədqiqatlarından aydın olur ki, çəltik əkinlərinə 25 növdən çox 

gəmirici ziyan verir.  Bunlar  qarşı  əsasən aqrotexniki  tədbirlərin  düzgün  yerınə 

yetirməklə mübarizə aparılır: 

- n


övbəli əkinin tətbiqi, 

- z


iyanvericilərlə mübarizədə tövsiyyə edilən suvarma rejiminin tətbiqi, 

- t


irələrdə kanalarda alaqların biçilməyi və ləklərdə alaqların təmizlənməsi, 

- toxumun 

basdırılma dərinliyinə əməl olunması və s... 

Çəltiyin yığılması, çəltiyin sünbülündə dən mum yetişmə dövrünə çatdıqdan 

sonra çəltiyin ləklərində su kəsilir və çəltik sahəsi nəzarətdə saxlanılır. Əmtəəlik 

çəltik  üçün  dənin  85-90% yetişdikdə  yıgım  başlanılır, toxumluq sahələrdə  isə 

dənin 90-95%  yetişdikdə  yığım  başlanılır.  Bu  əsasən  avqust  ayının  III 

o

ngünlüyündə olur. Çəltik yığımı iki üsulla aparılır. 



1. 

Bürbaşa biçin. 

Kombaynlar çəltik əkininə nizamlanır və birbaşa biçilir və döyülür.  

2. 


Çəltiyin iki fazalı yıgımı. 

Bu  zaman  çəltik  biçilir.  Çəltik  kütləsi  tam  yetişdikdən  sonra  isə  tirələr 

kombaynlarla döyülür. Cənub bölgəsində ləklərin ölçüsü kiçik olduğundan biçin əl 

ilə  aparılır  və  dərzlər  bağlanır,  kütlə  tam  yetişdikdən  sonra  isə  çəltik  sahəsinin 

k

ənarında  kombayınla  döyüllir.  Bəzi  hallarda  ləklərin ölçüsü böyük olduqda 



bir

başa kombaynla biçilir. 

Yer kürəsində dənli bitkilər arasında çəltik özünün əkin sahəsinə, ərazq kimi 

istifadəsinə görə ikinci yeri tutur. 

Dünya əhalisinin yarısından çoxu düyüdən əsas ərzaq məhsulu kimi istifadə 

edir. 


Çəltik Cənubi və Şərqi Asiya ölkələrinin əsas ərzaq məhsulu olmaqla burada 

 

adam  başına  100  kq  düyü  məhsulu  düşür.  Təsadüfi  deyil  ki,  həmin  ölkələrdə  el 



arasında buna «drananka» - insanın əsas yeməyi adlandırırlar. 

Çəltik  bəşəriyyət  tarixində  ən  qədim  ərzaq  bitkilərindən  olmaqla  onun 

inkişaf  tarixinin  neolit  dövründən  başladığı  fərz  edilir.  Çəltikçiliyin  ilk  dəfə 

Hindistanda,  Hindiçində  və  ya  Çində  becərilməsi  barədə  alimlərin  vahid  fikiri 

yoxdur. Guman edili

r  ki,  çəltikçilik  əkinçilik  tarixində  Cənubi  və  Cənubi-Şərqi 

Asiyada eyni vaxtda inkişaf etməyə başlamışdır. 

Aralıq  dənizi  ətrafı  ölkələrdə  Misir,  İspaniya  və  İtaliyada  isə  çəltikçiliyin 

inkişafı  çox  sonralar,  bu  ölkələrin  ərəblər  tərəfindən  zəbt  edilməsindən  sonrakı 

dövrə təsaduf edilir. 

İtaliyada  ilk  dəfə  çəltik 1468-ci  ildə  əkilmişdir.  Bundan  sonra  Türkiyə 

vasitəsi  ilə  çəltik  cənubişərqi  Avropa  ölkələrinə  Bolqarıstan,  Yuqoslaviya, 

Rumıniyaya və başqa Balkan ölkələrinə yayılmışdır. 

Fransanın  cənubunda  (Kabarqa)  çəltikçilik  ikinci  dunya  müharibəsindən 

so

nra təsərrüfat əhəmiyyətini qazanmışdır. 



ABŞ-da  ilk  dəfə  çəltik  1647-ci  ildə  Vircinya  Ştatında,  sonra  isə  cənubi 

Karolinad

a  da  əkilmişdir.  Hazırda  isə  Kaliforniya, Luiziyana,  Texas, Arkanzas 

ştatlarında bu bitki böyük massivlərdə əkilir. 

Bizim erad

an  əvvəl  1014-ci  ildə  Hindistandan  çəltik  müasir  İndoneziya 

ərazisinə (Yava və ona yaxın adalarda), Qədim Pencabdan Orta Asiya ölkələrinə 

yayılmışdır. 

Bizım  eradan 500 il əvvəl çəltik qədim  Türkistan və  Baktriada  əkilmişdir. 

Bu  ərazilərə  müasir  Əfqanıstan,  Tacikistan,  Özbəkistanın  cənubi  qərbi  daxil  idi. 

Rusiyada  çəltik  «Sarasin  buğdası»  adı  ilə  Həştərxan  şəhərində  botanika  bağında 

əkilmişdir. Kubanda və Auveda da çəltik əkini XVIII əsrin ortalarında az miqdarda 

əkilmişdir. 

I Pyotr XVII

I əsrin birinci yarısında çəltiyin istehsalat əhəmiyyətli bitki kimi 

Trek cayının ətrafında, Kubanda əkilməsi üçün tədbirlər gördü. 

Zaqafqaziyaya  isə  çəltikçilik  İrandan  yayılmışdır.  Bəzi  alimlər  isə 

çəltikçiliyin Azərbaycanda Orta Asiyadan yayılmasını fərz edirlər. 

İran tarixçisi Tağı Bərhəm yazır ki, birinci dəfə çəltik bitkisi İrana VI əsrin 

ortalarında  I  Xosrov  Ənuşiravan  dövründə  Hindistandan  gətirilibdir.  Gətirilən 

çəltik sortları Hindistan qrupuna aid olması faktı öz təsdiqini tapır. İran vasitəsilə 

Hindistan qrupuna daxil olan 

çəltik  növlərin  Azərbaycana  gətirilməsi,  inkişafı 

faktını nəzərə alıb belə bir real nəticəyə gəlmək olur ki, çəltik bitkisi Azərbaycana 

birinci dəfə İran ərazilərindən Astara-Lənkəran-Masallı, Salyan və digər rayonlara 

yayılmışdır.  Çəltikçilik  yerli  əhalinin  əsas  ərzaq  məhsulu sahəsi  və  heyvandarlıq 

üçün yem 

bazası  olmuşdur.  XX  əsrin  əvvəllərinə  qədər  olan  müddətlərdə 

Azərbaycan  ərazilərində  ata-babadan  qalma  çəltik  sortları  var  idi.  Onlardan  «Ağ 

ənbərbu»,  «Payız  ənbərbu»,  «Akula”,  «Vilgəciri»,  «Carapo»,  «Sədri»,  «Çiləyi», 

«Yetim» 

və s. göstərmək olar. Lakin hal-hazırda həmin sortlar tamamilə itmişdir. 

Azərbaycanda  ayrı-ayrı  il  ərzində  çəltlik  istehsalı  haqqında  aşağıdakı 

cədvəldə məlumat verilir. 

 

 


 

1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə