Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə62/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   77

1998 г 

1999 г. 

2000 г. 

2001 г. 

2002 г. 

2003 г. 

$ 172.20 

$ 176.90 

$ 189.00 

$ 203.10 

$ 220.30 

$ 236.60 

 

Hal-


hazırda MDB-nin yoxsulluq səviyyəsi bir günə 2,15 ABŞ dolları kimi 

q

əbul edilmişdir. Tacikistanda bir nəfərə bir aya olan orta gəlir 34,67 somoni və ya 



11,33  ABŞ  dollarıdır,  1  günə  0,38  ABŞ  dollarıdır,  bu  da  inkişaf  edən ölkələrin 

s

əviyyəsindən 5,7 dəfə aşağıdır. Müşahidə edilən iqlim dəyişikliyi, ticarətin çətin 



şəraiti ölkədə yoxsulluğun problemlərini artırır, bu da güzəştli şərtlərin və yardımın 

alınmasına əlavə olaraq imkan yaradır. 



 

 



K

ənd təsərüfatı  üzrə  Sazişin  əsas tələblərindən biri, Ümumdünya Ticarət 

T

əşkilatına daxil olan ölkənin ümumi tarifikasiya və tariflərin səviyyəsinin aşağı 



salınması vasitəsilə bazarlarına girişin artırılmasını nəzərdə tutur. 

Müst


əqilliyin əldə edilməsindən sonra, Tacikistanın tarif siyasəti 90-cı illərin 

ərzaq çətinlikləri ilə  və  xarici ticarətin sərbəst idarəedilmə  təcrübəsinin 

çatışmazlığı ilə müəyyənləşirdi. Məhz bu səbəbdən respublikanın aqrar bazarında 

ticar


ət münasibətləri  liberal  xarakter  daşıyırdı.  2002-ci  ilin  may  ayından  daxil 

edil


ən ümumi idxal rüsumu  idxal olunan məhsulun gömrük qiymətinin 5 faizini 

keçmirdi,  halbuki, Özb

əkistanda 10 faiz, Belarusda 11,45 faiz, Ukraynada 11,7 

faiz, Rusiyada 14,7 faiz t

əşkil  edir.    Avropa Birliyi ölkələrində  analoji göstərici 

16,9 faizdir, 

ət üzrə 17 faizə, taxıl üzrə 42 faizə, şəkər və qənnadı məmulatları üzrə 

30 faiz


ə çatmışdır. Göründüyü kimi, Tacikistanın bazarı MDB-nin və AB-nin digər 

ölk


ələrinin bazarlarından daha çox liberallaşmışdır.  

Bel


ə şəraitdə kənd təsərrüfatı məhsullarının ticarətinin liberallaşdırılmasının 

n

əticələrinin  yumşaldılması  üzrə  milli siyasət elə  qurulmalıdır  ki,  idxal 



m

əhsullarının  bazara  daxil  olması  imkanları,  yerli  məhsul  istehsalçılarının 

müdafi

əsi və  gömrük ödənişlərinin  hesabına  dövlət büdcəsinin  gəlir hissəsinin 



artırılması arasında balansa riayət edilsin. 

Ölk


ə iqtisadiyyatının  sabit  iqtisadi inkişafının, effektiv və  rəqabətədavamlı 

aqrar-s


ənaye  istehsalatının  təmin edilməsi  yerli  istehsalçıların  dəstəyini və 

müdafi


əsini nəzərdə tutur. Müdafiə və dəstək tədricən və əsaslı, yerli istehsalçıların 

m

ənafelərinə  ziyan dəyməsinə  yol verməyən,  dəqiqliyi ilə  hesablanmış  ərzaq və 



aqrar-s

ənaye məhsullarının  açıq bazara daxil olmasını nəzərdə tutur. 

Tacikistan bütün ticar

ət tərəfdaşlarına  bərabər iqtisadi münasibətlər 

prinsipin

ə sadiq qalır. Bu prinsip tarif müdafiəsinin və kənd təsərrüfatı dəstəyinin 

müqayis

ə oluna bilən səviyyənin tətbiq edilməsini və həmçinin kənd təsərrüfatı və 



xarici iqtisadi siyas

ətin bütün vasitələrinin istifadə edilməsini nəzərdə tutur. 

Ümumdünya Ticar

ət Təşkilatının  norma  və  qaydaları  kənd təsərrüfatının 

istehsalına  dəstəyini  ləğv  etmir,  bəzilərinin həcmlərinin  azaldmasını, digərlərinin 

d

əstək formalarının nizamlanmasını tövsiyə edir.   



“Sarı”  zənbil,  aqrar  istehsalatın  stimullaşdırılmasına  yonəldilən daxili 

d

əstəyin bütün tədbirlərini özündə cəmləşdirən dəstəyin yekun tədbirlərinin (DYT) 



göst

əricilərində ifadə edilir və bu səbəbdən dünya aqrar bazarında normal rəqabət 

şəraitlərini pozur.  Respublika  üçün  “sarı”  zənbil (SZ) tərəfindən daxili kənd 

t

əsərrüfatı siyasətinin çevikliyinin artırılması üçün görülən tədbirlərin maksimum 



qorunması  vacibdir.  Bunun  üçün  SZ  dövlət  proqramlarında  və  DAÖ (dəstəyin 

aqreqat ölçülm

əsi) üzrə  öhdəliklər çərçivəsində  qeyd  olunmuş  tədbirlərin  tətbiq 

edilm


əsi vacib sayılır. Bununla yanaşı SZ-in tədbirləri minimum səviyyəni keçən 

h

əcmdə istifadə edilməlidir. 



İlkin  hesablamalara  görə, Tacikistan üçün, kənd təsərrüfatının 

d

əstəklənməsinə  2,3  –  2,5  milyon  ABŞ  dolları  tələb olunur, bu da bir nəfərə 



hesabda 350-

380 ABŞ dolları təşkil edir. 

Tacikistanda istehsalın ixtisara salınmasının stimullaşdırılması üçün nəzərdə 

tutulan öd

ənişlər praktiki olaraq tətbiq olunmur. Buna görə  də  “mavi” zənbil 

t

ədbirləri Tacikistan Respublikası üçün praktiki olaraq maraq doğurmur.  



 

 



Eyni zamanda Ümumdünya Ticar

ət Təşkilatına üzv olduqda respublika uçun 

“yaşıl “ zənbil tədbirlərinin stimullaşdırılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu zənbilə 

k

ənd təsərrüfatı  məhsullarının  istehsalını  birbaşa  artırmayan  və  ticarətə  zərər 



g

ətirməyən subsidiyaları daxil etmək olar. Onlar istehsalın inkişafına birbaşa təsir 

göst

ərmir, lakin xeyli dərəcədə ona şərait yaradır.  



K

ənd təsərrüfatı  sahəsi  qeyri-sabit və  müvafiq  olaraq  istehsalın  nisbətən 

aşağı gəlirli olması ilə səciyyələnir. Əsasən də bu hava şəraitindən daha çox asılı 

olan 


əkinçiliyə aiddir.  Buna görə də, kənd təsərrüfatı üçün sabitlik problemi daha 

ç

ətin və  əhəmiyyətlidir, nəinki  ölkə  iqtisadiyyatının  digər sahələri üçün. Kənd 



t

əsərrüfatının  sabitliyinin  artırılması  həm  birbaşa,  həm də  dolayı  multiplikativ 

effekt verir. O, h

əm kənd təsərrüfatı  xammalında  işləyən emal sahələrinin 

istehsalına, bununla da sabitliyi təmin edərək, həm də ölkənin bütün aqrar-sənaye 

kompleksinin effektliyin

ə öz müsbət təsirini göstərir. 

K

ənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının iqtisadi effektivliyinin artırılması 



yalnız onun əsas tərkib hissəsini daha yüksək keyfiyyət səviyyəsinə çıxardılması 

əsasında  mümkündür: istehsal-texnoloji  (torpağın  işlənməsi, toxumçuluq, 

gübr

ələrin  tətbiqi, bitkilərin becərilməsi, suvarma  sistemləri) və  təşkilati-iqtisadi 



(müqavil

ə  münasibətləri,  əməyin və  istehsalın  təşkili  və  stimullaşdırılması, 

t

əsərrüfatçılıq formaları, marketinq və s.). 



Son ill

ər ölkədə  həyata keçirilən desentralizasiya dehqan və  fermer 

t

əsərrüfatları tərəfindən torpaqların özəlləşdirilməsi prosesi ilə xüsusiyyətləndirilir. 



Lakin  dehqan  t

əsərrüfatlarının  qanunlar tərəfindən bildirilən  hüquqları  və  onlar 

t

ərəfindən  öz fəaliyyətlərinin həyata keçirilməsi  bəzi  yerli  hakimiyyət  orqanları 



t

ərəfindən  inzibati  müdaxilə  edilməsi ilə  qarşılaşır.  Əkinçiliyin  nizama  salınması 

v

ə dövlətin yeni təsərrüfatçılıq formalarının istehsal işlərinə müdaxilə edilməsinin 



azalması, kənd təsərrüfatında aparılması zəruri olan daha geniş struktur islahatların 

əhəmiyyətli tərəfidir. 

Statistik m

əlumatların təhlili göstərir ki, özəl sektorun torpaq ehtiyatlarının 

h

ər bir vahidi daha çox gəlir gətirir, nəinki kolxozlarda və dövlət təsərrüfatlarında. 



Hal-

hazırda  respublikada  kənd təsərrüfatı  məhsullarının  30  faizi  özəl sektorda 

istehsal edilir. Dehqan t

əsərrüfatlarının  kənd təsərrüfatı  məhsullarının  istehsalına 

töhf

əsi ümumilikdə ölkə üzrə keçən son 10 ildə 20 dəfədən çox artmışdır, həmçinin 



şəxsi  yardımçı  təsərrüfatlarının  payı  da  kəskin  artmışdır.  Böhran  şəraitində  özəl 

sektorun 

daha  dayanıqlı  olduğu  məlum oldu  və  istehsalın  effektivliyi ictimaidən 

daha yüks

ək olması meydana çıxdı. 

Tacikistan  m

əhdud  suvarılan  ərazisi  olan  dağlıq  ölkədir,  nəticə  olaraq 

burada aqrar-s

ənaye istehsalın aparılmasının intensiv üsulu özünü doğrultmuşdur. 

Son ill


ər ərzində irriqasiya eroziyasına uğramış torpaq sahələri 260 min hektara və 

ya  suvarılan  zonanın  40  faizinə  çatmışdır.  Yuxarıda  qeyd  olunan  ərazilərin 

meliorativ v

əziyyətinin yaxşılaşdırılması 25-30 min hektar yeni torpaqların əlavə 

daxil olunmasına (burada 62,5-75 min ton çiyidli pambığın və ya digər məhsulun 

istehsal  olunmasına)  bərabərdir. Kənd təsərrüfatının  sabitliyi  təkcə  istehsalın 

inkişaf göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Ehtimal edilən inkişaf ətraf mühitə və digər 

sah


ələrin  bütövlüyünə  zərər gətirməməlidir. Bu,  gübrələrin, zəhərli kimyəvi 

preparatların  və  müxtəlif sahələrin  tullantılarının  istifadə  edilməsi ciddi dozalara 



 

 



bölünmüş istifadəsi deməkdir. Kənd yerlərinin enerji təminatının artırılması, meşə 

massivl


ərinin  qırılmasını  azaltmaq  və  torpaq sahələrini  mühafizə  etmək üçün 

alternativ enerji m

ənbələrinin istifadəsinə yardım etmək vacibdir 

Ölk


ənin aqrar sektorunda funksional təşkilati  struktur idarəedilməsinin 

t

ətbiqi  məqsədəmüvafiq sayılır. 



Ümumdünya Ticar

ət Təşkilatına daxilolma  dövründə, həmçinin üzvlüyünə 

daxil olduqdan sonra, h

əlli  tələb olunan məsələlərlə  əlaqədar ölkələrin birgə 

s

əylərini tələb edən  bir  sıra  məsələlər meydana gəlir. Məsələ  müqayisəli 



m

əsələlərin  vaxtında  aşkar  edilməsindən və  ümumi  strategiyanın  işlənməsindən 

ibar

ətdir.  


Bir  sıra  inkişaf  etmiş  ölkələrin  kənd təsərrüfatına  daxili dəstəyin  son 

d

ərəcədə  yüksək səviyyəsi  bir  çox  inkişaf  edən ölkələrdə  bu sahənin zərərliyinə 



g

ətirir. Məsələn, ABŞ-da kənd təsərrüfatına dəstək ildə 20-21 milyard dollar təşkil 

edir, bu da m

əşğul əhalinin bir nəfərinə 700 dollar təşkil edir, Kanadada müvafiq 

olaraq 4-5 milyard dollar v

ə ya məşğul əhalinin bir nəfərinə 11 200 dollar təşkil 

edir. Bel

ə subsidiyalar sayəsində 2001 – 2002-ci illərdə Avropa fermerləri istehsal 

etdikl

əri  pambıqdan  dünya  qiymətlərinin orta hesabla 154 faizini əldə  etdilər, 



halbuki Tacikistanda 2001-ci ild

ə istehsal edilən və satılmış pambığın hər bir tonu 

k

ənd təsərrüfatı sahəsinə 8 ABŞ dolları zərər gətirmişdir. 



K

ənd təsərrüfatında Tacikistan həm yüksəliş, həm də eniş dövrləri yaşayır. 

Bu il respublikada müst

əqilliyin bütün illəri ərzində ilk dəfə rekord yüksək buğda 

m

əhsulu yığılmışdır – bir milyon ton. Lakin, eyni zamanda ölkənin əsas xammalı 



olan pambığın yığımı rekord səviyyədən aşağı  olmuşdur. 

XXI-ci 


əsrdə  kənd təsərrüfatı  yoxsulluğun  aşağı  salınmasında,  iqtisadi 

inkişafında  və  ekoloji sabitliyində  əsas  faktor  olaraq  qalır.  Dünya  Bankı  kənd 

t

əsərrüfatının  və  kənd yerlərinin  inkişafı  üzrə  çoxlu sayda müvəffəqiyyətli 



layih

ələri dəstəkləmişdir,  bütün dünyada yoxsulluq səviyyəsinin  azaldılmasına 

yön

əldilmiş  bu layihələr  Tacikistanda  yalnız  yerli  ekspertlər tərəfindən müvafiq 



hesab edildiyi halda h

əyata keçirilə bilər. 

Tacikistanın  kənd təsərrüfatı  məhsullarının  ümumi  həcmi təxminən 156 

milyon ABŞ dolları təşkil edir. 

2012-ci  ilin 

əvvəllərindən kənd təsərrüfatı  məhsullarının  bütün  təsərrüfat 

kateqoriyaları  üzrə  ümumi həcmi 748,2 milyon somonidən çox (təxminən 155,8 

milyon ABŞ dolları) təşkil etmişdir (20.04.2012). 

Ölk

ənin Statistika üzrə  Agentliyinin məlumatlarına  görə  qeyd edilən dövr 



ərzində göstərici 2011-ci ilin yanvar-fevral ayları ilə müqayisədə 7,2 faiz artmışdır. 

Əsasən, heyvandarlıq məhsullarının həcmi 743,2 milyon somoni, bitkiçiliyin 

5 milyon somonid

ən artıq təşkil etmişdir (1 ABŞ dolları = 4,8 somoni). 

Qeyd edil

ən  dövr  ərzində  bütün təsərrüfatlarda 818 ton tərəvəz istehsal 

edilmişdir, bu da 2011-ci ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 29,9 faiz artıqdır. 

Ərazisi 143,0 min km

2



əhalisi 8,5 milyon nəfər, 1 km

2

-

ə 59,4 nəfər düşür. 

Ümumi m

əhsul istehsalının 25,2 faizi kənd təsərrüfatındadır. Aktiv əhalinin 67,6 

faizi k

ənd təsərrüfatında çalışır. ÜDM 16,0 milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər 

n

əfərə  1 883 ABŞ dolları düşür. Respublika üzrə orta aylıq gəlir – 34,67 somoni 

v

ə ya 11,33 ABŞ dolları, gündəlik 0,38 ABŞ dolları təşkil edir. 

 


 

 



Tacikistan Respublikasının əsas makroiqtisadi göstəriciləri (%, əvvəlki il ilə müqayisədə)

 

 



 

2000 


2001 

2002 


2003 

2004 


2005 

2006 


2007 

2008 


2009 

2010 


2011 

Ümumi daxili məhsul 

108,3  109,6 

110,8 


111,0 

110,3  106,7  107,0  107,8 

107,9 

103,9 


106,5 

107,4 


Sənaye məhsulları 

110 


115 

108 


110 

115 


110 

106 


110 

96 


94 

109 


105,9 

K

ənd təsərrüfatı məhsulları 



113 

107 


117 

109 


111 

102 


106 

107 


106 

111 


107 

107,9 


Əsas kapitala investisiyalar 

... 


... 

... 


... 

150 


112 

170 


215 

141 


82 

113 


105,0 

Yüklərin daşınması 

105 

100,8 


99,3 

121 


117 

115 


110 

104 


107 

124 


110 

100,3 


Pərakəndə satışın dövriyyəsi 

79 


101 

117 


125 

123 


110 

111 


105 

110 


113 

108 


109,2 

Sənaye məhsulları  

istehsalçılarının qiymət indeksləri 

144 


127 

109 


115 

117 


99 

122 


118 

116 


101 

130 


105,7 

İstehlak qiymətlərinin indeksləri 

124 

137 


110 

117 


107 

108 


112 

121 


120 

106 


106 

113 


MDB ölkələrinə ixrac 

119 


57 

89 


74 

115 


112 

105 


123 

98 


91 

77 


111,7 

Digər ölkələrə ixrac 

110 

107 


125 

120 


115 

97 


166 

102 


95 

68 


129 

104,2 


MDB ölkələrindən idxal 

109 


96 

102 


109 

129 


112 

127 


138 

114 


80 

106 


117,1 

Digər ölkələrdən idxal 

78 

130 


116 

163 


148 

112 


134 

150 


153 

76 


99,6 

124,0 


        

                 

       


 

 



 

Yaponiyanın kənd təsərrüfatı 

 

Ərazisi 377,9 min km

2



əhalisi 127,0 milyon nəfərdir, 1 km



2

-

ə 336 nəfər düşür. 



ÜDM 4 389,0 

milyard ABŞ dollar təşkil edir, hər nəfərə 34 500 ABŞ dolları düşür. 

Yaponiya  dünyada  k

ənd təsərrüfatı məhsullarının idxalçı ölkələrindən biridir, 

çünki  mövcud  olan  torpaqların  yalnız  13,3  faizi  becərilir.  Yaponiya  fermaları 

nisb


ətən kiçikdir, lakin fermerlər öz məhdud  ərazilərindən maksimum gəlir  əldə 

etm


ək üçün səylə çalışırlar, buna görə də burada torpaq çox effektiv becərilir.  

Əkinçiliyin  intensiv  metodlarını, gübrələri, mürəkkəb  texnikanı  və  diqqətlə 

işlənilmiş texnologiyaları istifadə edərək, fermerlər Yaponiyada istehlak edilən bütün 

meyv


ə  və  tərəvəzlərin  yarısını  istehsal  etməyə  qadirdir, bununla belə  fermer 

ərazilərinin bir hissəsi  heyvanların  saxlanılmasına  ayrılır.  Yaponiyanın  kənd 

t

əsərrüfatı istehlak edilən qida ərzaqlarının xeyli hissəsini təmin edir. 



K

ənd təsərrüfatı dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılır.  

Müasir texnologiyalar 

əkinçiliyin  yeni  üsullarının  istifadəsini mümkün 

etmişdir. Yaponiyada məhsulun bir hissəsi hidroponika metodu ilə  becərilir, yəni 

torpaqsız  –  sadəcə  suda. Gen mühəndisliyinin tətbiqi daha bol və  insan  sağlamlığı 

üçün t

əhlükəsiz məhsulların alınmasına imkan verir. 



Yaponiya d

ənli bitkilərinin iri idxalçısıdır. Son illər idxalın illik həcmi təqribən 

25 milyon ton t

əşkil edir, o cümlədən qarğıdalıya 66 faiz, buğdaya 21 faiz, arpaya 6 

faiz, düyüy

ə (təmizlənməmiş) 3 faiz, çovdara 1 faiz, yulafa 0,5 faiz düşür. 

Yaponiyaya unun idxalı çox azdır və bir qayda olaraq ildə 4 min tonu keçmir. 

Düyü yaponların həyatına birdəfəlik daxil olmuşdur, çünki ölkənin iqlim şəraiti 

onun bec

ərilməsi üçün maksimum dərəcədə uyğundur.  Düyünü eyni torpaqda illər 

boyu bec

ərmək olar, o torpağı zəiflətmir. Üstəlik həm də, buğdadan təxminən 2 dəfə 

artıq  yüksək məhsul verir. Məhdud  ərazili Yaponiya üçün bu çox əhəmiyyətli 

faktordur

. Düyünün ümumi yığımı 7,9 - 10,3 milyon ton arasında dəyişir. Ölkədaxili 

istehlak 8,2 – 8,4 milyon tondur.  Ölk

ə təqribən 0,2 milyon ton düyü ixrac edir. İdxal 

0,6  –  0,8 milyon ton t

əşkil  edir.  Keçici  ehtiyatlar orta hesabla 1,9 –  3,0 milyon 

tondur. 


Öz strukturuna gör

ə  Yaponiyanın  kənd təsərrüfatını  çoxsahəli tipə  aid etmək 

olar. Onun 

əsası  əkinçilikdir,  əsasən düyü və  digər dənlilər, texniki bitkilər və  çay 

istehsal edilir

.  Əhəmiyyətli  rolu  bağçılıq,  bostançılıq,  ipəkçilik və  heyvandarlıq 

oynayır.  Yaponiyada  kənd təsərrüfatına,  həm  də  meşə  tərərrüfatını,  balıqçılığı  və 

d

əniz işini aid edirlər. 



Ölk

ənin becərilən sahəsi 5,4 milyon hektar təşkil edir, əkin isə bəzi rayonlarda 

m

əhsulun ildə  2-3 dəfə  götürülməsi  hesabına,  becərilən sahə  daha çox artırılmış 



hesab olunur. 

Əkin sahələrinin yarısından çoxu dənlilər altındadır, təqribən 25 faiz tərəvəz, 

qalan hiss

əsi isə yemlik otlar, texniki bitkilər və tut ağacları altındadır. 

Əkinçilikdə düyü üstün mövqe tutur. Eyni zamanda buğda və arpa  yığımının 

aşağı düşməsi müşahidə olunur (gəlirin aşağı olması və idxal rəqabəti). 



 

 



 

T

ərəvəzçilik  əsasən  şəhərətrafında  inkişaf  edir.  Adətən ilboyu istixanalarda 



bec

ərilir. 


H

əmçinin şəkər çuğunduru və cənubda şəkər qamışı yetişdirilir. Eyni zamanda 

çay, sitrus bitkil

əri, alma, armud, gavalı, şaftalı, xurma, üzüm, şabalıd, qarpız, yemiş, 

şüşəbəndlərdə  ananas  yetişdirilir.  Xonsunun    cənub-qərbində  xeyli sahələr çiyələk 

üçün ayrılmışdır. 

İribuynuzlu mal-qara naxırı 5 milyona çatır (yarısı – südlük inəklərdi). Cənub 

rayonlarında  donuzçuluq  inkişaf  etmişdir  (təxminən  7  milyon).  Heyvandarlığın 

m

ərkəzi ölkənin şimalı – Xokkaydo adasıdır, burada xüsusi fermalar və kooperativlər 



yaradılır. 

Yaponiya heyvandarlığının xüsusiyyəti ondadır ki, o gətirilən yemlərə əsaslanır 

(xeyli  miqdarda  qarğıdalı  gətirilir). Özünün  istehsalı  yemlərin 1/3 hissəsini təmin 

edir. 


Akvam

ədəniyyət: laqunlarda, dağ göllərində və düyü əkinlərində balığın süni  

yetişdirilməsi və mirvari yetişdirilməsi geniş yayılmışdır. 

K

əndli təsərrüfatlarının 78 faizində düyü becərilir. Bu, çox vaxt digər bitkilərin 



hesabına  olan  düyünün  becərilməsini  stimullaşdıran  dövlət tədbirləri  sistemi ilə 

bağlıdır.  Yaponiyada  düyünün maya dəyəri onun qiymətindən yüksəkdir. Bunun 

s

əbəbi təsərrüfatların parçalanması və nəticə olaraq texnikanın artıq olması və onun 



qeyri-s

əmərəli istifadə  edilmədir. Yaponiya bir sahə  vahidinə  traktorların  sayı  və 

gücü üzr

ə dünyada birinci yeri tutur. 

Düyünün m

əhsuldarlığı 50 s/ha çatır. Düyüdən əlavə, az miqdarda dənlilərdən 

buğda, arpa, qarğıdalı becərilir. Yaponiyada tərəvəzçilik, əsasən şəhərətrafında geniş 

yayılmışdır.  Texniki bitkilərdən  çay,  tütün,  şəkər  çuğunduru,  cənubda şəkər  qamışı 

üstünlük t

əşkil edir. 

Heyvandarlıq  zəif  inkişaf  etmişdir,  çünki  yaponlar  ət və  ət məhsullarını  az 

istifad


ə  edirlər. Son zamanlar  yaponiyalıların  qida  strukturu  dəyişmiş, bu da 

heyvandarlıq məhsullarına tələbatı artırır.  Hazırda heyvandarlıq aktiv inkişaf edir. Ət 

istehsalı  təxminən  4  milyon  ton,  süd  istehsalı  isə  8 milyon ton təşkil  edir. 

Yaponiyanın  heyvandarlığına  şəxsi  yem  bazasının  olmaması  xasdır.  Yemlərin  əsas 

hiss

əsi  idxal  olunur.  Öz  istehsalı  heyvandarlığın  yemlərə  olan  ehtiyacının  1/3 



hiss

əsini təmin edir. Yaponiyanın kənd təsərrüfatı ölkəni ərzaqla yalnız 3/4 hissəsini 

t

əmin edir. Yaponiya dünyada kənd təsərrüfatı məhsullarının ən böyük idxalçısıdır. 



T

əkcə düyü, yumurta və bəzi tərəvəz bitkiləri daxili tələbatı tam təmin edir. 

Xokkaydo 

adasında  kənd təsərrüfatında  əməyin səmərəliliyi Avropa 

s

əviyyəsinə yaxınlaşır, bu da əhəmiyyətli dərəcədə orada böyük torpaq sahibliyinin 



yayılması ilə izah edilir. 

Əhalinin  ərzaq məhsulları  və  bəzi sahələrin xammalla  təmin edilməsi üçün 

əhəmiyyətli balıq sənayesidir. 

Yaponiya d

əniz məhsullarının əldə olunmasına görə dünyada birinci yerdədir. 


 

 



 

K

ənd təsərrüfatı  Yaponiya  iqtisadiyyatının  əhəmiyyətli sahəsi  olaraq  qalır. 



Ölk

ənin kənd təsərrüfatında 4,1 milyon nəfər məşğuldur (bütün məşğul olanların 6,6 

faizi).  Xırda  kəndli torpaq istifadəçisi üstünlük təşkil  edir.  Aqrar islahatlara 

baxmayaraq ölk

ədə kəndli təsərrüfatlarının karlik tipi üstünlük təşkil edir (bəzən sahə 

0,5 hektardan az olur). H

ətta xırda torpaq sahələri çox vaxt daha xırdalara bölünüb 

f

ərqli yerlərdə yerləşir. Bu şəraitdə yalnız kiçik mexanikləşdirmənin həyata keçirmək 



olar. Daha 

geniş mexanikləşdirməyə iri təsərrüfatlarda rast gəlinir. 

Yaponiya  öz  istehsalı    hesabına  ərzaq məhsullarında  tələbatının  70 faizini 

t

əmin edir.



 

Əkin sahələrinin  yarısından  çoxu  dənlilər  altındadır,  təqribən 25 faiz 

t

ərəvəz, qalan hissəsi isə  yemlik otlar, texniki bitkilər  və  tut  ağacları  altındadır. 



Əkinçilikdə düyü böyük sahəni əhatə edir. Eyni zamanda buğda və arpa  yığımının 

aşağı  düşməsi  müşahidə  olunur (gəlirin  aşağı  olması  və  idxal rəqabəti).  Suvarılan 

əkin sahələrində bir bitkinin məhsuldalığı orta hesabla 45 s/ha, ayrı-ayrı sortlar üzrə 

is

ə  50-55  s/ha  çatır.  Düyü  məhsuldarlığının  yüksək səviyyədə  qalması  bir  sira 



s

əbəblərlə  şərtləndirilir:  mineral  gübrələrin və  zəhərli kimyəvi  preparatların 

istifad

əsinin artırılması, su verilməsinin yaxşılaşdırılması (əsasən də suvarılma üçün 



elektrik motorlar

ından  geniş  istifadə  edilməsi),  seleksiya  işinin  aktiv  aparılması. 

Yetişdirilmiş  toxum  sortları  yüksək  məhsuldarlığı,  əlverişsiz  hava  şəraitinə  və 

x

əstəliklərə davamlılığı ilə seçilir. 



Şəhərətrafı  təsərrüfatlarında  olduqca gəlirli olan tərəvəzçiliyin böyük 

əhəmiyyəti var. Şəhərətrafı fermalarda tərəvəzləri adətən ilboyu yaxşı gübrələnmiş və 

mühafiz

ə edilmiş torpaqda becərirlər. 



Şəkər çuğundurunun və şəkər qamışının yığımı artır, çay əkinləri çoxalır. Hal-

hazırda  Yaponiyada  çay  yarpağının  yığımı  ildə  100 min tonu ötür. Sitrus bitkiləri, 

alma,  armud,  gavalı,  şaftalı,  xurma,  üzüm,  şabalıd,  qoz,  qarpız,  yemiş  yetişdirilir; 

istixanalarda ananas bec

ərilir. Xonsu adasında geniş sahələrdə çiyələk yetişdirilir. 

Əvvəllər təsərrüfatın  zəif sahələrinə  aid  olan  heyvandarlıq  ikinci  dünya 

müharib

əsindən  sonra  aktiv  inkişaf  etməyə  başlamışdır.  Bu,  əvvəllər çox məhdud 



yayılmış  ət və  süd məhsullarına  olan  tələbatın  artması  ilə  bağlıdır.  Şəhərətrafı 

t

əsərrüfatlarda  mühüm  yeri  quşçuluq  tutur.  Yaponiyanın  heyvandarlığı  yüksək 



m

əhsuldarlığı  ilə  səciyyələnir.  Ət istehsalına  görə  Yaponiya dünyada 14-cü  yeri 

tutmuşdur. 

Heyvandarlığın mərkəzi ölkənin  şimalıdır  –  Xokkaydo  adası,  burada  xüsusi 

fermalar v

ə kooperativ təsərrüfatları yaradılmışdır. Demək olar ki,Yaponiyanın bütün 

südçülük 

naxırlarının 1/4 hissəsi Xokkaydoda cəmləşir. 

Əhalinin ərzaq məhsulları ilə təminatında böyük rolu balıqçılıq oynayır. İkinci 

dünya müharib

əsinədək yaponlar qidada demək olar ki, ətdən istifadə etmirdilər, ona 

gör


ə də yeganə heyvan mənşəli zülalın mənbəyi balıq idi, karbohidratın isə - düyü. 

Müasir zamanda bir n

əfərə balığın istehlakına görə (dünyada orta hesabla 17-18 kq 

il

ə  müqayisədə  Yaponiyada ildə  60-70 kq) Yaponiya yenə  də  bütün digər ölkələri 



qabaqlayır, baxmayaraq ki, balıq və ət hal-hazırda eyni miqdarda istifadə edilir. 

 

 



 

Yaponlar  ilk  olaraq  pomidor  üçün  şüşəbənd  quraşdırıblar,  burada  10 000  ton 

t

ərəvəz “zərərli” günəş şüalarını filtrdən keçirən, fırlanan linzalar sistemi sayəsində 



onlar özl

ərini çox yaxşı hiss edirlər (məlumdur ki, pomidor birbaşa günəş şüalarının 

t

əsirinə dözmür). Belə şüşəbəndin birində 16 897 ton pomidor istehsal edilir. 



Düyü sah

əsinin modernləşdirilməsi  açıq  kanalların  mütəmadi öyrənilən 

əkinlərə  suyu  vuran  nasoslu  yeraltı  drenaj  sistemləri ilə  əvəz edərək,  kiçik  əkinləri 

c

əmləşdirir. Bütün bu yeniliklər fermerlərin işini asanlaşdırmağa yardım edir. 



1980-ci ill

ərdən  Yaponiyada  şüşəbəndlərdə  mülayim temperaturda dördkünc 

formalı  qarpız  yetişdirirlər. Belə  qarpızların  Yaponiyada bir ədədi  80  ABŞ  dollara 

satılır. 

Biofermalarda temperaturun, rütub

ətliyin, işığın tənzimlənməsini kompüterlər 

idar

ə  edir, onlar həmçinin tərəvəzlərin və  meyvələrin  inkişafına  da  nəzarət edirlər. 



Mie prefekturasında temperaturun, günün işıqlı vaxtının, torpaqda suyun miqdarının 

olçülm


əsinə  imkan yaradan uzaqdan idarə  edilən kameralardan  və  avadanlıqlardan 

istifad


ə edirlər. Bunların hamısı bitkilərin və ağacların xüsusi yardıma ehtiyaclarının 

olmasını  –  suvarılma  və  ziyanvericilərə  qarşı  mübarizəyə, həmçinin məhsulun 

yığımının düzgün vaxtının müəyyən edilməsinə yardım edirlər. 

Süni  işığın  istifadəsi ilə  Yaponiyada fabriklərdə,  fermalarda  müxtəlif bitkilər 

bec

ərilir.  Süni  işıqlandırılmış  təxminən 11 m



2

  sah


ədən  230  tondan  artıq  tərəvəz 

yığılır. Harada ki, süni və təbii işığın imkanları istifadə edilir, orada 27 m

2

  sah


ədən 

900 tondan az olmayaraq m

əhsul  yığılır.  Əlverişsiz  hava  şəraiti, xəstəliklər, 

z

ərərvericilər kimi problemlər tamamilə aradan qaldırılmışdır. 



Fabrik t

ərəvəzlərinin  əsas  ticarət  faktoru  heç bir kimyəvi preparatlardan 

istifad

ə  edilməməsidir, xəstəlik törədən  bakteriyaların  isə  təsiri,  ənənəvi becərilən 



t

ərəvəzlərlə müqayisədə, son dərəcədə minimum həddə çatdırılmışdır. 

T

ərəvəzləri  xarici atmosferdən qorunan mühitdə  becərirlər, müvafiq olaraq 



ziyanvericil

ər və xəstəlik törədən bakteriyalar fabriklərə daxil ola bilmir. Temperatur, 

işığın  intensivliyi,  gübrələrin  miqdarı  da, kondisionerlər və  qızdırıcılar  vasitəsilə 

idar


ə  edilir. Tərəvəzlər,  rəflərdə  yerləşdirilən xüsusi qutularda becərilir.  İşıq  elə 

yerl


əşdirilir  ki,  bütün  qutulara  çatır.  Müəyyən istiqamətdə  quraşdırılan  nasoslar 

qutulara suyu v

ə gübrələri çatdırır. 

Yaponiyanın kənd təsərrüfatına xırda torpaq sahibliyi xasdır. Burada 1 hektara 

yaxın sahədə yerləşən  kəndli təsərrüfatına rast gəlmək adi bir haldır. 

Bitkiçilik 

Yaponiyanın kənd təsərrüfatı strukturunda əsas sahədir, burada düyü 

kimi k


ənd təsərrüfatı bitkisinin becərilməsi mühüm yer tutur. Demək olar ki, kəndli 

t

əsərrüfatlarının 78 faizi təkcə düyünün becərilməsi ilə məşğuldur. Dövlət tədbirləri, 



b

əzən digər bitkilərin  hesabına  düyünün  becərilməsinə  yönəldilib. Düyü,  əsasən 

Yaponiya 

ərazisinin bütün suvarılan torpaqlarında becərilir. 

Əkinçiliyin  intensiv  metodlarını,  gübrələri, mürəkkəb  texnikanı  və  diqqətlə 

işlənilmiş texnologiyaları istifadə edərək, fermerlər Yaponiyada istehlak edilən bütün 

meyv

ə  və  tərəvəzlərin  yarısını  istehsal  etməyə  qadirdir, bununla belə  fermer 



 

 



 

ərazilərinin bir hissəsi  heyvanların  saxlanılmasına  ayrılır.  Yaponiyanın  kənd 

t

əsərrüfatı  istehlak  edilən qida ərzaqlarının  xeyli  hissəsini təmin edir.  Öz 



torpaqlarının  becərilməsində  və  ölkədə  istehlak edilən tərəvəzlərin və  meyvələrin 

yarısının becərilməsi üçün Yaponiya fermerləri əməyin səmərəliliyinin artırılmasına 

imkan ver

ən əkinçiliyin intensiv metodlarından, mürəkkəb texnikadan istifadə edirlər, 

gübr

ələr  əlavə  edirlər və  diqqətlə  işlənilmiş  texnologiyalardan  faydalanırlar. 



Yaponların tətbiq etdiyi gen mühəndisliyi isə onlara bol məhsul almağa imkan verir. 

Ölk


ədə təxminən 68  faiz meşə ilə örtülü şumlanmamış torpaq var, buna görə 

d

ə  meşəçilik  Yaponiya  iqtisadiyyatının  əhəmiyyətli hissəsidir,  ağac  tədarükü  isə 



sahibkarlığın  mühüm  növüdür.  Ağaca  tələbat bu  gün də  böyükdür, həm də  nəzərə 

almaq  lazımdır  ki,  ağac  həm tikinti üçün, həm də  kağız  və  mebelin  istehsalı  üçün 

istifad

ə edilir.  



Yaponiyanın kənd təsərrüfatı ixtisaslaşma üzrə nəzərə çarpacaq dərəcədə digər 

inkişaf  etmiş  ölkələrdən fərqlənir:  bitkiçiliyin  payı  heyvandarlığın  payından  2  dəfə 

artıqdır.  Lakin,  buna  baxmayaraq,  öz  istehsal  etdiyi  taxıl  ölkəyə  çatmır,  Yaponiya 

d

ənli bitkiləri yaxın qonşulardan: Çin və Koreyadan idxal etməyə məcburdur. 



Otlaq  torpaqları  bütün  sahənin yalniz 1,6 faizini təşkil  edir,  lakin  otlaqların 

bel


ə  kiçik ölçülərdə  olmasının  səbəbi ölkənin  pis  iqlim  şəraiti deyil. Mövcud olan 

kiçik otlaq sah

ələri  ucuz  ət və  süd məhsullarının  idxalının  artırılması  ilə  tədricən 

dövriyy


ədən çıxır. Şəhərlərdə baxımsız əkinlər meşə ilə örtülür. Bu  meşələr daha da 

çoxalır, çünki meşə  sənayesi, ucuz ağac idxalı ilə rəqabətdə uduzur. Son onilliklər 

ərzində  kənd təsərrüfatının  strukturu  dəyişmişdir  və  baxmayaraq ki,  düyünün 

bec


ərilməsinə  üstünlük verilir –  becərilən  torpaqların  50  faizi  “yapon  çörəyi”nə 

ayrılıb, bununla yanaşı mal-qaranın tədarükü, bostançılıq və bağçılıq inkişaf etmişdir.  

Yaponiya bir çox c

əhətdən unikal dövlətdir və  insan fəaliyyətinin  praktiki 

olaraq bütün sah

ələrində  Yaponiyanın  inkişaf  yolu  digərlərindən fərqlənir. 

Yaponiyanın  kənd təsərrüfatı  da  istisna  deyil.  Baxmayaraq  ki,  Yaponiyanın  təbii 

şəraiti belə  növ fəaliyyətlərin  inkişafına  imkan  yaratmır,  əkinçilik və  heyvandarlıq 

burada h

ər zaman yetəri qədər inkişaf etmişdir. Hal-hazırda kənd təsərrüfatının payı 

ÜDM-d

ə 2 faiz təşkil edir, bu da sənaye cəhətdən inkişaf etmiş dövlət  fonunda elə də 



pis göst

ərici deyil, xüsusi ilə  də  nəzərə  alsaq ki,  qonşu  Asiya  ölkələri  Yaponiyanı 

ucuz k

ənd təsərrüfatı məhsulları ilə təmin etməyə qadirdir. Bununla belə, bu miqdar 



yet

əri qədər deyil və  Yaponiya dünyada ərzaq məhsullarının  ən  iri  idxalçılardan 

biridir.  Yaponiyanın  kənd təsərrüfatının  inkişafı  ilk  növbədə  coğrafi  və  tarixi 

xüsusiyy


ətlərindən  asılıdır.  Yaponiya  vulkanik  mənşəli adalarda yerləşir,  əkin və 

otlaqların  payı  burada  çox  azdır.  Kənd təsərrüfatı  ehtiyacları  üçün  istifadə  edilən 

torpaq  sah

ələri  ölkənin  ümumi sahəsinin 15 faizindən çox deyil.  Burada onun öz 

xüsusiyy

ətləri var: belə ki, düyü fermerlərə xeyli baha başa gəlir, nəinki satıldıqdan 

sonra – bu da on

ların kənd təsərrüfatında aktiv və çox vaxt əsaslandırılmamış  halda 

ən  müasir  texnikanın  və  informasiya  texnologiyalarının  istifadə  edilməsi ilə 

əlaqələndirilir (Yaponiya bu sahədə  yüksək  texnologiyaların  istifadəsi üzrə  birinci 



 

 



 

yeri tutur), bu da sonda  m

əhsulun maya dəyərinə təsir edir. Buna baxmayaraq, belə 

t

əsərrüfatlar müflisləşmirlər və  əldə  edilmiş  təcrübənin nəzərə  alınması  ilə  daha da 



inkişaf  etməyə  imkan  əldə  edirlər, çünki müharibədən  sonrakı  zamandan 

Yaponiyanın  kənd təsərrüfatı,  xüsusi  ilə  də  düyünün becərilməsi dövlət tərəfindən 

h

ərtərəfli dəstək alır və bunun sayəsində bu məhsula tələbat bütövlükdə daxili istehsal  



hesabıa təmin edilir. 

H

əmçinin qeyd edilməlidir ki, Yaponiyanın kənd təsərrüfatı təkcə dənlilərin və 



t

ərəvəz bitkilərinin  ənənəvi becərilməsi və  heyvandarlıq  deyil:  yetəri qədər 

əhəmiyyətli istiqamət ipəyin istehsal edilməsidir, bunun üçün kənd təsərrüfatı 

torpaqla


rının  xeyli  hissəsi  tut  ağaclarının  yetişdirilməsinə  ayrılıb.  Bu  istiqamət 

olduqca g

əlirlidir, ona görə  ki, yapon ipəyi bütün dünyada çox yüksək 

qiym


ətləndirilir. 

Bel


əliklə,  Yaponiyanın  kənd təsərrüfatının  əsas fərqləndirən cəhətləri böyük 

olmayan t

əsərrüfat  torpaqları,  yüksək  texnologiyalarının  tətbiq edilməsi və  bunun 

say


əsində  praktiki olaraq kənd təsərrüfatındakı  peşələr yüksək dərəcəli  hazırlığın 

n

əzərdə tutulması, dövlət tərəfindən fermerliyin hərtərəfli dəstəyi, fəaliyyətin ənənəvi 



istiqam

ətləri və çox hallarda xırda təsərrüfatların böyük olmayan effektivliyidir.  



Ərazisi 377,9  min km

2



əhalisi 127,0  milyon nəfərdir, 1 km

2

-

ə  336  nəfər 

düşür.  ÜDM  4389,0  milyard  ABŞ  dolları  təşkil  edir,  hər nəfərə  34,5  min  ABŞ 

dolları düşür. Yaponiyanın sahəsinin 13,3 faizi kənd təsərrüfatı bitkiləri altındadır. 

Yaponiya taxıl üzrə ən böyük idxalçıdır. İldə orta hesabla 25 milyon ton taxıl idxal 

edir, o cüml

ədən 66 faiz qarğıdalı, 21 faiz buğda, 6 faiz arpa, 3 faiz çəltik, 1 faiz 

çovdar, 0,5 faiz v

ələmir. Çəltiyin məhsuldarlığı  çox  olduğundan  ona  üstünlük 

verilir, ümumi istehsalı 8 – 10 milyon tona çatır. Becərilən cəmi sahə 5,4 milyon 

hektar olmasına baxmayaraq əkin sahəsi bu sahəni xeyli üstələyir, yəni 2 – 3 dəfə 

m

əhsul götürülür. 25 milyon baş mal-qara, 7 milyon baş donuz saxlanılır. İldə 4,0 

milyon ton 

ət, 8 milyon ton süd istehsal edilir. Kənd təsərrüfatında 4,1 milyon nəfər 

(ümumi 

əhalinin  6,6  faizi)  çalışır.  Yaponiya  əhalisinin  ərzaq məhsullarına  olan 

t

ələbatının 70 faizini daxili istehsal hesabına ödəyir. Çay istehsalı ildə 100,0 min 

tondan artıqdır. Ət istehsalı üzrə dünyada 14-cü yerdədir. 

 

 



 

1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə