Orta Əsrlərdə Yaşamış azərbaycanli aliMLƏR



Yüklə 4.41 Mb.
PDF просмотр
səhifə9/50
tarix21.04.2017
ölçüsü4.41 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   50

Hafiz Əbu Osman Səid ibn Əmr ibn Əmmar əl-Əzdi Bərdəi 

Böyük  hədis  hafizlərindən  biri  idi.  Hədis  dinləmək  üçün  uzun  səyahətlərə  çıxmışdı. 

Dəməşqdə  Əbu  Zur’ə  Dəməşqidən

373

  hədis  dinləmişdi.  Əbu  Zur’ə  Dəməşqi  ilə  hafiz 



Əbu  Osman  Səid  Bərdəi  yaxın  dost  idilər.  Əbu  Osman  Səid  Bərdəi  həmçinin  Əbu 

Yaqub əl-Cürcani, Əbu Səid əl-Əşcə, hafiz Səlim ibnü’l-Həccac, Muhəmməd ibn Yəhya 

əz-Zıhli,  Əbu  Zur’ə  ər-Razi

374


,  Əbu  Hatim  ər-Razi

375


,  Muhəmməd  ibn  İshaq  əs-

Səğanidən  hədis  dinləmiş  və  nəql  etmişdi.  Muhəmməd  ibn  Yusif  ibn  İbrahim,  Əbu 

Abdullah Əhməd ibn Tahir ibnü’n-Nəcm əl-Miyanəci, Əbü’l-Qasım Həfs ibn Ömər əl-

Ərdəbili,  Həsən  ibn  Əli  ibn  Abbas,  İbrahim  ibn  Əhməd  əl-Meyməzi  ondan  hədis 

dinləmiş  və  nəql  etmişdilər.  Alim  h.  292-ci  ildə  (905)  vəfat  etmişdi.  Bəziləri  onun, 

Qur’ani-Kərimin  məxluq  olması  kimi,  mö’təzilə  məzhəbinin  fikirlərini  mənimsədiyini 

iddia  etmişdilərsə  də  onu  yaxından  tanıyan,  onun  tələbəsi  olmuş  şəxslər  bunun  qəti 

surətdə  doğru olmadığını,  Əbu  Osman  Səid  Bərdəinin  əhli-sünnə  mənhəcinə  sıx  bağlı 

olduğunu bildirmişdilər

376


. Alimin müəllifi olduğu ‚Kitabü’z-Züəfa və’l-Kəzzabin və’l-

Mətrukin‛  adlı  hədis  elminə  aid  əsərin  bir  nüsxəsi  İstanbulda  Köprülü  yazma  əsərlər 

kitabxanası, Fazil Əhməd paşa kolleksiyasında saxlanılır. 

 

Əllamə Əbu Səid Əhməd ibn Hüseyn Bərdəi 

Mö’təzili  kəlam  alimi  olan  Əbu  Səid  Əhməd  Bərdəi  yaşadığı  dövrdə  həmçinin  hənəfi 

məzhəbinin  böyük  fəqihlərindən  biri  kimi  tanınmışdı.  Gənc  yaşlarında  vətəndən  həcc 

                                                 

372


 XƏTİB BAĞDADİ, Tarixu-Bağdad, C. IX, s. 110. Bu hədis üçün bax: BUXARİ,  Səhih, Cənaiz 97, Riqaq 42; NƏSAİ

Sünən, Cənaiz Nr. 52/1910; ƏBU DAVUD, Sünən, Ədəb 42/4899. Hədisin ‚Kütubi-Sittə‛dəki mətni belədir: Ayşə (ٍ) 

dedi: Allah Rəsulu (م) buyurdular ki; ‚Ölüləri söyməyin. Çünki onlar bu dünyada etdikləri əməllərlə birlikdə artıq 

keçib getmişdirlər‛. (اٞ

َُّٓكَه آَ ٠َُِئ ا َْٞعْكَأ ْكَه َُِّْْٜٗاَك  َخا ََْٞٓلأا اُّٞثٍَُذ لا). 

373

  Əbu  Zur’ə  Əbdürrəhman  ibn  Əmr  Dəməşqi  (öl.  893)  tarixçi  və  hədis  hafizi,  mühəddis  idi.  Suriyada  yaşamış  və 



orada vəfat etmişdi.  

374


  Əbu  Zur’ə  Übeydullah  ibn  Əbdülkərim  ər-Razi  (öl.  878)-  məşhur  hədis  hafizlərindən  idi.  İslam  dünyasında 

mötəbər  6  hədis  kitabından  (Kutubi-Sittə)  birinin  müəllifi  olan  İbn  Macə  (824-887)  özünün  ‚Sünən‛  adlı  hədis 

kitabını qələmə alandan sonra Əbu Zur’ə ər-Raziyə təqdim etmiş və onun müsbət rəyini almışdı.  

375


 Əbu Hatim Muhəmməd ibn İdris ibnü’l-Münzir (öl. 890)-məşhur hədis hafizi idi.  

376


  ZƏHƏBİ,  Kitab  Təzkərətü’l-Hüffaz,  s.  936-937;  YAQUT  əl-HƏMƏVİ,  Mu’cəmü’l-Büldan,  C.  I,  s.  411-414;  Əbu 

Abdullah ibn Muhəmməd ibn Əhməd ibn Əbdülhadi DİMƏŞQİ, Təbəqatu-Üləmai’l-Hədis, C. II, s. 459, (Nşr. Ə. Buşi- 

Zeybəq. İ), Beyrut 1997; Cəlaləddin Əbdürrəhman ibn Əbu Bəkr əs-SÜYUTİ, Təbəqatü’l-Hüffaz, s. 115, Qahirə 1973. 


ziyarəti  üçün  yola  çıxan  Əbu  Səid  Əhməd  Bərdəi  həccdən  sonra  Bağdada  gəlmiş, 

burada təhsil almış və məskunlaşmışdı. Əbu Səid Əhməd Bərdəi hənəfi fiqhini Əbu Əli 

əd-Dəqqaq  və  Musa  ibn  Nəsr  ər-Razidən  öyrənmişdi.  Əbu  Səid  Əhməd  Bərdəinin 

tələbələri  arasından  Əbü’l-Həsən  əl-Kərxi,  Əbu  Tahir  əd-Dəbbas,  Əbu  Əmr  ət-Təbəri 

kimi  kəlam  alimləri  yetişmişdir.  Əllamə  Əbu  Səid  Əhməd  Bərdəi  ‚Kitabü’l-Məxaric‛ 

adlı əsərin müəllifi  idi

377

. Alim h. 317-ci  il zilhiccə ayının  8-i  (11 yanvar 930) Məkkədə 



həcc ziyarətini yerinə yetirərkən qərmətilər tərəfindən qətlə yetirilmişdi

378


.  

 

Əbü’l-Həsən Əli ibn Mərdək ibn Əbdüləziz Bərdəi 

Mühəddis,  hədis  ravisi  idi.  Bağdadda  yaşayıb  parça  ticarəti  ilə  məşğul  olan  Əbü’l-

Həsən  Əli  Bərdəi  Bağdadın  varlı  tacirlərindən  biri  idi.  İbn  Kəsir  onun  böyük  sərvət 

sahibi olmasına baxmayaraq sadə və dəbdəbədən uzaq həyat sürdüyünü qeyd etmişdir. 

O, çox ibadət edən, zahid və saleh insan idi. Əbü’l-Həsən Əli Bərdəi Əbdürrəhman ibn 

Əbu  Hatim  Muhəmməd  ər-Razidən  hədis  dinləmiş  və  nəql  etmişdi.  Bir  müddət 

Qəzvində  təhsil  almış  və  burada  Süleyman  ibn  Yəzid  əl-Famidən  hədis  dinləmişdi. 

Əbü’l-Həsən  Əli  Bərdəi  siqa,  yəni  mötəbər  hədis  ravilərindən  biri  idi.  Tanınmış 

mühəddis  şərif  Əbü’l-Hüseyn  Muhəmməd  ibn  Əli  ibnü’l-Mühtədi  Billah  əl-Haşimi 

onun tələbələrindən biri olmuş, ondan hədis dinləmişdi. Əbü’l-Həsən Əli Bərdəi h. 387-

ci ilin məhərrəm ayında (yanvar 997) vəfat etmişdi

379

.  


 

Əbü’l-Qasım Abdullah ibn Əhməd ibn Yusif Bərdəi 

Şafi’i  məzhəbinə  mənsub  fəqih  idi.  Əbü’l-Qasım  Bərdəi  adı  ilə  tanınan  alim  məşhur 

mühəddis Əbü’l-Həsən Əli Darəqutninin (öl. 995) yaxın dostu idi. Əbü’l-Qasım Bərdəi 

həmçinin  istedalı  şair  idi.  O,  imam  Şafi’ini  (öl.  819)  mədh  edən  qəsidələr  yazmışdı. 

                                                 

377


 Zeynəddin Əbü’l-Ədl Qasım İBN QUTLUBUĞA əl-Misri, Tacü’t-Tərcim fi Təbəqatü’l-Hənəfiyyə, s. 35, Bağdad 1962. 

378


 Muhyəddin Əbu Muhəmməd Əbdülqadir İBN ƏBÜ’l-VƏFA əl-Quraşi, Cəvahirü’l-Muziyyə fi Təbəqatü’l-Hənəfiyyə

C.  I,  s.  163-166,  Beyrut  1993;  Əbu  İshaq  İbrahim  ibn  Əli  ŞİRAZİ,  Təbəqatü’l-Füqəha,  s.  53,  Beyrut  1970;  XƏTİB 

BAĞDADİ, Tarixu-Bağdad, C. IV, s. 99; Muhəmməd ibn İshaq İBNÜ’n-NƏDİM, əl-Fihrist, (Nşr. R. Təcəddüd), s. 212, 

Beyrut  1978;  SƏFƏDİ,  Vafi  bi’l-Vəfayat,  C.  VI,  s.  8;  İBN  TAĞRIBİRDİ,  Nücumu’z-Zahirə,  C.  I,  s.  398.  Qərmətilər  bu 

qətliamda minlərlə zəvvarı qətlə yetirmiş, Kə’bənin örtüsünü yırtmış və Hacərü’l-Əsvədi (Kə’bədəki qara daş) söküb 

Bəhreynə  aparmışdılar.  Hacərü’l-Əsvəd  22  il  sonra  qərmətilərdən  alınıb  yerinə  qoyulmuşdu.  Bu  haqda  ətraflı 

məlumat üçün bax: Süheyl ZƏKKAR, Əxbaru’l-Qəramitə, s. 52, Qahirə 1982. 

379


  İBNü’l-İMAD,  Şəzəratü’z-Zəhəb,  C.  III,  s.  246;  İBN  KƏSİR,  Biyadə  və’n-Niyahə,  C.  II,  s.  545;  Əbdülkərim  ibn 

Muhəmməd ər-RAFİ’İ əl-Qəzvini, Tədvin fi Əxbari Qəzvin, (Nşr. Ə. Utaridi), C. IV, s. 89, Beyrut 1978.  



Dostu Əbü’l-Qasım Bərdəinin vəfatından mütəəssir olan Əbü’l-Həsən Əli Darəqutni bu 

münasibətlə  bir  qəsidə  qələmə  almışdı.  İbnü’s-Səlah  həmin  qəsidənin  bir  neçə  beytini 

öz  əsərində  qeyd  etmişdi

380


.  Əbü’l-Qasım  Bərdəinin  ölüm  tarixini  müəyyənləşdirmək 

mümkün  olmamışdır.  Darəqutninin  müasiri  olduğuna  görə  onun  X  əsrdə  yaşadığını 

təxmin etmək olar.  

 

Əbu Hənifə Muhəmməd ibn Əbdürrəhman ibn Malik Bərdəi 

Hədis ravisi idi. Məkkədə yaşamış və bu şəhərdəki mühəddislərdən hədis dinləmişdi. 

Onun  hədis  dinlədiyi  mühəddislərdən  biri  də  Əhməd  ibn  Muhəmməd  ibn  Yunis  əl-

Yəmami  idi

381


.  Əbu  Hənifə  Bərdəinin  ölüm  tarixi  məlum  deyil.  IX  əsrdə  yaşamışdır. 

Nəql  silsiləsində  Əbu  Hənifə  Muhəmməd  Bərdəinin  də  olduğu  hədislərdən  biri 

aşağıdakıdır:  

Abdullah  ibn  Ömər  ibn  Xəttab  (ا)  dedi:  Ömər  ibn  Xəttab  (ا)  Allah  Rəsuluna  (م) 

‚Bizlərdən  biri  cünub  ikən  yata  bilərmi?‛  deyə  sual  verdi.  Allah  Rəsulu  (م):  ‚Bəli, 

namaz  üçün  dəstəmaz  alan  kimi  dəstəmaz  alsın  (sonra  istəsə  yatsın)‛  deyə  cavab 

verdi

382


.  

 

 



Əbu Bəkr Əhməd ibn Muhəmməd ibn Əli Bərdəi 

Hədis  ravisi  idi.  Tahir  ibn  İsmayıl  ər-Razidən  hədis  dinləmiş  və  nəql  etmişdi. 

Əbdülvahid  ibn  Bəkr  də  ondan  hədis  dinləmiş  və  nəql  etmişdi

383


.  Yaşadığı  dövrü 

müəyyən etmək mümkün olmamışdır.  

 

Əbu Zur’ə Muhəmməd ibn Cə’fər ibn Hüseyn ibn Muhəmməd Bərdəi 

Yaşadığı dövrün tanınmış mühəddis və ədiblərindən idi. Xorasanın Nişapur şəhərində 

məskunlaşmış,  bu  şəhərdə  yaşamışdı.  Təqiyəddin  Seyrəfini  onun  siqa  hədis  ravisi 

                                                 

380

 Təqiyəddin Əbu Əmr Osman ibnü’s-Səlah ŞƏHRƏZURİTəbəqatü’l-Füqəhai’ş-Şafi’iyyə, (Hzr. M. Ə. Nəcib), C. I, s. 



501, Beyrut 1992. 

381


 Əbu Bəkr Muhəmməd ibn İbrahim İSFƏHANİ, Mu’cəmü’ş-Şüyux, C. I, s. 23, 

http://


www.balligho.com

.

   



382

  ƏBU  BƏKR  İSFƏHANİ,  Mu’cəmü’ş-Şüyux,  C.  I,  s.  23.  Bu  hədis  üçün  bax:  BUXARİ,  Səhih,  390;  MÜSLİM,  Səhih

306/2324; TİRMİZİ, Sünən, hədis Nr. 120. (

 ٍاه ؟ ة٘ظ ٞٛٝ اٗكؼأ كهه٣أ

 :

جلاصُِ ٙءٞظٝ أظٞر٣ٝ ، ْؼٗ



). 

383


 Əbu Nueym Əhməd ibn Abdullah İSBƏHANİ, Hilyətü’l-Əvliya və Təbəqatü’l-Əsfiya, C. VI, s. 199, Beyrut 2007.  

olduğunu  və  Əbu  Əhməd  ibn  Ədiyy,  Əbu  Bəkr  Əhməd  əl-İsmaili,  Əbü’l-Abbas  əl-

Mə’dani,  Əbu  Bəkr  əl-Amuli  kimi  mühəddislərdən  hədis  dinləyib  dərs  aldığını  qeyd 

etmişdir.  Əbu  Zur’ə  Bərdəi  h.  412-ci  ildə  (1021)  Nişapurda  vəfat  etmiş  və  buradakı 

Şahənbər  qəbristanında  dəfn  edilmişdi.  Cənazə  namazını  oğlu  Əbu  Bəkr  Bərdəi 

qıldırmışdı

384


.  

 

Əbu Bəkr Muhəmməd ibn Abdullah Bərdəi 

Əbu Bəkr Muhəmməd Bərdəi xarici (xəvaric) məzhəbinin ən məşhur fəqihlərindən biri 

idi. O, həmçinin mö’təzilə əqidəsinə xas fikirlərin də daşıyıcısı  idi.  Xəvaric məzhəbinə 

dair  bir  sıra  əsərlərin  müəllifi  olan  Əbu  Bəkr  Muhəmməd  Bərdəinin  qələmə  aldığı 

kitabların  bəziləri  bunlardır:  ‚Kitabu’l-Mürşid  fi’l-Fiqh‛,  ‚Rədd  ələ’l-Müxalifin  fi’l-

Fiqh‛, ‚Təzkirətü’l-Qərib fi’l-Fiqh‛, ‚Təbsira lil Mütəəllimin‛, ‚İhticac ələ’l-Müxalifin‛, 

‚Cami’  fi  Üsulü’l-Fiqh‛,  ‚Kitabu’d-Dua‛,  ‚Kitabu’n-Nasix  və’l-Mənsux  fi’l-Qur’an‛, 

‚Kitabu’l-Əzkar  və’t-Təhkim‛,  ‚Kitabu’s-Sunnə  və’l-Cəmaə‛,  ‚Kitabu’l-İmamət‛, 

‚Təhrimu’l-Musəkkər‛,  ‚Kitabu’r-Rədd  ələ  mən  qal  bi’l-Mutə’ə‛, ‚Kitabu’l-İman  və’n-

Nuzur‛ və ‚Kitabu’n-Nakisin‛

385


. Əbu Bəkr Muhəmməd Bərdəinin ölüm tarixi məlum 

deyil.  Lakin  onun  haqqında  məlumat  verən  İbnü’n-Nədim  onunla  h.  340-cı  ildə  (951) 

onunla  görüşüb  söhbət  etdiyini  qeyd  etmişdir

386


.  İbnü’n-Nədim  h.  325-ci  ildə  (937) 

Bağdadda  anadan  olmuş  və  bütün  gəncliyini  bu  şəhərdə  keçirmişdi.  Müəllif  atasının 

peşəsini  davam  etdirərək  kitabçılıqla  məşğul  olmuşdu.  Əbu  Bəkr  Muhəmməd 

Bərdəinin əsərlərini belə dəqiqliklə bilməsi də ehtimal ki, peşəsi səbəbiylə idi. Əbu Bəkr 

Muhəmməd  Bərdəi  ilə  görüşəndə,  yəni  h.  340-cı  (951)  ildə,  İbnü’n-Nədim  15  yaşlı 

yeniyetmə idi və bu görüş, sözsüz ki, Bağdadda baş vermişdi. İbnü’n-Nədimin müasiri 

və  ondan  yaşca  böyük  olduğu  üçün  Əbu  Bəkr  Muhəmməd  Bərdəinin  IX-X  əsrlərdə 

                                                 

384

 Təqiyəddin Əbu İshaq İbrahim ibn Muhəmməd əs-SEYRƏFİNİ, Müntəxəb min Kitabi’s-Siyaqi’t-Tarixi-Nişabur, (Nşr. 



X. Heydər), s. 26, Beyrut 1414. 

385


  İBNÜ’n-NƏDİM,  əl-Fihrist,  240;  KƏHHALƏ,  Mu’cəmü’l-Müəllifin,  C.  III,  s.  432;  Zakir  MƏMMƏDOV,  Orta  Əsr 

Azərbaycan Filosof və Mütəfəkkirləri, s. 8-9, Bakı 1986. 

386


  İBNÜ’n-NƏDİM,  həmin  əsər.  Əbu  Bəkr  Muhəmməd  Bərdəi  böyük  ehtimalla  xaricilərin  ‚İbaziyyə‛  cərəyanına 

mənsub idi. Çünki bu cərəyan mənsubları, bütün radikallıqlarına rəğmən, başqa xarici qruplara nəzərən digər əqidə 

və məzhəb mənsublarına qarşı daha loyal münasibət bəsləyirdilər. ‚İbaziyyə‛ xarici məzhəbi qruplarından bu günə 

qədər  öz  mövcudluğunu  qoruyub  saxlaya  bilmiş  yeganə  cərəyandır  və  Omanın  rəsmi  məzhəbidir.  Tanzaniya 

müsəlmanlarının bir qismi də bu məzhəbə mənsubdurlar.  


yaşadığını  söyləmək  olar.  Bağdadlı  İsmayıl  paşa  onun  əsərləri  haqqında  məlumat 

verdikdən sonra h. 340-cı ildə (951) öldüyünü qeyd etmişdir

387

. Lakin bu zəif ehtimaldır. 



Əbu Bəkr Muhəmməd Bərdəinin ölümü bu tarixdən sonraya təsadüf etmişdir.  

  

Əhməd  Münəbbih  ibn  Əbdülməcid  ibn  Abdullah  ibn  Əhməd  ibn  Muhəmməd  ibn 



Musa ibn Əhməd ibn Muhəmməd ibn Behzad ibn Behbud Bərdəi 

Mühəddis  idi  və  Səmərqənddə  yaşamışdı.  Əhli-sünnə  mənhəcinə  sıx  bağlılığı  ilə 

tanınmış  fəzilətli  insan  idi.  Əbu  Nueym  əl-Əstərəbadi,  Əbu  Bəkr  Muhəmməd  ibn 

Mehdidən hədis dinləmiş və nəql etmişdi. Əbu Sə’d əl-İdrisi h. 370-ci ildən (980) əvvəl 

onunla  Səmərqənddə  görüşmüş  və  ondan  hədis  dinləyib  qeyd  etmişdi

388


.  Ölüm  tarixi 

məlum deyil. X əsrdə yaşamışdır. 

 

Əbu Səid Həsən ibn Əli Bərdəi 

Hədis  ravisi  idi.  Muhəmməd  ibn  Əyyubdan  hədis  dinləmişdi.  Əbü’l-Həsən  Əli 

Darəqutni  (öl.  995)  ondan  hədis  dinləmiş  və  nəql  etmişdi

389


.  Ölüm  tarixi  qeyd 

olunmamışdır.  Darəqutninin  müasiri  olduğu  üçün  onun  da  IX-X  əsrlərdə  yaşadığını 

təxmin etmək olar.  

 

Əbu Səid Əhməd ibn Əbdüləziz Bərdəi 

Hənəfi  məzhəbinə  mənsub  fəqih  və  fətva  mərcii  idi.  Onun  və’z  məclislərinə  insan 

kütlələri toplaşır,  izdiham yaranırdı. Əbu Səid Əhməd Bərdəi h.  18 zilqədə 491-ci  ildə 

(16 oktyabr 1098) vəfat etmişdi

390


.    

 

Əhməd Bərdəi 

                                                 

387

 BAĞDADLI İsmayıl Paşa, Hədiyyətü’l-Arifin Əsmai’l-Müəllifin və Asarü’l-Müsənnifin, (Hzr. R. Bilge-İnal M. K), C. II, 



s. 40-41, İstanbul 1955. 

388


 SƏM’ANİ, Kitabü’l-Ənsab, C. I, s. 212. 

389


 XƏTİB BAĞDADİ, Tarixu-Bağdad, C. VII, s. 385. 

390


 İBN ƏBÜ’l-VƏFA,  Cəvahirü’l-Muziyyə, C. I, s. 191-192; SEYRƏFİNİ, Müntəxəb, s. 125. 

Ağqoyunluların  hakimiyyəti  illərində  Azərbaycanda  yaşamış  hənəfi  məzhəbinə 

mənsub  mütəkəllim  idi.  Həyatı  haqqında  ətraflı  məlumat  yoxdur.  Əhməd  Bərdəi 

Sə’dəddin  Təftazaninin  əsərinə  ‚Şərhu  Əqaidü’n-Nəsəfi‛  adlı  şərh  yazmış  və  bu 

əsərinin  h.  850-ci  ildə  (1446)  bitirmişdi.  Ölüm  tarixi  məlum  deyil.  XV  əsrdə 

yaşamışdır

391




 

Əllamə Əbü’l-Həsən Muhəmməd ibn Mühəddis Əhməd ibn Əli ibn Əsəd Bərdəi 

Yaşadığı dövrün böyük hədis hafizlərindən biri idi. Hədis dinləmək üçün çox səyahət 

etmişdi.  İraq,  Misir  və  Şam  diyarını  gəzmişdi.  O,  İbn  Hirarə  kimi  də  tanınırdı.  Çünki 

atası Əhməd ibn Əlinin ləqəbi ‚Hirarə‛ idi. Əbü’l-Həsən Muhəmməd Bərdəi Hamid ibn 

Şueyb,  Əbü’l-Qasım  Bəğəvi

392


,  İbn  Cəusa,  Abdullah  ibn  Vəhb  əd-Dinəvəri,  Əbu  Əmr 

ibnü’n-Nəhhas, Əbu Bəkr ibn Əbi Davud, İbn Said və başqalarından hədis dinləmişdi. 

Onun hafizəsində 30 mindən çox hədis var idi. Həsən ibn Cə’fər ət-Təyyibi ondan hədis 

dinləmiş və nəql etmişdi. Alim h. 348-ci ildə (959) Qəzvində vəfat etmişdi

393



 



Hafiz Muhəmməd ibn Əhməd ibn Əli əl-Əsədi Bərdəi 

Hədis  ravisi  idi.  Müasiri  olan  mühəddislər  onun  səduq

394

  ravilərdən  biri  olduğunu 



bildirmişdilər. O, hədis elmləri ilə yanaşı fiqh, ərəb dili və ədəbiyyatı sahələrində də öz 

dövrünün  qabaqcıl  alimləindən  biri  idi.  Hafiz  Muhəmməd  Bərdəi  İraq,  Misir  və  Şam 

diyarında Rüqəyyə bint İshaq ibn Musa ibn Cə’fər, İsa ibn Süleyman ibn Əbdülməlik əl-

Qurəşi, Hüseyn ibn Mə’mun, Muhəmməd ibn Əbu İmran, Abdullah ibn Vəhb Dinəvəri, 

Abdullah ibn Muhəmməd Bəğəvi, Yəhya ibn Said, Əbü’l-Həsən ibn Cəusa, Əbu Ərubə 

                                                 

391

 KƏHHALƏ, Mu’cəmü’l-Müəllifin, C. I, s. 109. 



392

 ‚Bəğəvi‛ nisbəsi ilə tanınıb əslən Əfqanıstanlı olan bir çox alim yaşamışdır. Bunların ən məhşurlarından biri də 

Əbü’l-Qasım Abdullah ibn Muhəmməd ibn Əbdüləziz ibn Mərzban Bəğəvidir (829-929). Əbü’l-Qasım Bəğəvi imam 

Əhməd ibn Hənbəlin (h. 164-241/781-855) tələbələrindən biri olmuşdur.  

393

 ZƏHƏBİ, Kitab Təzkərətü’l-Hüffaz, s. 971; İBNü’l-İMAD, Şəzəratü’z-Zəhəb, C. II, s. 247; Təqiyəddin Əhməd ibn Əli əl-



MƏQRİZİ, Kitabü’l-Müqəffai’l-Kəbir, (Nşr. M. ibn Təlhə), C. V, s. 228-229, Beyrut 1991. 

394


 Səduq-lüğət manası ‚son dərəcə doğru sözlü, çox mötəbər‛dir. Hədis elmində ifadə etdiyi məna isə belədir; imam 

Zəhəbi və İraqiyə görə tə’dil, yəni ədalətlilik keyfiyyətinə görə 3-cü, imam Səxaviyə görə isə 5-ci dərəcədə olan hədis 

ravisinə  ‚səduq‛  deyilə  bilər.  ‚Səduq‛un  da  dərəcələri  var.  Daha  ətraflı  məlumat  üçün  bax:  Abdullah  AYDINLI, 

Hadis Istılahları Sözlüğü, s. 132, İstanbul 1987. 


Hüseyn  əl-Hərrani  və  Ömər  ibn  Əbu  E’lan  əs-Səqəfi  kimi  mühəddislərdən  hədis 

dinləmiş və nəql etmişdi

395

.  


 

Hafiz Əbü’l-Hüseyn Əhməd ibn Əli ibn Əsəd Bərdəi 

Məşhur  hədis  hafizi  idi.  Hirarə  ləqəbi  ilə  tanınırdı.  Hədis  dinləmək  üçün  səyahət 

etmişdi. Müxəllid  ibn  Malik, Əli  ibn Hərb,  Əbü’l-Hüseyn  ibn Faris, Əhməd  ibn Mun’i 

və  başqalarından  hədis  dinləmiş  və  nəql  etmişdi.  Əbü’l-Hüseyn  ibn  Faris  onun 

hafizliyini  təsdiqləmişdi.  Hafiz  Nəsr  ibn  Əhməd,  Məkki  ibn  Əbdan  və  başqaları  da 

ondan hədis dinləmiş və nəql etmişdilər

396

. VIII-IX əsrlərdə yaşamışdır.    



 

Hafiz Əbu Bəkr Əbdüləziz ibn Həsən Bərdəi 

Yaşadığı dövrün böyük hədis hafizlərindən biri idi. Hədis dinləmək üçün çox səyahət 

etmiş  və  öz  dövrünün  məşhur  mühəddislərindən  bir  çoxunun  tələbəsi  olmuşdu. 

Dəməşqdə  Muhəmməd  ibnü’l-Abbasdan,  Misirdə  hafiz  Muhəmməd  ibn  Əhməd,  Əbu 

Yaqub  İshaq  ibn  İbrahim  Bağdadidən,  Mosulda  Əhməd  ibn  Ömər  Məvsilidən  hədis 

dinləmiş və nəql etmişdi. Ğəssan ibnü’r-Rəbi’, hafiz Əbu Əli Hüseyn ibn Əli, Əbu İshaq 

İbrahim ibn Muhəmməd əl-Müzəkki, hafiz Əbu Muhəmməd Abdullah ibn Səid ondan 

hədis  dinləmişdilər.  Dövrün  müşhur  mühəddislərindən  Əbu  Bəkr  Muhəmməd  ibn 

İshaq  ibn  Xuzeymə  ilə  çox  səmimi  münasibəti  var  idi.  Alim  uzun  müddət  Xorasanın 

Nişapur  şəhərində  yaşamış,  h.  318-ci  ildə  (930)  Nişapuru  tərk  edərək  Fəravə  şəhərinə 

gəlmişdi.  Fəravə  ribatında

397


  bir  müddət  yaşadıqdan  sonra  alim  Nəsa

398


  şəhərinə 

köçmüş və h. 323-cü ildə (935) burada vəfat etmişdi

399

.  


 

Hüseyn ibn Əhməd ibn Kamil Bərdəi 

                                                 

395

 Ağa Bozorg TEHRANİ,  Təbəqatü’l-İ’lami’ş-Şafi’iyyə, (Hzr. Ə. T. Fənrəvi), s. 212, 214, 234, Beyrut 1971; BAĞDADİ, 



Təkmilətü'l-İkmal, C. II, s. 35-36. 

396


 İBN MAKULA, İkmal, C. I, s. 176; s. 198, Əhməd ibn Əli İBN HƏCƏR əl-Əsqəlani, Nüzhətü’l-Əlbab fi’l-Əlqab, (Nşr. 

Ə. Sudeyri), s. 198, Riyad 1989. 

397

 Ribat-sərhəd qala-zastavası. Fəravə ribatı indiki Türkmənistanın Sərdar rayonu ərazisində yerləşirdi. 



398

 Nəsa-qədim Xorasanın şəhərlərindən biri idi. Xarabalıqları Türkmənistanın paytaxtı Aşqabadın 15 km qərbində, 

Bagir  kəndi  yaxınlığında  yerləşir.  Qədim  adı  Parthaunisa  olan  şəhər  Parfiya  kralı  I  Mitridatın  paytaxt  şəhəri 

olmuşdu.   

399

 YAQUT əl-HƏMƏVİ, Mu’cəmü’l-Büldan, C. I, s. 411-414; ƏBU NUEYM İSBƏHANİ, Hilyətü’l-Əvliya, C. V, s. 63. 



Hədis  ravisi  idi.  Hüseyn  ibn  Abdullah  ibnü’l-Xuseybdən  hədis  nəql  etmişdi. 

Muhəmməd ibn Muhəmməd əs-Səkkak da ondan hədis nəql etmişdi

400

. Yaşadığı dövrü 



müəyyən etmək mümkün olmamışdır.   

 

Hafiz Əbu Bəkr Məkki ibn Əhməd ibn Sə’dveyh Bərdəi 

Yaşadığı dövrün böyük hədis hafizlərindən biri idi. Hədis dinləmək məqsədiylə İslam 

coğrafiyasının  bir  çox  yerlərinə  səyahət  etmişdi.  Dəməşqdə  Əhməd  ibn  Ümeyr, 

Muhəmməd ibn Yusif əl-Hərəvidən, Trablusda Əbü’l-Qasım Abdullah ibn Hüseyn ibn 

Əbdürrəhman  əl-Bəzzazdan,  Bağdadda  Əbü’l-Qasım  Bəğəvi,  Səid  ibn  Əbdüləziz  əl-

Hələbi, Əbu Muhəmməd Saəda, Əbu Yə’la Muhəmməd ibnü’l-Fəzl, Əbu Ərubə Hüseyn 

əl-Hərrani, Əbu  Cə’fər ət-Təhavi

401

, Əbdülhəkim  ibn Əhməd əl-Misri, Muhəmməd  ibn 



Əhməd ibn Rica əl-Hənəfi, Muhəmməd ibn Ümeyr əl-Hənəfidən, Misirdə U’rs ibn Fəhd 

əl-Məvsilidən  hədis  dinləmişdi.  Ustad  Əbü’l-Vəlid  Həssan  ibn  Muhəmməd  əl-Fəqih, 

Hakim Əbu Abdullah, Əbü’l-Fəzl Nəsr ibn Muhəmməd əl-Əttar ondan hədis dinləmiş 

və  nəql  etmişdilər.  Əbu  Bəkr  Məkki  Bərdəi  h.  330-cu  ildə  (942)  Xorasanın  Nişapur 

şəhərinə  köçmüş  və  orada  məskunlaşmışdı.  H.  350-ci  ildə  (961)  Nişapuru  tərk  edib 

Mavərünnəhrə səyahət etmişdi. Xorasanda ikən hədis elminə dair bir neçə əsər qələmə 

almışdı. H. 354-cü ildə (965) Şaş

402


 şəhərində vəfat etmişdi

403


. Nəql silsiləsində Əbu Bəkr 

Məkki Bərdəinin də olduğu hədislərdən biri aşağıdakıdır: 

Abdullah  ibn  Əmr  (ا)  dedi:  Allah  Rəsulu  (م)  buyurdular:  ‚Allah  elmi  insanlar(ın 

beynindən,  zehnindən)dan  zorla  çəkib  almaz.  Lakin  aralarından  alimləri  almaqla  elmi 

də alıb aparar. (Cəmiyyətdə) alim qalmayandan sonra insanlar cahilləri özlərinə rəhbər 

                                                 

400

 ƏBU NUEYM İSBƏHANİ, Hilyətü’l-Əvliya, C. IV, s. 168. 



401

 Əslən Misirlə olan imam Əbu Cə’fər Əhməd ibn Muhəmməd ibn Səlamə ibn Əbdülməlik əl-Əzdi ət-Təhavi (853-

933) əhli-sünnə alimlərinin məşhurlarından idi. ‚Əhkamu’l-Qur’an‛, ‚Nəvadiru’l-Fiqhiyyə‛, ‚Məani’l-Asar‛ kimi 15-

dən çox əsərin müəllifidir. Həmçinin ‚Əqidətü’t-Təhaviyyə‛ adlı əhli-sünnə əqidəsinə dair əsərin müəllifidir.  

402

 Şaş-indiki Özbəkistanın paytaxtı Daşkəndin qədim adı.  



403

 YAQUT əl-HƏMƏVİ, Mu’cəmü’l-Büldan, C. I, s. 271; SƏM’ANİ,  Kitabü’l-Ənsab, C. I, s. 212; TEHRANİ, Təbəqatü’l-



İ’lam, s. 189.  

qəbul edərlər. Onlar da savadsızca hökm verərlər, həm özləri yollarını azarlar, həm də 

insanları yollarından (zəlalətə) sapdırarlar‛

404

.  

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   50


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə