Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə65/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   61   62   63   64   65   66   67   68   ...   77

Argentinada və lider-ölkələrdə əlavə dəyərdə kənd  

təsərrüfatının payı, %, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl  Argentina  Çin  Hindistan  ABŞ  İndoneziya  Braziliya 

2000 

4.9 


15.1 

23.2 


15.8 


5.6 

2001 


4.7 

14.4 


23 

15.6 



5.9 

2002 


10.3 

13.8 


20.8 

0.9 


15.3 

6.7 


2003 

10.7 


12.8 

20.8 


15.3 


7.3 

2004 


10.6 

13.4 


18.9 

1.2 


14.4 

6.8 


2005 

9.4 


12.1 

18.7 


13.3 


5.7 

2006 


8.6 

11.1 


18.2 

0.9 


12.9 

5.4 


2007 

9.5 


10.8 

18.1 


13.7 


5.5 

2008 


10 

10.7 


17.4 

1.1 


14.5 

5.9 


2009 

7.4 


10.3 

17.6 


15.4 


6.1 

2010 


10 

10.1 


19 

1.1 


15.4 

5.8 


 

Argentinada və lider-ölkələrdə kənd təsərrüfatının artım templərinin 

dinamikası, %, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl  Argentina  Çin  Hindistan  ABŞ  İndoneziya  Braziliya 

2000 

100 


101.7 

96.2 


103.2 

96.3 


110.7 

2001 


92.3 

105.5 


103 

103.1 


96.2 

90.3 


2002 

83.3 


104.7 

94.2 


94.9 

120 


103.6 

2003 


130 

105 


117.3 

123.4 


120 

120.7 


2004 

115.4 


123.3 

109.6 


123.3 

102.8 


111.4 

2005 


106.7 

105.8 


115.9 

88.8 


102.7 

110.3 


2006 

106.3 


110.2 

110.3 


96.9 

123.7 


118.6 

2007 


135.3 

124.5 


126.7 

119.5 


125.5 

127.5 


2008 

130.4 


129 

105.4 


110.9 

125.4 


127.7 

2009 


70 

106.4 


105.6 

84 


112.2 

101.2 


2010 

161.9 


116.1 

133.5 


112.4 

131.3 


122.6 

 


Çilinin k

ənd təsərrüfatı 

 

Çilinin 


ərazisi seysmik və vulkanik fəaldır. İqlim və bitkilər şimaldan cənuba 

doğru, tropik Atakama səhrasından (materikdə yağıntıların ən az miqdarı ilə) mülayim 

qurşağın qarışıq meşələrinədək dəyişir. Ümumi sahəsi 756,6 min km

2



əhalisi 16,124 

milyon n


əfərdir. 

Çili 


faydalı  qazıntılar  sənayesinin  əhəmiyyətli rolu ilə  və  iqtisadiyyatın  orta 

inkişaf səviyyəsilə sənaye – aqrar ölkəsidir. ÜDM 281,0 milyard ABŞ dolları təşkil 

edir, 

əhalinin hər nəfərinə 17 346 ABŞ dolları düşür. Əmək qabiliyyəti olan əhalinin 



14 faizi k

ənd təsərrüfatında, 23 faizi sənayedə, 63 faizi xidmət sahəsində məşğuldur. 

ÜDM-in 6 faizini k

ənd təsərrüfatı,  46,5  faizini  sənaye, 47,5 faizini xidmət sahəsi 

t

əşkil edir. Kənd təsərrüfatı istehsalında Çilinin ərazisinin yalnız 8 faizi istifadə edilir. 



Bitkiçilikd

ə  buğdanın  və  qarğıdalının  istehsalı  daha  geniş  yayılmışdır.  Bağçılıq  və 

üzümçülük inkişaf etmişdir. İribuynuzlu mal-qara, donuz və quşlar yetişdirilir. Balıq 

ovuna gör

ə  Çili dünyada dördüncü yerdədir və  qızılbalığın  istehsalına  görə  (süni 

artırılma metodu ilə) ikinci yerdədir. 

K

ənd təsərrüfatı  bitkilərinin becərilməsinə  ölkə  ərazisinin  yalnız  8  faizi 



ay

rılmışdır.  Becərilən  torpaqların  təxminən  3/4 hissəsində  dənli bitkilər və  tərəvəz 

yetişdirilir. Buğda, arpa, yulaf, kartof və şəkər çuğunduru əsas bitkilərdir. Torpağın 

bec


ərilmə  və  məhsulun  yığılma  metodları  yetəri qədər primitivdir.  Lakin  buğdanın 

m

əhsuldarlığı çox yüksəkdir. Buğdanın əkin sahələri Orta Çilidə becərilən torpaqların 



dem

ək  olar  ki,  yarısını  təşkil  edir.  Çilidə  qarğıdalı  (mais)  ənənəvi olaraq yem 

bitkisidir. Ölk

ədə, həmçinin yonca, qara yonca, çölnoxudu, paxlalılar, düyü və bibər 

yetişdirilir.  Orta  Çilinin  şimal  hissəsində  meyvələr bitir.  Üzümlüklər becərilən 

torpağın ümumi ərazisinin 2 faizini təşkil edir. Çili ABŞ və Avropaya şərab ixrac edir. 

Heyvandarlıq  ölkənin  iqtisadiyyatı  üçün  yetəri qədər  əhəmiyyətlidir. Orta 

Çilinin c

ənub  hissəsində  əsasən iribuynuzlu mal-qara  yetişdirilir.  Qoyunçuluqla 

əsasən ölkənin cənubunda məşğul olurlar. 

K

ənd təsərrüfatı  ölkənin  iqtisadiyyatının  aparıcı  sahələrindən biridir. Çilinin 



M

ərkəzi Bankının məlumatına görə bu sahədə ölkənin təxminən 281,0 milyard ABŞ 

dolları  olan    ümumi daxili məhsulunun təxminən 5,3 faizi istehsal edilir.  Bununla 

yanaşı,  ölkə  ərazisinin, o cümlədən  yüksək  dağlıq  otlaqların  və  meşə  sahələrinin 

yalnız 17 faiz sahəsi əkinə yararlıdır. Əkinçilik üçün (o cümlədən, meşəçilik və yem 

bitkil


ərinin  istehsalı)  5  milyon  hektar  ayrılmışdır,  otlaqlar  kimi  (qismən  dağlıq) 8,5 

milyon hektar istifad

ə  edilir,  eyni  zamanda  onların  sahəsi  son illər  azalır.  Kənd 

t

əsərrüfatında təxminən 700 min nəfər məşğuldur. 



Əkinçilik məhsullarının  əsas  istehsalı  əhalisi  sıx  olan  regionda  cəmləşmişdir. 

Onun payına əkin sahələrinin 70 faizi düşür. 

İstehsal  bazasının  əsası  kiçik  və  orta fermer təsərrüfatlarıdır,  onların  ümumi 

sayı təqribən 315 min təşkil edir. Təsərrüfatların əsas hissəsinin sahəsi 50 hektardan 

az  olmasına  baxmayaraq  (86  faiz),  sahəsi 50 hektardan 100 hektaradək olan 

t

əsərrüfatlar ən məhsuldar hesab edilir. Sahəsi 5 hektaradək olan kiçik təsərrüfatların 



2

 

 



sayı  130  min  təşkil  edir.  Bununla  yanaşı  onların  payına  bütün  kənd təsərrüfatı 

sah


ələrinin 1 faizi düşür. 

2004-cü ild

ə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı 6,6 faiz artmışdır. İxracdan 

daxil olan g

əlirlər  7,1  milyard  ABŞ  dolları  təşkil  etmişdir,  bu  da  ötən ilin 

göst


əricilərindən  23  faiz  artıqdır.  ABŞ  dollarının  məzənnəsinin  aşağı  düşməsinə 

baxmayaraq, ixracın artması azad ticarət barədə ABŞ və Cənubi Koreya ilə başlanmış 

sazişin və kənd təsərrüfatı məhsullarının Çinə ixracının xeyli artması ilə izah edilir. 

2004-cü ild

ə kənd təsərrüfatı bitkilərinə ayrılmış torpaqların ümumi sahəsi 1,8 

faiz  azalaraq 834 min hektar t

əşkil etmişdir. Dənli bitkilərin əkin sahələri təxminən 

677 min hektar, o cüml

ədən  buğdanın  əkin sahələri  419,7  min  hektar,  qarğıdalının 

134,3  min  hektar,  yulafın  76,7  min  hektar  təşkil  etmişdir.  Orta  məhsuldarlıq  buğda 

üzr

ə  44  s/ha,  qarğıdalı  üzrə  90 s/ha, yulaf üzrə  33 s/ha təşkil  etmişdir.  Sənaye 



bitkil

ərinin əkin sahələri 2004-cü ildə 23,2 faiz artaraq 73 min hektar təşkil etmişdir.  

D

ənli, sənaye və yağlı bitkilərin milli istehsalı ölkənin tələbatını təmin etmir, 



buna gör

ə də məhsulların xeyli hissəsi idxal edilir, ilk növbədə Argentina, Braziliya 

v

ə Uruqvaydan. 



T

ərəvəzin  əkin sahələri təxminən 84 min hektar təşkil  edir.  Bu məhsulların 

istehsalı  daxili  tələbatı  təmin  edir,  bundan  başqa  onun  həcminin təxminən 40  faizi 

ixrac edilir. 90 min hektar kartofun bec

ərilməsinə ayrılmışdır. 

 

D

ənli və yağlı bitkilərin istehsalı 

 

Bitkil

ər 

T

əs

ərrü

fa

tla



n s

ayı

, m

in

 

Ə

ki

n s

a

h

əl

əri



m

in ha

 

Su

var

ılan

 

tor

p

aq

lar

 mi

n

 

ha

 

İs

te

hs

al

, m

in

 

sen

tn

er

 

M

əhs

ul

da

rl

ıq,

 

s/

h

a

 

C

əmi 

 

834,2 



335,3 

 

 



D

ənli bitkilər, o cümlədən 

 

677,2 



236,1 

 

 



Düyü 

2,5 


25,1 

25,1 


1074,4 

41,7 


Yulaf 

36,4 


76,7 

98,3 


3358,9 

32,2 


Arpa (piv

ə üçün) 

1,2 


16,2 

6,9 


654,4 

40,4 


Arpa (yemlik) 

2,4 


5,3 

1,3 


161,4 

28,2 


Çovdar 

0,6 


2,2 

0,2 


63,8 

29,2 


Qarğıdalı 

26,1 


134,3 

83,7 


7832,8 

90,5 


Buğda 

89,3 


419,7 

85,6 


17970,8 

43,2 


Paxlalı bitkilər, tərəvəzlər, kartof 

 

83,4 



54,7 

 

 



Kartof 

91,2 


55,6 

28,6 


13048,2 

161,7 


S

ənaye bitkiləri 

 

73,7 



44,4 

 

 



Şəkər çuğunduru 

7,9 


31,4 

38,2 


24052,5 

576,2 


 

3

 

 



Çili 

ən iri meyvə ixracçılarından biridir. İlk növbədə, bu süfrə üzümü, şaftalı, 

klementin, kivi kimi meyv

ələrdir. 2004-cü ildə  meyvələrin  ixracı  1  milyard 850 

milyon  ABŞ  dolları  təşkil  etmişdir,  bu  da  ötən ilin göstəricisindən  12  faiz  artıqdır. 

Üzüm 


əsas ixrac məhsuludur. Hal-hazırda  ölkədə onun istehsalı ilə  məşğul  olan  20 

mind


ən artıq təsərrüfat mövcuddur.  

Böyürtk


ən,  moruq,  qırmızı  qarağat,  qaragilə, çiyələk kimi giləmeyvələrin 

istehsalı  sürətlə  inkişaf  edən sahədir.  Xüsusilə  Yaponiya və  ABŞ  tərəfindən olan 

t

ələbat  hesabına  giləmeyvələrin dünyada istehlakı  artır,  xüsusilə. Hal-hazırda  bu 



m

əhsulların dünya istehsalında payı təxminən 2 faiz təşkil edir. İstehsalın 80 faizindən 

artıq hissəsi ailə fermalarında cəmləşmişdir. İstehsal edilən məhsulların təxminən 40 

faizi ixrac edilir. 

Çili h

əmçinin kəsilmiş güllərin iri istehsalçısı və ixracçısıdır. Burada qərənfil, 



zanbaq, qladiolus, b

ənövşə  və  digər müxtəlif  iqlim  qurşaqlarının  bitki  növləri 

yetişdirilir.  Hava  şəraiti  istehsalı  həm istixanalarda və  açıq  torpaqda  istehsalı  təşkil 

etm


əyə imkan yaradır. 

K

ənd təsərrüfatı sektorunda istehsal edilən məhsulların dəyərinin təxminən 30 



faizi heyvandarlığın və quşçuluğun payına düşür. Bununla yanaşı prioritet quş ətinin 

istehsalına verilir (ilk növbədə toyuq və hind toyuğu əti). Ət sahəsi əsasən daxili bazar 

üçün 

işləyir. Ət məhsullarının xeyli həcmi qonşu ölkələrə ixrac edilir, bununla yanaşı 



son ill

ər ixrac sürətli templərlə inkişaf etmişdir. 

İribuynuzlu mal-qaranın sayı 3,8 milyon, donuzların 2,4 milyon, qoyunların 4 

milyon, quşların 194 milyon təşkil edir. 

Son zamanlarad

ək Çili süd məhsullarının netto-ixracçısı olmuşdur. Son illər süd 

s

ənayesi yetəri qədər sürətlə inkişaf edir və ölkə tam idxaldan ixraca keçir. 2004-cü 



ild

ə südün istehsalı 2,0 milyon ton təşkil etmişdir, bu da ötən illə müqayisədə 5 dəfə 

artıqdır. Orta qiymət 122,7 s/l təşkil etmişdir.  

Ölk


ənin  taxıl,  un,  ət və  süd  məhsulları  kimi həyati  əhəmiyyətli məhsulların 

idxaldan davam ed

ən asılılığını nəzərə alaraq, ölkənin hökuməti yerli kənd təsərrüfatı 

istehsal  bazasının  inkişafının  stimullaşdırılması  siyasətinə  böyük diqqət yetirir. 

Bununla  yanaşı,  kənd təsərrüfatı  bitkilərinin yeni yüksək  məhsuldar  sortlarının 

yetişdirilməsi, torpaqların eroziyası ilə mübarizəyə, irriqasiya sistemlərinin inkişafına, 

elmi-t

ədqiqat bazasının təkmilləşdirilməsinə, təsərrüfatların, ilk növbədə də kiçik və 



ail

ə  təsərrüfatlarının  gücləndirilməsi  sahəsində  tədqiqatların  aparılasına  diqqət 

yetirilir. 

Üzümçülük v

ə  şərabçılıq  sahəsi Çilinin yüksək texnoloji səviyyəli və  ixrac 

potensiallı  aqrosənayesinin  ən  əhəmiyyətli və  dinamik  inkişaf  edən sahələrindən 

biridir.  Hal-

hazırda  ölkədə  120-dən  artıq  şərabçılıq  firması  mövcuddur  (müqayisə 

üçün 1997-ci ild

ə cəmi 38). 

2004-cü ild

ə  Çilidə  üzümlüklərin ümumi sahəsi 170,7 min hektar təşkil 

etmişdir, o cümlədən 108,6 min hektar sahədə üzümün şərab sortları yetişdirilir, süfrə 


4

 

 



sortlarına  52,3  min  hektar  ayrılmışdır,  piskonun  istehsalı  üçün  9,8  min  hektar 

üzümlük ayrılmışdır. 

1974-cü ild

ə  investisiyalar  haqqında  Qanun-Dekretin qəbul  olunması  ilə 

ölk

ənin aqro-sənayesi kapital qoyuluşları üçün yetəri qədər cəlbedici olmuşdur. 1975-



ci ild

ən Çilinin şərabçılıq sahəsinə xarici investisiyalar 119 milyon ABŞ dolları təşkil 

etmişdir.  Yaxın  illərdə  xarici  kapitalın  axınının  60  milyon  ABŞ  dollar  olacağı 

gözl


ənilir. 

70-ci ill

ərin  sonlarında  Çilinin  şərabçılıq  sənayesinə  investisiyalar həyata 

keçir


ən ilk xarici firma “Migel Torres” olmuşdur, o Çili şirkətləri üçün texnologiya və 

keyfiyy


ət sahəsində etalon olmuşdur. Hal-hazırda o iki şərabçılıq firmasının sahibidir. 

Sah


ənin  uğurlu  inkişafına  şərabçılıqda istifadə  edilən  üzüm  sortlarının 

yetişdirilməsinə optimal uyğun gələn Çilinin iqlim şəraiti imkan yaradır. Çilinin üzüm 

plantasiyaları ən əlverişli iqlim zonalarında, şimaldan cənuba doğru uzanan vadilərdə 

yerl


əşmişdir.  Bütün yay dövrü ərzində  gündüz  isti və  günəşli  (təxminən 30

0

C), 



gec

ələri sərin (15-18

0

C), quru hava (55-60  faiz  rütub



ət),  yumşaq  (praktiki  olaraq 

m

ənfi  temperaturlar  olmadan)  qış,  dağlarda  qarların  əriməsi  hesabına  suyun 



mövcudluğu bu vadilərin xüsusiyyətidir. Belə şəraitdə yetişdirilən üzümün unikal dad 

xüsusiyy


ətləri olur, bu da istehsal edilən şərabın keyfiyyətinə müsbət təsir göstərir. 

Son ill


ər  ərzində  şərabçılıq  milli  ixracın  strukturunda  daha  nəzərə  çarpacaq 

yerini tutur v

ə Çilinin iqtisadiyyatının daha dinamik inkişaf edən sahələrindən biridir. 

Bel


ə  ki,  əgər 1997-ci ildə  ölkədə  şərab  istehsalının  həcmi 454 milyon litr təşkil 

etmişdirsə, onlardan 210 milyon dollar dəyərində  110  milyon  litri  ixrac  edilmişdir, 

artıq 2004-cü ildə 835 milyon dollar dəyərində 467 milyon litr ixrac edilmişdir. Çili 

şərabın  ixracına  görə  dünyada  beşinci  yerdədir.  2004-cü ildə  bu məhsulun dünya 

bazarında payı 5 faizdən 5,6 faizədək artmışdır. 

Çili  şərabının  Rusiyaya  idxalı  perspektivi  nöqteyi-nəzərdən, hal-hazırda 

qablaşdırılmış şərabın ixracından əlavə Çilinin ixracçıları şərabın keyfiyyətindən və 

p

artiyanın həcmindən asılı olaraq, daha ucuz şərabları ixrac edə bilər.  



Çilinin k

ənd təsərüfatı  ölkənin  əsas qida məhsullarına  tələbatının  yalnız  bir 

hiss

əsini təmin edir (xeyli miqdarda ət məhsulları, şəkər və piy idxal edilir), meyvələr 



v

ə üzüm isə onları həm təzə, həm də emal edilmiş halda ixrac etməyə imkan yaratdığı 

q

ədər  istehsal edilir.  Çilinin  əsas dənli bitkisi əsasən Mərkəzi Çilidə  istehsal edilən 



buğdadır.  Bu  rayonun  payına  buğdanın  bütün  əkin sahələrinin  yarısı  düşür  (əkin 

sah


ələrinin təxminən 35 faizi).  Nəzərə  alsaq ki, Çilinin Sun-Çiko  adlandırılan  bu 

rayonunda ölk

ə əhalisinin yalnız 15 faizi yaşayır, bu rayonu taxıl anbarı hesab etmək 

olar. Çili üçün xarakterik olan dig

ər dənli bitkiləri  ölkənin  şimal  isti  oazisində  və 

M

ərkəzi  Çilinin  şimalında  istehsal  edilən  qarğıdalı  və  düyüdür, həmçinin  əsasən 



c

ənubda istehsal edilən yulaf və arpadır.  Kartofun böyük əhəmiyyəti var. Çili üçün 

perspektiv bitki  şəkər  çuğundurudur.  Onun  istehsalı tədricən  artır və nəticədə şəkər 

qamışının idxalı azalır. 



5

 

 



K

ənd təsərrüfatının  geridə  qalması,  onun  aşağı  məhsuldarlığı,  ehtiyat 

torpaqla

rın cüzi istifadə edilməsi Çilinin kənd təsərrüfatının ölkənin daxili tələbatını 

t

əmin etməməsinə gətirib çıxarmışdır və nəticədə ölkəyə hər il dövlət büdcəsinin 20 



faizini t

əşkil etdiyi dəyərdə ərzaq məhsulları idxal edilir. 

500 min  n

əfərdən  artıq  kənd təsərrüfatında  öz  məvaciblərini qismən pul 

şəklində, qismən də torpaq sahələri, yaşayış yerləri, ərzaq, mal-qara saxlamağa icazə 

v

ə s. şəklində alan muzdlu işçi çalışır.  



Çilinin k

ənd təsərrüfatı  yüksək olmayan məhsuldarlığı  ilə  seçilir.  Buğdanın 

m

əhsuldarlığı  12  –  17  s/ha,  qarğıdalının  25  s/ha  təşkil  edir.  Onun  artıq  dərəcədə 



mexanikl

əşdirməyə,  kimyalaşdırmağa,  suvarılan  torpaqların  genişləndirilməsinə 

ehtiyacı  vardır.  Bu  problemlərin həlli köklü sosial-iqtisadi dəyişikliklərsiz mümkün 

deyil. Çilid

ə suvarılan torpaqların sahəsi 1 milyon hektaradan artıq deyil. 

Ərazisi 756,6 min km

2



əhalisi 16,124 milyon nəfərdir. ÜDM 281,0 milyard 

ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 17 346 ABŞ dolları düşür. ÜDM-in 6 faizini kənd 

t

əsərrüfatı təşkil edir. Onun ərazisinin yalnız 8 faizindən istifadə edilir. Bitkiçilikdə 

buğda  və  qarğıdalı  geniş    yayılmışdır.  İribuynuzlu  mal-qara, donuz və  quşlar 

yetişdirilir.  Üzümlüklər becərilən  torpağın  2  faizini təşkil  edir.  Əkinçilik  üçün  5 

milyon  hektar  torpaq  ayrılmışdır.  Kənd təsərrüfatında  700  min  nəfər  çalışır.  315 

min kiçik v

ə  orta fermer  təsərrüfatları  fəaliyyət göstərir.  Buğdanın  orta 

m

əhsuldarlığı 44 s/ha, qarğıdalının 90 s/ha, yulafın 33 s/ha təşkil edir. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


6

 

 



Çilinin ümumi daxili m

əhsulu (ÜDM),  

2000 – 2011-ci ill

ər 

 

İl 



ÜDM, 

milyard ABŞ 

dolları 

Əhalinin hər 

n

əfərinə ÜDM, 

ABŞ dolları 

Dünya 

ÜDM-d

ə 

payı, % 

ÜDM-

nin artım 

templ

əri 

2000 

75 


4864 

2,32 


102,7 

2001 

69 


4422 

2,15 


92 

2002 

67 


4245 

97,1 



2003 

74 


4637 

1,97 


110,4 

2004 

96 


5951 

2,27 


129,7 

2005 

118 


7238 

2,58 


122,9 

2006 

147 


8926 

2,96 


124,6 

2007 

164 


9860 

2,93 


111,6 

2008 

171 


10181 

2,79 


104,3 

2009 

161 


9495 

2,78 


94,2 

2010 

203 


11862 

3,22 


126,1 

2011 

281 


17346 

3,55 


122,7 

 

 



 

 

 



 

 

Çili v



ə qonşu-ölkələrdə əhalinin hər nəfərinə ÜDM, 

ABŞ dolları, 2000 – 2011-ci illər 



 

İl  

Çili 

Argentina 

Boliviya 

Peru 
1   ...   61   62   63   64   65   66   67   68   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə