MÜNDƏRİcat giriş fəsil Müasir marketinqdə istehlakçı davranışı və onun elmi – nəzəri əsasları



Yüklə 264.64 Kb.
səhifə3/5
tarix08.12.2016
ölçüsü264.64 Kb.
1   2   3   4   5

Ailə - onun üzvlərinin alıcı davranışına təsir göstərə bilər. Ailə cəmiyyətin ən vacib alıcı qurumudur və çox ətraflı tədqiq olunmuşdur. Ər – arvad faktoru məhsul kateqoriyalarına və alış prosesinin mərhələlərinə görə fərqlənir. Bu proses isə həyat tərzi inkişaf etdikcə dəyişir. Azərbaycanda qadın ənənəvi olaraq ərzaq, məişət malları və geyim sahəsində ailə bazarlığının əsas alıcısı kimi çıxış edir. Bundan başqa məsələn, ABŞ-da qadınlar sürücülərin 40 % -ni təşkil etsələr də, maşın alınması ilə bağlı qərarların 80 %-i onların təsiri altında qəbul edilir. Ümumiyyətlə isə qadınlar dünyada bütün alışların 85 % -ni həyata keçirməklə hər il 6 trilyon dollar xərcləyirlər. Ona görə də “Lowe`s” məişət və ev təmiri əşyaları mağazası sırf daxili interyeri qadınların zövqünü oxşamaq və onları cəlb etmək üçün qurmuşdur ki, (məsələn, məhsulun qoyulduğu yeri daha geniş etmişdir ki, qadınlar seçim edərkən bir-birilərinə çox mane olmasın, çünki qadınlar alış-verişdə onlara əllə toxunmanı sevmirlər)

Rollar və status. Fərdlər müxtəlif qruplara məxsus olur – ailə, klublar, təşkilatlar. Hər bir fərdin qrupda mövqeyi onun rolu və statusu ilə müəyyənləşdirilir. Məsələn bizim misalda Məmməd valideynlərinin oğlu rolunu, ailədə övlad rolunu, işində isə brend menecer rolunu oynayır. Rol - fərdlərin ətrafdakı insanların gözləmələrinə uyğun davranışına deyilir.

Fərdi amillər. Alıcının qərarları yaş və həyat dövrünün mərhələsi, iş yeri, iqtisadi vəziyyət, həyat tərzi və şəxsiyyəti, özünə qarşı münasibət kimi fərdi keyfiyyətlərin təsiri altına düşə bilər.



Yaş və həyat mərhələsi – İnsanlar həyatları ərzində aldıqları məhsul və xidmətləri dəyişirlər. Yeməkdə, geyimdə, istirahətdə zövqlər çox vaxt yaşa bağlı olur. Eyni zamanda alış – veriş ailənin həyat dövrü mərhələsində dəyişikliyə məruz qalır. Ənənəvi ailənin həyat dövrü mərhələləri gənclikdə subaylıqdan və uşağı olan evlilik dövründən ibarətdir. Lakin indi marketoloqlar sayı artan alternativ cütlərə, qeyri-ənənəvi mərhələlərə, o cümlədən, evli olmayan cütlərə, gec evlənənlərə, uşaqsız cütlərə, eyni-cinsli cütlərə, tək valideynlərə, böyük ailələrə və s. xidmət göstərməyə çalışırlar. Misal üçün getdikcə daha çox şirkət indi boşananların artan kütləsinə yol tapıb onlara xidmət göstərirlər. Təkcə 2000-ci ildə ABŞ-da boşananların sayı 20 milyona çatmışdır. Başqa bir maraqlı fikirlə isə “Divorce Magazine” (Boşanma jurnalı) redaktoru Den Kouvret çıxış edərək bilidirir ki, “gələn il ABŞ və Kanadada boşanacaq 2,4 milyon nəfərin ən azı yarısı yeni çarpayı alacaqdır. Bundan daha böyük rəqəmi tapa bilməzsiniz”.

Məşğuliyyət – İnsanların məşğuliyyətinin də malların və xidmətlərin alınmasında böyük rolu vardır. Məsələn, iş adamları əsasən biznes kostyumları, sənətçilər dəbli paltarlar, ziyalılar cidi geyim stilinə üstünlük verirlər. Hətta şirkət konkret vəzifə qrupu üçün tələb olunan məhsulların istehsalında ixtisaslaşa da bilər. Beləliklə, proqram təminatı istehsalçıları brend menecerləri, mühasiblər, mühəndislər, hüquqşünaslar və həkimlər üçün fərqli məhsullar hazırlaya bilərlər.

İqtisadi vəziyyət – İnsanın iqtisadi vəziyyətinin də məhsul seçiminə göstərdiyi təsir təbiidir. Gəlirlərə həssas olan məhsullar üzrə marketoloqlar fərdi gəlirlərdə, əmanətlərdə və faiz dərəcələrində olan meylləri izləyirlər. İqtisadi vəziyyt göstəricilərinin aşağı düşdüyü halda marketoloqlar bu vəziyyətə uyğun məhsulların dizaynına, pozisiyasına və qiymətinə yenidən baxılması istiqamətində tədbirlər görürlər.

Həyat tərzi – Eyni sub – mədəniyyətə, sosial təbəqəyə mənsub olan və həmkar olan insanlar tamamilə fərqli həyat tərzinə malik ola bilərlər. Həyat tərzi (lifestyle) insanın psixoqrafiyasına uyğun yaşama modelinə deyilir. Bura istehlakçıların FMF istiqamətləri daxildir - fəaliyyətlər (iş, hobbi, şoppinq, idman, ictimai hadisələr), maraqlar (yemək, dəb, ailə, istirahət) və fikirlər (şəxsi, ictimai məsələlər, biznes, məhsullar barədə). Həyat tərzi fərdin mənsub olduğu sosial təbəqədən və ya şəxsiyyətindən asılıdır. O, fərdin fəaliyyəti və dünya ilə ünsiyyətin tam bir modelidir. Bir neçə tədqiqat firması müxtəlif həyat tərzi təsnifatları işləmişdir. ən çox istifadə olunan “SRI Consulting” şirkətinin Dəyərlər və Həyat Tərzləri (Values and Lifestyles - VALS) tipologiyasıdır. DHT insanları vaxtlarını necə sərf etdiklərinə və pulu necə xərcləmələrinə görə fərqləndirir. O, istehlakçıları 2 əsas istiqamətə görə 8 qrupa bölür: Əsas motivsiya və resurslar. Əsas motivasiya idealları, nailiyyətləri və özünü-ifadəni əhatə edir. “SRI Consulting”-ə görə, əsasən idealları əsas tutan istehlakçılar bilik və prinsiplərə bələd olurlar. Əsasən nailiyyətləri əsas tutan istehlakçılar isə yaşıdlarına öz uğurlarını nümayiş etdirən məhsul və xidmətləri axtarırlar. Əsasən özünümüdafiəni əsas tutanlar sosial və ya fiziki fəaliyyət müxtəlifliyini və riskə getməyi arzu edirlər. Hər istiqamətə uyğun olaraq istehlakçılar daha sonra çox resursa və az resursa malik olduqlarına görə təsnif olunurlar. Bu onların gəlirləri, təhsili, sağlamlığı, özünəgüvənməsi, enerji səviyyəsindən və digər amillərən asılıdır. Ən çox və ya ən az resursa malik olan istehlakçılar əsas motivasiya nəzərə alınmadan “novatorlara” və “ömür sürənlərə” təsnif olunurlar. Novatorlar o qədər çox resursa malikdirlər ki, hər üç əsas motivasiyanı müxtəlif dərəcələrdə nümayiş etdirə bilirlər. Bunun əksinə olaraq, ömür sürənlərin resursları o qədər azdır ki, əsas motivasiyalardan heç biri onlarda güclü olmur. Onlar arzularının gerçəkləşdirilməsindən daha çox ehtiyacların ödənilməsində maraqlıdırlar. Buna aid bir misal göstərək:

“Iron City” pivəsi Pittsburqda çox tanınmış bir brenddir. Bu brendin imicini və satışları yaxşılaşdırmaq məqsədilə DHT tətbiq edilmişdir. Buna səbəb “Iron City”-nin bazarı getdikcə itirməsi olmuşdur. Belə ki, bu brendə üstünlük verən yaş qrupu getdikcə daha az pivə içdiyindən, gənclərin isə bu pivə brendini almamasından satış həcmi də azalmışdır. DHT araşdırması göstərirdi ki, bir DHT seqmenti – “təcrübəçilər” ən çox pivə içən qrup olmuş, onun ardınca isə “çalışanlar” gəlmişdir. “Iron City”-nin imic problemlərini dəyərləndirmək məqsədilə şirkər bu kateqoriyadan olan kişilər arasında sorğu keçirmişdir. Bu kişilərə şəkil toplusu verilmiş və onlardan “Iron City” içənlər ilə assosiyasiya olanları, daha sonra isə özlərinə oxşayanları seçməsi xahiş olunmuşdur. Onlar “Iron City” müştərilərini yerli bir barda oturmuş metallurgiya zavodunun mavi-yaxalı işçiləri kimi təsəvvür etmişlər. Bununla belə, bu insanlar özlərini daha müasir, işgüzar və əyləncə sevən insanlar kimi görmüşlər. Onlar Pittsburqun müasir olmayan, ağır sənaye şəhəri imicini qəbul etməmişlər. Bu araşdırmaya əsaslanaraq, öz pivələrini hədəf istehlakçılarının özünü təsəvvür etdiyi imici ilə əlaqələndirən reklam hazırlanmışdır. Reklamda köhnə Pittsburqun və yeni, dinamik Pittsburqun şəkilləri qarışdırılmış və gənc “təcrübəçilərin” və “çalışanların” bir yerdə əylənməyini və gərgin işləməyini göstərən səhnələr öz əksini tapmışdır. Kompaniyanın başlanğıcından bir ay keçdikdən sonra “Iron City”-nin satışları 26 % qalxmışdır.

Həyat tərzinin seqmentləşdirilməsi istehlakçıların internetdən, kompüterlərdən və başqa texnologiyalardan necə istifadə etmələrini başa düşmək üçün də tətbiq oluna bilər. “Forrester” istehlakçıların motivasiyası, arzu və texnologiyalara vəsait ayırmaq qabiliyyətini seqmentləşdirmək məqsədilə özünün “Technographics” sxemini hazırlamışdır. Bu struktur insanları aşağıdakı kimi kateqoriyalara bölür:


  1. Bərk gedənlər: kompüter texnologiyalarına ən çox pul buraxanlardır. Onlar karyeraya marağı olan, vaxtın qədrini bilən, texnologiyadan asılı olan və onu ən çox istifadə edənlərdir.

  2. Yeni əsrin yetirmələri: onlar da çox xərcləyirlər. Lakin, onlar daha çox evdə istifadə olunan texnologiyalarla maraqlıdırlar, məsələn, ailəvi təhsil və əyləncə.

  3. Siçan kartofları: interaktiv əyləncəyə sadiq qalan və axırıncı manata kimi “texnoəyləncəyə” pul xərcəlməyə hazır olanlara deyilir.

  4. Texno – cəngavərlər: karyera irəliləyişini texnologiyalara bağlayan istehlakçılar.

  5. Ənənəçilər: baza biliklərdən artıq olan texnologiyalara şübhə ilə yanaşan kiçik-şəhər əhalisi.

Həyat tərzi konsepsiyası ehtiyatla tətbiq edilən zaman, dəyişən istehlakçı dəyərlərinin və onların alıcı davranışına olan təsirlərin marketoloqlara başa düşməkdə köməklik göstərir. Məsələn, elə bizim misalda Məmməd bacarıqlı ailə başçısı, karyeralı peşəkar və ya sərbəst həyat tərzini yaşayan rollardan birini və ya hər üçünü seçə bilər. O, bir neçə rolu oynayır və bu rolların qarışığı onun həyat tərzini təşkil edir. Əgər o, peşəkar fotoqraf olsa, bu onun həyat tərzini dəyişdirib, onun nəyi və necə almasını da dəyişdirəcəkdir.
Fəsil 2. İstehlakçı Davranışının Modelləşdirilməsi
2.1. İstehlakçıların tipologiyası
İstehlakçıların davranışının öyrənilməsində onun modelləşdirilməsi çox mühüm yer tutur. Modelləşdirmə özündə bir çox amilləri ehtiva etməkdədir. Məhz onlardan biri də istehlakçıların tipologiyasının tədqiqidir.

Təbii ki, istehlakçılar öz xarakterlərinə və bu kimi digər amillərə görə çox fərqli insanlardır. Lakin bu cür istehlakçıların da ümumi cəhətləri yox deyildir. Məsələn, cins, yaş, təhsil səviyyəsi, tələbatlarının oxşar strukturu və s. Bazarda uğur əldə etmək üçün bu kimi istehlakçıların ayrı – ayrı məqsəd qruplarına, tipologiyaya ayrılması daha məqsədəuyğundur.



Tipologiya bir növ seqmentasiyanın əks tərəfidir. Çünki seqmentasiyanın məqsədi istehlakçı davranışındakı fərqləri müxtəlif əlamətlər əsasında aşkara çıxarmaqdırsa, tipologiya, istehlakçı davranışındakı aşkar və gizli oxşarlıqları müəyyən etməklə, onların daha mühüm əlamətlər üzrə qruplaşdırılmasıdır. İstehlakçıların tipologoyası ən çox sosial – iqtisadidemoqrafik xarakteristikalara görə verilir. Lakin bununla yanaşı, istehlakçı davranışının psixoqrafik təhlili nəticəsində işlənib hazırlanan empirik tipologiya getdikcə daha çox tətbiq edilməyə başlanır.

Davranış strategiyalarının fərqlənməsinə görə istehlakçıları 5 tipə ayırmaq olar:



  • Fərdi istehlakçılar – məhsulları şəxsi istifadə üçün alan şəxslərdir. Onlar

tənha və ya ailədən ayrı yaşayırlar. Azərbaycanda bu tip istehlakçılar nisbətdə azlıq təşkil edir. Fərdi istehlakçıların əksər hisssəsini, hər şeydən əvvəl, məhsulun istehlak xarakteristikaları – “faydalılıq”, “nisbi qiymət”, “xarici görünüş”, “qablaşdırma” maraqlandırır.

  • Ailələr və ya ev təsərrrüfatları – paltar və bəzi şəxsi əşyalar istisna

olmaqla ərzaq və qeyri - ərzaq məhsullarının, həmçinin xidmətlərin əsas istehlakçılarıdır. Alqı haqqında qərar ya cütlük tərəfindən birlikdə, ya da ailə başçısı tərəfindən qəbul edilir. Kiçik yaşlı uşaqların əvəvzinə də qərarları valideynlər qəbul edirlər, lakin minimum 10 yaşdan sonra uşaqların da fikirləri nəzərə alınır. Maraqlı olanı budur ki, Azərbaycanda ailə başçısı formal olaraq kişilər hesab edilsə də, faktiki olaraq qərarlara qadınların təsiri daha güclüdür. Mövcud analogiyaya əsaslanaraq belə qəbul etmək olar: gündəlik istifadə məhsulları, məişət əşyaları, paltar alınmasında qadınların fikirləri əsasdır; alətlər, kompüter, avtomobil və s. alınmasında kişilərin fikirləri daha vacibdir; ev, mebel, audio – video aparatlar alınması, istirahət edilməsi üçün qərarların qəbulu isə birlikdə həyata keçirilir.

  • Vasitəçilər – məhsulları istehlak üçün deyil, sonradan yenidən satmaq üçün

əldə edirlər. Onlar həm istehlak, həm də istehsal – texniki təyinatlı məhsullar alırlar; maraqlandıqları əsas xarakteristikalar bunlardır; tələbin olması, mütləq qiymət, rentabellik, dövriyyə sürəti, nəqletmə qablaşdırması, saxlama müddəti və s. Lakin onlar ailə və ya fərdi istehlakçılardan daha professionaldırlar, istədikləri məhsul spektri isə adətən geniş olur.

  • Təchizatçılar - sənaye təyinatlı məhsul alqısı haqqında qərar qəbul edirlər.

Bunlar, adətən, dar profilli əsl professionallardır. Alqı prosesi onlar tərəfindən dəqiq formalizasiyaya məruz qalır və bu zaman nəzərə alınması mümükün olan hər şey diqqət mərkəzində saxlanlır: hər bir məhsulun qiyməti və keyfiyyət xarakteristikalar, daşımaların operativliyi və nəqliyyat xərcləri, personalın kvalifikasiyası, kredit alma imkanı, ödəmə müddətinin uzadılması və s.

  • Dövlət və ya ictimai təşkilatların nümayəndləri – adətən geniş profilli

mütəxəssislər olurlar. Bu bazarın əsas xüsusiyyəti ondadır ki,nümayəndlər şəxsi yox, ictimai vəsaitlərdən istifadə edirlər və bu prosedura həddən artıq bürokratikləşdirilib. Onların seçim meyarlarına isə bunlar daxildir: loyallıq, etibarlılıq, şəxsi əlaqələr və s.

Anatomik nöqteyi-nəzərdən istehlakçıların qadın və kişi qatlarına bölünməsi birmənalıdır, psixoloji baxımdan isə bu bölgü o qədər də sərt deyil. Bir çox məhsullar isə, ümumiyyətlə, cins mənsubiyyətinə malik deyil: avtomobillər, evlər, qaz və elektropiltələr, digər məişət əşyaları, videokameralar və s. Bütün bunlara baxmayaraq, istehlakçının cinsi vacib əhəmiyyətə malikdir, çünki nəinki eyni məhsullar, həm də onların ayrı=ayrı xarakteristikalarına qadın və kişilər müxtəlif cür reaksiya verirlər. Məslən, konservləşdirilmiş göbələklər, tərəvəz, meyvə və s. seçimi zamanı kişilər daha böyük qablaşdırmaya malik məhsulu seçirlər.

Bundan başqa istehlakçıların yaş qruplarına görə də bölgüsü aparılır. Burada isə statistik, məzmunlu (əhali yaş sərhədləri tam dəqiq müəyyən edilməyən və qarışması mümkün olan qruplar; körpələr, məktəblilər, tələbələr, əməkqabiliyyətlilər, ortayaşlılar, yaşlılar, təqaüdçülər, qocalar və s.), klassik, koqort yaş qrupları fərqləndirilir. Koqort qruplaşdırmada bütün əhali vacib siyasi, iqtisadi və mədəni – tarixihadisələrin təsiri altında formalaşmış 12 illik koqortlara bölünür. Məsələn, Azərbaycan üçün daha tipik ola biləcək bir neçə koqortu sadalayaq : “müharibə və inqilab dövrünün uşaqları” – 1914-26; “hərbi və durğunluq dövrünün uşaqları” – 1940-53; “islahat dövrünün uşaqları” – 1954-67(son dövrlər aktiv siyasətə qoşulanlar), “böhran, keçid dövrünün uşaqları” – 1990-2000 və s. Təbii ki, bütün yaş bölgüləri nisbidir və daha çox passport yaşı deyil, psixoloji yaş vacibdir; istehlakçının neçə yaşı olması yox, onun özünü necə hiss etməsi və davranışının hansı yaşa uyğun gəlməsi əhəmiyyətlidir. Məslən, 15 yaşında özünü 60 yaşlılar kimi aparan və fikirləşən “gənc qocalar” və 50 – 60 yaşında 30 yaşlı kimi görünüb və özünü aparan “qoca gənclər” koqortlarını ayırmaq olar.

İstehlakçıları gəlirlərinə görə qruplara ayırmaq daha sadədir: “varlılar”, “yoxsullar”, “orta qat”. Bu bölümün müxtəlif variasiyaları da mövcuddur. İdeala yaxın hal orta təbəqə üzvlərinin bütün əhalinin ən azı 80%-ni təşkil etməsidir.

Həm də bu təbəqə iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsi sayılır ki, bu da Azərbaycanda demək olar ki, çox cüzi miqdardadır.

İstehlakçıların professional qrupa mənsubluq və sosial status xarakteristikalarına görə tipologiyası da mühüm əhəmiyyətə malikdir. M. Veber 6 böyük proffesional qrup ayırmışdır: 1) fəhlələr 2) biznesmen və ticarətçilər 3) texniki və intellektual işçilər 4) menecerlər 5) iri mülkiyyətçilər 6) sahibkarlar

Marketinq tədqiqatları aparılan vaxt 6 – 8 - dən çox qrup ayırmamaq məqsədəuyğundur, çünki qrupların sayı çox olduqca xərclər artır.



Sosial – profesional statusa görə tipologiyaya nümunə kimi 3 böyük qrup ayırmaq olar: 1) rəhbərlər – qərar qəbul edən və sərəncamında işçilər olan şəxslər 2) icraedicilər – sərəncamında işçilər olmayan və rəhbərə tabe olan şəxslər 3) müdiri və tabeçiləri olmayan və ya münasibətləri vertikal üzrə formallaşdırılmayan müstəqil işçilər

Professiyanın prestiji də mühüm əhəmiyyətə malikdir. Məsələn, Azərbaycanda teleaparıcının nüfuzu, hətta firma, şirkət rəhbərlərindən də yüksəkdir. Bu bir tərəfə, sıradan bir müğənni siyasətçidən və ya hər hansı bir tarixi qəhrəmandan daha çox məşhurdur. Hər halda bu biz deyən qanunauyğun hal deyil. Zənnimcə, bunun səbəbi təbliğatın istiqamətində, daha doğrusu yanlışlığındadır. Onu da qeyd edək ki, yüksək sosial status – istehlakçılar üçün əlavə fiziki və mənəvi məhdudiyyətlər yaradır.



İstehlakçıların təhsil, etnik qrupa mənsubiyyət (türk, ərəb, slavyan, talış, kürd və s.), dini inam (müsəlman, xristian, buddist, iudaist, totemik dinlər və s.) və s. xarakteristikalara görə tipologiyası da önəmli rol oynayır.

Yeni məhsula olan reaksiyanın tezliyinə görə istehlakçıları 5 əsas tipə bölmək olar:

  • Novatorlar – son istehlakçıların yalnız 2-5% -i yeni məhsulu həyati əhəmiyyətə malik olmasa da reputasiya üçün yoxlamağa üstünlük verirlər.

  • Adeptlər – öz qrupunda lider olan, məhsulu tanıdan erkən ardıcıllar son istehlakçıların yalnız 10-15% - ni təşkil edirlər.

  • Proqressistlər – artım mərhələsində məhsulun kütləvi satışını təmin edən erkən çoxluq bütün istehlakçıların 25-30% - ni təşkil edirlər.

  • Skeptiklər - istehlakçıların böyük əksəriyyəti (35 – 45% - i) məhsulu doyum mərhələsində almağa başlayırlar.

  • Konservatorlar – yeni məhsul “ənənəvi”yə çevrildikdən sonra onu alırlar (12-18%)

İstehlakçı davranışı həm də psixoloji dayaqlara söykəndiyindən onu psixolji tipinə görə qruplara da ayırmaq mümkündür. Məsələn, Yunqa görə 4 qrup ayrılır: xolerik, sanqvinik, melanxolik, fleqmatik.

Ziqmund Freydin konsepsiyası əsasında yaradılmış “Qanzen – Tolkaçev. Somatopsixolji insan tipləri” təsnifatının əsasında istehlakçıların istehlak motivləri və stimullarına qısa nəzər salaq (qeyd edək ki, bu təsnifatdan marketinqin əksər sahələrində istifadə etmək olar: reklam fəailiyyəti, seqmentləşdirmə, marketinq tədqiqatları, satışın stimullaşdırılması və s. sahələrdə):

  • görmə tipi” – məhsulun prestijliliyi və dizaynına, istehsalçının imicinə

böyük əhəmiyyət verir, buna görə də alqı zamanı qablaşdırma əsas rol oynayır, qiymət ikinci dərəcəli əhəmiyyətə malikdir.

  • eşitmə tipi” – “xoşagələn səs atmosferinə” tələbatı yüksəkdir, məhsulun

qablaşdırılması və qiymətinə münasibəti nisbətən neytraldır.

  • oral tip” – onun alqı üçün başlıca stimulu satıcı ilə ünsiyyətdə yaranır ki,

bununla əlaqədar olaraq “açar” rolunu birbaşa satış, istehlakçı və satıcı arasında şəxsi münasibətlərin yaranması, alqı zamanı satıcıların məsləhətlər verməsi və s.

  • qoxu tipi” – məhsulun keyfiyyəti əsas rol oynamır, alqını özü həyata

keçirmir, aerozol qablaşdırıcı güclü stimullaşdırıcı kimi çıxış edə bilər.

  • dəri tipi” – məhsulun qiyməti çox mühümdür (“nə qədər ucuzdur, o qədər

yaxşıdır”), bununla əlaqədar güzəştlər və s. bu kimi tədbirlər mühüm rol oynayır, məhsulun imici, qablaşdırılması, xarici görünüşünə də müəyyən diqqət yetirilir, psixoloji stimullaşdırma alqı üçün güclü təlan ola bilər.

  • əzələ tipi” – alqı zamanı “kobud, eynicinsli” məhsulları seçirlər, əsas

diqqət kəmiyyətə yetirilir (“nə qədər çoxdur, o qədər yaxşıdır”), qablaşdırma, xarici görünüş ikinci dərəcəlidir, alqı zamanı vərdiş və adətlər də mühüm rol oynayır, əsasən “yerli” məhsulları alırlar.

də nadir hallarda göstərirlər (bu, yeni məhsulların alqısı zamanı daha aydın görünür, çünki ona inamsızlıq yüksəkdir), öz markalarına sadiqliyi saxlayırlar, alqılarda stabildirlər.

  • xronofuturlar” – yeni, qeyri -ənənvi, qeri – adi, “seçilən” olan hər şey

qiymətindən asılı olmayaraq belə istehlakçılar üçün alqıya güclü stimuldur.
2.2. İstehlakçıların psixologiyası
Əvvəlki sualda istehlakçıların müxtəlif amillərə əsasən bölgüsünə, tipologiyasına nəzər saldıq. Eyni zamanda istehlakçıların psixologiyası da onların davranışında, alış qərarlarının verilməsində mühüm rol oynayır. Əslində istehlakçı psixologiyası haqqında daha çox danışmaq olar. Lakin burada biz həm nəzəri fikirlərdən bir az uzaqlaşmaq, həm də dediklərimizi daha əyani təsəvvür edə bilmək üçün konkret firmanın – Shell Oil və Daimler Chryslerin timsalında dünyada istehlakçı psixologiyasına aid olan məşhur formullardan yalnıca biri - “Qıcıqlandır və hiss et” tədqiqatından bəhs edəcəyik.

Qıcıqlandır və hiss et” tədqiqatı:

Çox vaxt müştərilər öz hərəkətlərinin səbəblərini bilmirlər və ya onları təsvir etməkdə çətinlik çəkirlər. Belə ki, motivasiya tədqiqatçıları emosiyaların əsasını təşkil edən brendlərə və alış situasiyalarına qarşı olan münasibətləri aşkar etmək üçün müxtəlif test üsullarını istifadə edirlər. Bəzən bu qəribə üsullar, “sərbəst assosiyasiya” və Rorşaxın “mürəkkəb ləkələri kimi” testlərdən tutmuş müştərilərin brend və alış situasiyaları barəsində olan xəyal və fantaziyalarının sınaqdan keçirilməsinə qədər olan üsulları əhatə edir. Mütəxəssislər adətən, istehlakçı psixologiyasını öyrənərkən hisslərin həssaslığından istifadə edərək müştərilərin psixikasının dərin qatlarında axtarışlara daha çox müraciət edirlər. Misal üçün, “Shell Oil” son onillikdə baş vermiş qiymət düşməsinin real səbəblərini açmaq üçün aşağıdakı kimi motivasiya araşdırmalarından istifadə etmişdir:

“Shell Oil” – in korporativ reklam üzrə meneceri Sixtus Oeşl çox çətin bir vəziyyətlə üzləşir. Aylarla o və onun komandası müştəri psixologiyası haqqında məlumat toplamaq üçün araşdırmalar aparır. Lakin cəhdləri çox zaman boşa çıxır. O, bildirir ki, “biz psixoqrafik yaddaşı oyatmaq üçün texnikasını sınaqdan keçirdik, yuxu terapiyasını sınadıq. Ancaq heç bir nəticə əldə edə bilmədik... Hətta o dərəcəyə çatmışdıq ki, biz respondentlərə gil parçası verdik ki, “Shell”ə qarşı olan hisslərini gil fiqurları düzəltməklə ifadə etsinlər”. Bu məqamda Oeşl yeni radikal bir üsulu sınamağı qərara alır. “Shell” öz yüksək keyfiyyətli benzininin cəlbediciliyini təmin etmək məqsədilə daha təsirli çağırışlar etməkdə daha dərinə getməlidir. Oeşl fokus – qrupları hipnoz etməkdə ixtisaslaşan bir istehlakçı tədqiqatçını dəvət edir. Sınaqların nəticələri, hətta skeptikləri belə heyrətə gətirmişdi. Belə ki, işıqlar sönəndən sonra tədqiqatçı istehlakçıları xəyallarında geriyə, çox geriyə - “Mənə yanacaqdoldurma mməntəqəsində ilk təcrübəniz haqqında danışın” deyənə qədər uşaqlığa aparırdı... Və insanlar doğrudan da bu xatirələri bölüşürdülər. Onlar həqiqətən də o onlara qayıdırdılar. Hətta onlardan biri “Mənim 3 yaşım var idi. Atamın yanında, yeni “Chevy”nin arxa oturacağında oturmuşdum” deyə cavablandırır. Lakin ən maraqlısı respondentlər trans vəziyyətindən çıxdıqdan sonra baş verir. Oeşlin bildirdiyinə görə “hipnozçu onları keçmişdən geriyə gətirdiyi zaman soruşurdu ki, kimi özünün benzin təchizatçısı qismində görmək istəyərlər. Təəccüblüdür ki, insanlar hər zaman cavablarını cavanlıq təcrübələri ilə bağlayırlar. Hətta bir qadın könüllü olaraq “Texaco”da benzin tökdüyünü etiraf edir. Ondan bunun səbəbini soruşduqda isə o, “bilmirəm, güman edirəm ki, sadəcə olaraq “Texaco”ya qarşı yaxşı hisslər keçirirəm” deyir. Bunu deyən, atasının maşınının arxa oturacağında oturmuş həmin balaca 3 yaşlı uşaq olmuş o qadın idi ”

Artıq “Shell”hipnoza məruz qalmış sürücülər qrupundan yığılmış əsaslı məlumatlara əsaslanaraq yeni marketinq strategiyasını tərtib edir. “Shell”in səhvi ondan ibarət idi ki, onlar insanların 16 yaşa çatandan sonra benzin aldıqlarını düşünərək, az yaşlı istehlakçıların hədəfə alınmasına ehtiyac olmadığını düşünürdülər. Oeşlin bildirdiyinə görə onlar, yəni az yaşlılar şirkətin planında belə yox idi. Məhz bu “qıcıqlandır və hiss et” tədqiqatından sonra şirkət az yaşlılara necə xeyirli təsir göstərilməsi üsullarını düşünməyə başlayır.

Eyni ilə “Daimler Chrysler” bir az motivasiya araşdırmasından istifadə etməklə yeni uğurlu avtomobil konsepsiyasını yaratmışdır. Belə ki, bir neçə il əvvəl “Daimler Chrysler” yaş qrupunu, gəlir həddlərini və şüuraltı düşüncəni əhatə edən növbəti “saz maşın” (wow car) seqmentinin aşkar edilməsini qərara alır. Bu qeyri – adi seqment olmalı idi. Bu da adi fokus qruplarda daha geniş tədbirləri nəzərdə tutmuşdu. Belə ki, “Daimler Chrysler” istehlakçıların şüuraltı hisslərini tədqiq etmək üçün psixoloq Clotair Rapailleni dəvət edir. Bu zaman eksperimentin ilkin ideyası belə qoyulur: aldığımız hər hansı bir şey, onu əhatə edən daha böyük nəyin isə bir hissəsidir. “Daimler Chrysler”in bazar tədqiqatları üzrə müdiri David Bostvik qeyd edir ki, “biz Amerika mədəniyyətini daha yaxından öyrənib, hansı nəqliyyat vasitəsinin bizim psixologiyamıza uyğun olduğunu aşkar edir, bununla da onun ümumi həyat sxeminə uyğun olub – olmadığını aşkar görürük”. Ənənəvi fokus qruplar təşkil etməkdən daha çox Rapaill “arxetip araşdırması” kimi məşhur metoddan istifadə edir. O, istehlakçıları yumşaq xalılara uzandıraraq həzin musiqi dinləməklə qaranlıqda azad xəyallara dalmağa vadar edir. Bostvikin fikrinə əsasən bu, beyinin birinci dəfə yuxudan oyandığı zaman olan fəaliyyətinə bənzəyir. O, bu hərəkətini beyinin şüuraltı fikirlərini öyrənmək məqsədilə izah edir. Belə ki, işıq yenidən yananda Rapaill amerikalıların sahibkar ruhlu, fərdi düşüncəyə malik, azadlıq sevən və zirək, eyni zamanda isə gənc və öz arzularına göz yuman olduğunu aşkar edir. Ən əsası odur ki, o, çoxunun həsrət əzabı çəkdiyini aşkar edir. Mürəkkəb və çox zaman nizamsız olan vaxtlarda avtomobil alıcıları keçmiş günlərin həsrətini çəkirlər. Məhz o vaxtın ki, hər şey daha sadə və təhlükəsiz görsənirdi, insanlar özlərini daha yaxşı hiss edirdilər. Bostvik isə belə bir qənaətə gəlir: “Bununla da biz aşkar etdik ki, insanlar daxili rahatlıq, xaricdə isə təhlükəsizlik təklif edə biləcək bir şeyin axtarışındadırlar. Biz bu məlumatı öz dizayn komandamıza çatdırdıq”. Nəticədə “Daimler Chrysler”in fenomenal uğur qazanmış retro üslublu “PT Cruiser” avtomobili yaradılır. “Wall Street” jurnalı onu, “bir qədər 20 – ci illərin qanqster avtomobilinə, bir qədər 50 – ci illərin idman avtomobilinə, bir qədər də London taksisinə bənzəyən maşın” kimi təsvir edir. Həsrətli görkəm və qoruyucu zahiri görkəmə malik bu avtomobil bazara təqdim olunduğu gündən keçmiş 2 il ərzində 225 mindən çox satılmışdır. İdeya müəllifi Bostvik bildirir ki, “biz yeni bazarı qurmamışıq. Biz sadəcə olaraq insanların əqlində olanlardan ən vaciblərini araşdırmışıq... Bu nəqliyyat vasitəsi bizi keçmişə aparır, lakin keçmişin konkret bir tarixi anına yox. O, sizi, ancaq keçmişdə rahat hiss etdiyiniz bir zamana aparır”.

Bəzi marketoloqlar istehlakçı psixologiyasında önəmli rol oynayan belə “mumbo cumbo”ya (Mumbo Cumbo – bəzi qərbi Afrika qəbilələrinin sitayiş etdiyi bütdür. İngilis dilinin jarqonunda “mənasız”, “qarışıq” mənalarını daşıyır) oxşar motivasiya araşdırmalarına fikir vermir. Lakin “Shell” və “Daimler Chrysler” kimi şirktlər istehlakçıların şüuraltı dərinliklərini qazıb araşdırırlar. Analitiklərin bildirdiklərinə görə “Coca - Cola”, “Kraft”, “Proctor&Gamble”, “Shell”, “Daimler Chrysler” kimi şirkətlər psixoloji motivasiyaya dair məsləhət almaq üçün “McKinsey” kimi ənənəvi məsləhət şirkətlərinə yox, “Archetype Discoveries”, “PsyshoLogics” və “Semiotic Solutions” kimi şirkətlərə müraciət edirlər. Yuxarıdakı misallarda istehlakçı psixologiyasında maraqlı məqamlardan biri olan “qıcıqlandır və hiss et” tədqiqatının praktik nümunəsini və eyni zamanda izahını gördük.

İndi isə istehlakçı psixologiyasının ayrılmaz hissələrindən olan qavrama, öyrənmə, inamlar və münasibətlər haqqında qısa məlumat verək.

1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə