Yazıçı Anar haqqında payız düşüncələri (Cəmil Həsənli) Moskvada Anarın 70 illiyində çıxışından



Yüklə 4.05 Mb.

səhifə9/44
tarix23.12.2016
ölçüsü4.05 Mb.
növüYazı
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   44

DİN - MƏDƏNİYYƏTDİR 

 

Dini məsələləri işıqlandıracaq bir qəzetin nəşrə başlamasını ürəkdən alqışlayır və 



ona uğurlar diləyirəm. Din - cəmiyyətin çox mühüm bir mənəviyyat  

Mənim  üçün  din  hər  şeydən  əvvəl  əxlaq  və  mədəniyyətdir.  Əgər  müxtəlif  dini 

konfessiyalar  bir-birindən  fərqlənirsə  onların  təsiriylə  yaranmış  sənət  örnəkləri  bütün 

bəşəriyyətə  məxsus  olan  sərvətdir.  Paris  Notr  Dam  kilsəsini  seyr  edərkən,Rafaelen 

Sikstin  Madonnasına,  Mikalencelonun  «Pyeta»sına(«Kədər»inə)  heyranlıqla  baxarkən, 

İ.S.Baxın  xorallarını  dinləyərkən  mən  bu  sənət  möcüzələrinin  dini  qaynaqlardan 

qidalandığını unudaraq onlardan ilk növbədə ilahi estetik zövq alıram. Eləcə də İslam 

mədəniyyətinin  yaratdığı  incilər  -  Şeyx  Nizaminin,  Mövlana  Cəlaləddin  Ruminin, 

Füzulinin  poeziyası,  muğamlar,  Tac  Mahal,  Səmərqənd,  Buxara,  İsfəhan,  Şiraz, 

Naxçıvan  memarlıq  abidələri,  İstanbul  cameləri  -bütün  dünyaya  məxsus  olan 

gözəlliklərdir. 

Səmavi  dinlər  arasında  İslam  sonuncusu  və  ən  tolerantlısıdır.  Digər  iki  səmavi 

dindən fərqli olaraq İslam o dinlərin peyğəmbərlərini də qəbul edir və onlara, o dinlərin 

qudsal kitablarına hörmətlə yanaşır.Xristian dünyasında Məhəmməd, Əli,Həsən,Hüseyn 

adlarına  rast  gəlməzsiniz,amma  İslam  dünyasında  Həzrət  Məhəmməddən  öncəki 

peyğəmbərlərin adları İbrahim,Süleyman,Musa,İsa və s. ən yayqın adlardır. 

Dinin dövlətdən ayrılması  - laiklik, sekulyarlıq, dünyəvilik  - hər bir demokratik 

quruluşun  təməl  prinsiplərindəndir.  Allahsız,  ateist  quruluşlar  diktaturaya  yol  açır  və 

Allahı  inkar  edən  diktatorlar  öz  kultlarını  insanların  inanclarında,  şüurlarında  təsdiq 

etməyə  çalışırlar.  Eyni  zamanda  teokratik  quruluşlar  da  gec-tez  totalitar  bir  sistemə 

çevrilir, düşüncə azadlığının, fərqli fikir özgürlüyünün qəniminə çevrilirlər.  

Bu  gün  cəmiyyətdə  -  istər  mediada,istər  ədəbiyyat  və  sənətdə,istərsə  də  insan 

münasibətlərində,davranışında,həyat  tərzində  müəyyən  aşınma,bayağılaşma  müşahidə 

olunduğu bir vaxtda dinimizin mənəvi dəyərləri -- sağlam ailə əlaqələri,qarşılıqlı böyük-

kiçik  hörməti,  əlitəmizlik,  gözütoxluq,ehtiyacı  olanlara  yardım  əlini  uzatmaq  kimi 

dəyərlər,zənnimcə dinin bütün rituallarından daha vacibdir. 



Dinə  ən  böyük  zərbə    onun  fanatizm  şəklinə  salınmasıdır.  Böyük  sələflərimiz 

Mirzə  Cəlil  Məmmədquluzadə,Mirzə  Ələkbər  Sabir  mənsub  olduqları  İslam  dininə 

yox,dini  fanatizmə  və  fanatizmin  törəməsi  olan  mövhumata,xurafata  qarşı  mübarizə 

aparırdılar. 

Uşaqlıqdan  Allaha  inanmışam  və  ömrümün  sonuna  qədər  inanacam.Yaşa 

dolduqca bu münasibətimi belə ümimiləşdirdim:  

 

Allaha inanıram. 



Dinə hörmət bəsləyirəm. 

Fanatizmə,mövhumata,xurafata nifrət edirəm. 



11 aprel 2009. 

«Din və cəmiyyət» qəzetinin ilk nömrəsində dərc edilib 

 

 

 



 

KAMANÇANIN SAFLAŞDIRAN NALƏSİ 

 

«Gələcəyin  qorunması,  Qafqaz  barış  axtarışında»  adlı  kitab  ATƏT-in 

təşəbbüsüylə  və  İsveçrə,Almaniya,Avstriya,Norveç    və  Lixtenştyen  hökumətlərinin 

sponsorluğu ilə rus,ingilis və alman dillərində  nəşr edilmişdir. Kitabın təşəbbüskarları 

və  redaktorları  ATƏT-in  mətbuat  azadlığı  üzrə  müvəkkili,  1980-1988-ci  illərdə 

Almaniya Bundestaqının deputatı olmuş Fraymut Duve və ATƏT-in Qafqaz üzrə şəxsi 

təmsilçisi  İsveçrə  diplomatı  Xaydi  Talyavinidir.  Nəşrin  koordinatoru  və  tərtibçisi  isə 

mosvkalı tənqidçi Natalya İvanovadır. 

   Kitaba Qafqaz problemlərinə aid iyirmi altı yazı daxil edilmişdir. İstər Qafqaz 

ölkələrində  yaşayan  qafqazlı  müəlliflər,  istərsə  də  başqaları  bu  bölgənin  çətin  taleyi 

haqqında, indiki ağır vəziyyəti və gələcək perspektivləri barəsində mülahizələrini irəli 

sürüb,bu gün gərginlik və konfliktlər içində yaşayan xalqların barış yollarını arayırlar. 

Müəlliflər sırasında bir sıra tanınmış qələm sahibləri, o cümlədən Gürcüstandan Zazva 

Abzianidze,  Georgi  Nicaradze,  Ermənistandan  Qrant  Matevosyan,  Ağası  Ayvazyan, 

Moskvadan  Anatoli  Pristavkin,  Fazil  İsgəndər,  Nəfi  Cusoytı,  Çingiz  Hüseynov  vardır. 

Kitabda  Azərbaycandan  Anarın  «Kamançanın  saflalaşdıran  naləsi»  və  Məmməd 

İsmayılın «Qafqaz necə olmalıdır» yazıları  verilmişdir. 

Tərtibçilər 

 

Əvvəlcə  bu  yazının  başlığına  çıxarılmış  və  güman  ki,çoxlarının  adını 

eşitmədikləri  «kamança»  sözü  haqqında.  Kamança  Azərbaycanın  milli  simli-yaylı 

musiqi alətidir,kamançada əsrlər boyu  xalq musiqimiz azərbaycanlı və eləcə də erməni 

çalğıçıları tərəfindən ifa olunub. Bu gün,nə yazıq ki, aralarında ədavət hökm sürən bu 

iki  xalqın  ümumiyyətlə  mədəniyyəti,musiqisi,məişəti  və  mətbəxində  ortaq  cəhətlər 

çoxdur.  Əslinə  qalsa,bir-biri  ilə  ədavət  edən  xalqların  özü  deyil,bu  qarşıdurma 

kənardakı    maraqlı  qüvvələrin  fəal,amma  gözə  görünməyən  təhrikedici  hərəkətlərinin 

nəticəsidir.Bu  barədə,eləcə  də  kamança  barədə  danışmazdan  öncə,doğulub 

yaşadığımız,çalışdığımız,qəmlənib  sevindiyimiz,  ümid  bəslədiyimiz  ötən  əsrimizə  

qıraqdan,qərəzsiz bir nəzərlə baxmaq istəyirəm. 


Belə  hesab  edirəm  ki,  XX  əsr  miladi  təqvimə  görə  1901-ci  ilin  1  yanvarında 

deyil,1905-ci ildə Rusiyadakı,Uzaq və Yaxın Şərqdəki inqilabi hadisələrdən başlandı və 

1991-ci  ilin  dekabrında  Belovec  meşəsində  SSRİ-nin  dağılması,    bütün  dünyaya 

meydan oxuyan sosialist düşərgəsinin tarixə qovuşması ilə sona yetdi. Məndə belə bir 

təəssürat yaranıb ki,XX əsr sona çatsa da,XX1 əsr  

hələ başlanmayıb. Yüzilliyin simasını formal tarixlər deyil, epoxial, cahanşümul 

hadisələr müəyyən edir. 

XX əsrin simasını inqilablar,çevrilişlər və müharibələr müəyyən etdi.Əlbəttə,daha 

öncəki  əsrlərdə  də  qanlı  savaşlar,nəhəng  inqilablar  az  olmayıb,lakin  yola  saldığımız 

əsrin  kataklizmləri  qədər  bütün    bəşəriyyətin  taleyinə  total  təsir  edən  yüzillik 

olmayıb.Fikrimcə,XX  əsrdə  iki  deyil,üç  dünya  müharibəsi  baş  verib.  1914-1918-ci  və 

1939-1945-ci  illərdə  baş  vermiş  Birinci  və  İkinci  cahan  müharibələri  misilsiz  insan 

itkiləri, maddi dağıntılar,bir neçə nəslin puç olmuş ümidləri ilə nəticələndi. 

Hal-hazırda  isə  artıq  yarım  əsrdən  uzun  sürən  bir  müddət  ərzində 

Koreya,Vyetnam,Laos,Kambodcadan  tutmuş  Kəşmir,  Əfqanıstan,Yaxın  Şərqdən 

keçərək  Afrika  və  Mərkəzi  Amerika,son  illərdə  Qafqaz  və  Balkanlarda  qanlı  Üçüncü 

dünya müharibəsi gedir.  Fikrimcə ,bu da əvvəlki iki müharibə kimi tam haqda dünya 

müharibəsi  adlandırıla  bilər.Yüz  minlərlə  insanın  həlak  olduğu,xalqların    tarix  boyu 

formalaşmış  dəyərlərinin,  qarşılıqlı  münasibətlərinin  məhv  edildiyi,fiziki  və  mənəvi 

cəhətdən şikəst edilmiş nəsillərin arzu və istəklərinin yanlış siyasi prioritetlərə, düzgün  

dərk  edilməmiş  milli  və  dövlət  mənafelərinə  qurban  verilən  qanlı  qarşıdurmaları  bəzi 

siyasətçilər  qeyri-sabitlik  kimi  qiymətləndirirlər.  Bu  isə  real  vəziyyətə  həddən  artıq 

yumşaq ad verməkdir. 

Həqiqi  və  uydurulmuş  milli  mənafelər  -budur  elan  edilməmiş  Üçüncü  Dünya  

müharibəsinin səbəbləri və motivləri. 

Əgər XX əsrin iki dünya müharibəsində ölkələr və ya ölkə qrupları öz aralarında 

savaşırdırlarsa,Üçüncü  dünya  davasında  ölkələrin  daxilindəki  etnoslar  bir-birinə  qarşı 

durur.Bu,ilk baxışda göründüyü kimi vətəndaş müharibəsi deyil,hər biri lokal xarakter 

daşıyan,müəyyən bir ölkənin sərhədləri ilə hüdudlanan,lakin bütövlükdə dünya miqyaslı 

bir yanğının məşum mənzərəsini təşkil edən sırf etnik toqquşmalardır. 



Hər  biri  ayrıca,mustəqil    fəlakət  olsa    da,müəyyən  bir  dövlətin  sərhədləri 

daxilində baş verən bu faciəli hadisələrin səbəbləri çox vaxt eyni olur. Əlbəttə ki,hər bir 

ölkənin və hər bir konfliktin spesifik xüsusiyyətlərini və şəraitini nəzərə almaqla. 

Bir çox hallarda əsl hərbə çevrilən bu qanlı toqquşmaların konseptual əsası ondan 

ibarətdir ki,beynəlxalq qanunun iki əsas prinsipi -- bir tərəfdən ölkənin ərazi bütövlüyü 

və sərhədlərinin toxunulmazlığı,digər tərəfdən bu ölkələrdə yaşayan milli azlıqların öz 

müqəddəratını  təyin  etmək    prinsiplərini  -  bir-birilə  uyğunlaşdırmaq  çətindir.  Bu  iki 

prinsip,şübzəsiz,  istər  münaqişə  baş  verən  bölgələrdə,istərsə  də    ümumən  dünyada 

sabitliyin bərqərar olması üçün çox vacibdir. Hər hansı  sərhəddə yenidən baxılması və 

ya dəyişdirilməsi  bir örnək kimi təkcə həmin ölkə üçün deyil,başqa dövlətlər üçün də 

böyük  təhlükə  mənbəyidir.Belə  təşəbbüslərin  zəncirvari  reaksiyası  bütün  dünyanı 

partlada bilər. 

Digər tərəfdən hər hansı böyük və ya kiçik xalqın öz mədəniy-yətini,dilini,iqtisadi 

sistemini,mentalitetini qoruyub saxlamağa çalışması düzgün anlanılmalıdır. 

Bu,  həddən  artıq  mürəkkəb  və  ağrılı  problemin  mədəni,  lakin,  təəsüf  ki, 

reallıqdan hələ çox uzaq həlli hər iki prinsipmin uyğunlaşdırılmasındadır. Ölkənin ərazi 

bütövlüyü qeydsiz-şərtsiz toxunulmaz qalmalıdır. Lakin bu vahid ölkədə milli azlıqların 

tam  mənasında  mənəvi  və  maddi  mövcudluğu,  geniş  özünüidarəetmə  şəraitində  öz 

iqtisadiyyatinı,mədəniyyətini  və  dilini  inkişaf  etdirməsi  üçün  imkanlar  yaradılmalıdır. 

İnkişaf  etmiş  Avropa  ölkələrinin,  məsələn,  elə  tutalım  İsveçrənin  artıq  çoxdan  nail 

olduqları bir ideal. Amma o da var ki, firavanlıq içində yaşayan Avropada da - Olster və 

ya Basklar ölkəsində vaxtaşırı partlayış səsləri dünyanı sarsıdır. 

Milli azlıqların kompakt yaşadıqları ölkələrdə ən geniş hüquqlara malik olmaq və 

ən yüksək statuslu muxtariyyət qanunauyğun sayılır. Dağlıq Qarabağ üçün məhz bunu 

təklif edən Azərbaycan hər dəfə rədd cavabı alır. Bu rədd cavabı artıq baş tutmuş faktın 

«məntiqinə» və kənar qüvvələrin açıq ya gizli dəstəyinə arxalanır. Buraya onu da əlavə 

edək  ki,  bütövlüklə  qovulduqlarına  qədər  Ermənistan  ərazisində  yaşayan  200  min 

azərbaycanlı hər hansı  muxtariyyət formasını dilə belə gətirə bilmirdi.. 

O  zamanki  sovet  rəhbərliyinin  cinayətkarcasına  laqeyd  yanaşdığı  Qarabağ 

münaqişəsinin davamı kimi,sonralar Çeçenistan hadisələri başlandı. 



Həm  Rusiyanın,həm  də  Qərbin  müəyyən  dairələrinin  üstünlük  verdiyi    ikili 

standartlar  siyasəti  problemi  daha  da  dərinləşdirdi  və  istər  Azərbaycanın,  istərsə  də 

Ermənistanın  ictimai  şüurunda  daha  bir  əlavə  yeni  problem  yaratdı.  Azərbaycan  və 

yəqin ki, Ermənistan cəmiyyətində heç nəyə baxmayaraq Rusiyaya xeyirxah münasibət 

bəsləyən,onun  tarixinə  hörmətlə  yanaşan,  mədəniyyətinə  heyranlığını  gizlətməyən 

adamlarla  Şimal  qonşusunun  mövqeyini  ikili  standartlar  siyasəti  kimi 

qiymətlənldirənlər,bu  dövlətdən  mümkün  qədər  uzaqlaşmağı  təklif  edənlər  arasında 

qarşıdurma meydana çıxmaqdadır. 

Əlimdə  kifayət  qədər  dəlil  və  sübutların  olmasına  baxmayaraq,burada  Qarabağ 

münaqişəsinin  qaynaq  və  səbəblərinə  dair  baxışlarımı  daha  artıq  şərh  etmək 

istəmədim.Amma bu gün Azərbaycanın və düşünürəm ki,həm də Ermnistanın ən kəskin 

və  qanlı  reallığı  olan  problemə  toxunmaya  da  bilmərəm.  Bir  anlığa  təsəvvürümə 

gətirirəm ki, bu münaqişə, eləcə də Abxaziya, Osetiya və Çeçenistandakı münaqişələr 

olmayaydı,qoca Qafqazımız necə bəxtəvər bir diyara, turizm, qonaqpərvərlik, firavanlıq 

cənnətinə  çevrilərdi.  Buruda  yaşayan  bütün  böyük  və  kiçik  xalqların  səmimi 

mehribanlıq şəraitində, qonşu, yaxın ölkələrlə xeyirxah dostluq münasibətləri mühitində 

çiçəklənən  Qafqaz….Əvvəl-axır  belə  bir  zaman  gəlib  çıxacaq.  Arzum  budur  ki,  bu 

xoşbəxt gələcək çox da gecikməsin. Mənim sinnimdə olanlar - yaşı altmışı keçənlər öz 

gözləri  ilə  bu  xoş  gələcəyi  görüb  ixtiyarlıq  çağlarımızı  belə  bir  dünyada  yaşamaq 

istəymi daha yaxşı başa düşər.   

Mənim  gələcək  barədə  ümmidlərim  hər  halda  tarixi  gerçəkliklərə    əsaslanır. 

Böyük olsun ya kiçik  -- heç bir müharidə qalib olmur.Əvvəla ona görə ki,qələbə olay 

deyil,  sürəcdir,yəni  hadisə  deyil  prosesdir.1945-ci  ilin  mayında  Sovet  İttifaqı  faşist 

Almaniyasına,  sentyabrında  Yaponiyaya  qalib  gəldi.Bü  zəfər  -  hadisə  idi,proses,sürəc 

isə ondan ibarətdir ki, otuz-qürx il sonra Almaniya və Yaponiya dünyanın ən  inkişaf 

etmiş  ,əhalisi  rifah  içinlə  yaşayan  qabaqcıl  ölkələridir,Sovet  İttifqının  varisi  olan 

müstəqil  dövlətlər,o  cümlədən  ilk  növbədə  Rusiyanın  özü  isə  ağır  iqtisadi  dürümda 

çabalayır  və  Almaniyadan,Yaponiyadan  yardım  istəyir..Zəfəri  kim  çaldı  -  Sovet 

İttifaqımı, Almaniyamı, Yaponiyamı?  


İkinci məsələ ondan ibarətdir ki, məğlub tərəf həmişə intiqam hissi ilə yaşayır və 

bu  da  nəticəsi  tam  tərsinə  ola  biləcək  yeni  savaşın  başlanmasına  səbəb  olur.  Bununla 

bərabər,demək  lazımdır  ki,məğlubiyyət  mütləq  qisasa  gətirib  çıxarmaya  da 

bilər,qarşılıqlı anlaşma,qarşı tərəfi başa düşmək cəhdi daha vacibdir. 

Avropa xalqları son iki böyük dünya müharibəsinin faciəli təcrübəsindən keçərək 

belə  bir  qarşılıqlı  anlaşma,sülh  və  əmin-amanlıq,müəyyən  sahələrdə  sağlam  rəqabəti 

istisna  etməyən  faydalı  iqtisadi  əməkdaşlıq  şəraitində  yaşamağı  bacardılar.  Ayrı-ayrı 

istisnalar isə(yenə da Balkanları xatirlayaq) mövcud      

Ümid edirəm ki,XX1 əsrdə --yeni minillikdə Asiya və Afrika qitələrinin bir çox 

ölkələri bu nəhəng  ərazinin müxtəlif bölgələrində hələ də davam edən Üçüncü Dünya 

müharibəsinin  acı  təcrübəsindən  keçərək  Avropadakı  tolerantlı,dözümlü  birgəyaşama 

formalarını  mənimsəyəcəklər.  Və  nəyahət,dövlətlərin,irq  və    millətlərin  minillik 

ənənələrinə - müharibə ənənələrinə son qoyulacaq. 

XX əsrdə ilk dəfə kosmosa çıxan insan gələcək onilliklərdə kainatın dərinliklərinə 

daha  çox  nüfuz  edəcək,bu  isə  Yer  kürrəsi  sakinlərinin  qaçılmaz  olaraq  Qalaktikanın 

sirrləri  və  təhlükələri  qarşısında  birlik  ,həmrəylik  duyğularına,planetmizin  çeşidli 

ölkələr  koleydoskopu  kimi  deyil,vahid  ana  torpaq  kimi  dərk  olunmasına  rəvac 

verəcəkdir. Şüurlu varlığın hər hansı bir başqa formaları ilə rastlaşacağımız zaman,biz 

milli  və  irqi  mənsubiyyətimmizdən  asılı  olmayaraq  başqa  bir  sivilizasiya  qarşısında 

həmcinsliyimizi  dərk  edəcəyik,bu    da  yad  qüvvə  ilə  qarşıdurma  zamanı  hər  bir  xalqı 

birləşdirdiyi kimi,bütün  bəşəriyyəti birləşdirəcəkdir.Bütün kainatda tənhalığımız sübut 

olunarsa,bu  da  bizi  sonsuzluq  qarşısında  unikal  dünyamız  və  onun  kövrək,qısa  ömrü 

naminə aramızdakı bütün ziddiyyətləri unutmağa məcbur etməlidir. 

Bu  cümlələri  yazarkən  düşündüm  ki,oxucu  kosmosa  dair  mülahizələrimi 

Qafqazdakı  millətlərarası  problemlərin  həlli  yollarını  axtarışdan  qaçmaq  cəhdi  kimi, 

real bəlalarımızı Allahın olmasa  da, « kosmik gəlmələrin» ixtiyarına  buraxmaq istəyi 

kimi  başa  düşə  bilər.  Əslində  bu  belə  deyil.  Sadəcə  olaraq  əminəm  ki,  elmin 

tərəqqisi(bu  isə  dövrümüzdə  xeyli  dərəcədə  kosmik  kəşflərlə  bağlıdır)  dünyamızın 

sakinlərini başqa ölçülərlə yaşamağa, düşüncə tərzini dəyişməyə vadar edəcəkdir. 


Lakin  ağrılı  məsələlərin  həllində  elmdən  də  artıq  mədəniyyətə  böyük  ümidlər 

bəsləyirəm. Fantaziyam kimi qiymətləndirilsə də,mədəniyyətdən uzaq görünən bir çox 

məsələlərin  həllində  ədəbiyyatın,  incəsənətin,  bütövlükdə  mənəviyyatın  fəal  rolunu 

görürəm.  Tamamilə  əminəm  ki,  bu  istiqamətdə  ədəbiyyat,müsiqi  siyasətin, 

diplomatiyanın, hər növ silahların gördüyündən qat-qat artıq iş görə bilər. Xalqlar bir-

biri  ilə  top  atəşlərinin  dilində    danışmamalı,  bir-birinin  evinə  tanklarla  «qonaq» 

getməməli, daima partlayışlar və terror aktları qorxusu altında yaşamamalı, uşaqlıqdan 

qəddarlığa  və  zorakılığa  alışmış,nifrət  hissləri  ilə  zəhərlənmiş  nəsillər 

yetişdirilməməlidir. 

Qəddarlıq,  nifrət  və  qisasçılıq  emosional  hallardısa,axı  insana  xas  olan  başqa 

duyğular  da  var  -dinc,xoş  keçmişə  nostalji  hissləri,keçmişdəki  dostluq  ünsiyyətiylə 

bağlı  işıqlı  xatirələr,  nəhayət  birgə  yaşanmış  repressiya  illəri,  iqtisadi  çətinliklər, 

azadlıqdan  məhrumluq  və  azadlıq  həsrəti,itgilərimiz  barədə  ümimi  yaddaşımız  var 

axı… 


Sözümün  sonunda    kamançaya  qayıdaraq  nə  üçün  bu  sözü  yazımın  başlığına 

çıxardığımı izah etmək istəyirəm. 

Ədəbiyyatımızın  klassiki  Cəlil  Məmmədquluzadənin  «Kamança»  adlı  birpərdəli 

pyesi var. Əsərdə XX əsrin əvvəllərində indiki qlobal miqyasda olmasa da,baş vermiş 

erməni-azərbaycan toqquşmalarından bəhs  edilir. 

Dağlarda  silahlı  azərbaycanlılar  dəstəsi…Birdən  kimsə  bir  dağ  kəndindən 

başqasına  gedən  qoca  kişini  görür.  Sən  demə,  bu,  ətrafda  hamının  tanıdığı  gözəl 

kamança  ifaçısı  olan  bir  erməni  imiş.  Onu  tutub  gətirirlər  və  kimsə  o  saat  öldürməyi 

təklif  edir.  Azərbaycanlıları  qəddarlıqda  ittiham  etməyə  tələsməyin.  Mətndən  məlum 

olur ki,dəstədəkilərin hamısının yaxınlarını,  ailə üzvlərini,qohumlarını, dostlarını qarşı 

tərəf qətlə yetirib. Doğrudur, qoca kamançaçalanın bir günahı yoxdur,amma axı o məhv 

edilən azərbaycanlıların da heç bir təqsiri olmayıb. 

Dəstənin  başçsı,bütün  ailəsi  məhv  edilmiş  sərt    təbiətli  adam  qətl  hökmünün 

yerinə yetirilməsində xüsusiylə israr edir.  

Öldürmək  qərarı  qəbul  edilən  zaman  kiminsə  yadına  düşür  ki,həmin  qoca  çox 

gözəl kamança  çalandır.  Qoca toydan  gəldiyinə görə   kamançası  yanında imiş  və ona 



ölümündən qabaq sonuncu dəfə kamança çalmaq imkanı verilir. Ölümdən yaxa qurtara 

bilməyəcəyini başa düşən qoca xahiş edir ki,ondan sonra kamançasını oğluna versinlər. 

…Və  çalmağa  başlayır…Kamançanın  insan  naləsini  xatırladan  kədərli  səsi  boş, 

kimsəsiz  dağlara  yayılıb  amansızlaşmış  insanların  ürəklərini  lərzəyə  salır.Dəstənin 

başçısı  qocaya  əmr  edir  ki,  kamançasını  da  götürüb  rədd  olub  getsin.  Kamança 

çalındıqca ötən günlər bir-bir yadına düşürmüş. 

Zəhmli-zabitəli  dəstə  başçısı  savaşın  olmadığı  dinc  zamanları,insanların  bir-

biriylə  sevinc və kədərlərini bölüşdükləri, toylarda görüşdükləri zamanları xatırlayır,o 

zamanlar  araya  nifrətdən    hasar  çəkilməmişdi,  qan  tökülməmişdi,  qəlblərdə  intiqam 

hissi  kükrəmirdi.  Dərdin,  həsrətin  qarışığı  içində  qovrulan  dəstə  başçısı  təbiətinə  xas 

olmayan bir tərzdə- çıxıb getməsən  səni də öldürəcəm, özümü də-deyir. 

Qarabağ bəlasının qanlı təfərrüatı barədə yeni-yeni məlumatlar aldığım zamanlar 

heç vaxt ümidimi itirməmişəm ki, bir gün ermənilər də, azərbaycanlılar da kamançanın 

səsinə,  onun  kədərli  musiqisinə,fəryadına  qulaq  asacaq  və  bir-birinin  ağrı  və 

iztirablarını başa düşməyə qadir olacaqlar. 

Kamançanın  kövrək  naləsi  bir  gün  mütləq  topların,silahların  gurultusunu 

batıracaq. 

Axı hər xalqın elə bir musiqi aləti var ki,daşa dönmüş qəlbələri belə riqqətə gətirə 

bilir. Bu alət kamança da ola bilər, Çexovun «Rotşild skripkası» da… 

2001 

 

 



 

ÖMRÜMÜN «QOBUSTAN» İLLƏRİ 

 

 «Qobustan» - mənim gəncliyimdir, bizim nəslin gəncliyidir. Düz otuz il bundan 

əvvəl  -  1968-ci  ilin  payızında  bu  toplunun  baş  redaktoru  təyin  olunanda  otuz 

yaşındaydım və yeddi nəfərdən ibarət olan redaksiyamızın əməkdaşları (məsul katib, iki 

şöbə  müdiri,  rəssam,  texniki  redaktor,  makinaçı)  -  hamısı  məndən  cavan  idilər. 

Müəlliflərimizin də böyük qismi gənclər idi.  

«Qobustan»  ədəbiyyatımızda,  sənətimizdə  «60-cılar»  adlanan  və  mədəniyyət 

tariximizdə  silinməz  izlər  salan  bir  nəslin  səsi  idi,  onun  ruhunun,  dünyagörüşünün  və 

dünyaduyumunun, düşüncələrinin, estetik  zövq və meyarlarının ifadəsi idi. O nəslin, o 

dövrün  ümidlərini  və  fərəhlərini,  aldanışlarını  və  xəyal  qırıqlığını  yaşayır  və  öz 

səhifələrində əks etdirirdi.  

Toplu  ilk  nömrəsindən  oxucuların  marağını  və  sevgisini,  bədxahların  

qısqanclığını  və  kinini  qazandı.  (Təbii  ki,  bu  sonuncular  da  oxucular  idi,  oxuyurdular 

«Qobustan»ı, amma pis gözlə, qurdalayıb bir şey tapmaq məqsədiylə oxuyurdular). Hər 

halda  topluya  biganə  qalanlar  yoxdu.  Məlumat  alırdıq  ki,  bəzən  toplunu  köşklərdə 

piştaxtanın altından artıq qiymətə satırlar.  

Bu  oxucu  marağının  səbəbi  nəydi?  Materialların  oxunaqlı  şəkildə,  o  vaxtlar 

yalnız  «Qobustan»a  məxsus  bir  dillə  və  üslubla,  çeşidli  formalar,  biçimlər,  rubrikalar 

şəklində təqdim olunması, rəngli şəkillərin və kağızın yüksək keyfiyyətli olması diqqəti 

çəkirdisə, bu işin yanız zahiri cəhəti idi. Daha vacib, daha önəmli məsələ topluda gedən 

yazıların  məzmunu  və  daha  geniş  anlamda  «Qobustan»ın  ümumi  ruhu,  məramı, 

mövqeyi idi.  

«Qobustan»  incəsənət  toplusu  dərc  etdiyi  müxtəlif  səpgili  yazılarla  göstərmək 

istəyirdi  ki,  ən  yeni,  mütərəqqi,  irəlici  sənət  yönlərinin,  təmayüllərinin  təbliği, 

dəstəklənməsi heç  də  keçmiş  irsimizdən  qopmaq,  köklərimizi  danmaq,  onlara  etinasız 

yanaşmaq  deyil.  «Qobustan»  öz  yazılarıyla  sübut  edirdi  ki,  xalqımızın  neçə  min  illik 

mədəni  sərvətinə  ehtiram,  milli  yaradıcılıq  ənənələrinə  diqqət  və  sayğı  heç  də 

inkişafımızın qarşısını almamalıdır, yeni axtarışlara, eksperimentçiliyə, çağdaş dünyayla 



ayaqlaşmağa  əngəl  törətməməlidir.  «Qobustan»  həm  Keçmişimizə  sadiq  idi,  həm  də 

Gələcəyimizə.  

Toplu  Azərbaycan  incəsənətinin  bütün  sahələrini  işıqlandırırdı,  amma  eyni 

zamanda onun qapıları bütün dünyanın- Qərbin də, Şərqin də, Şimalın da, Cənubun da 

sənət xəzinəsinə açıq idi. İlk nömrəmizin üz qabığında Qobustan qaya rəsmlərinin şəkli 

verilmişdi,  sonrakı  saylarımızı  Orta  əsr Azərbaycan  miniatürləri,  xalçalarımız,  «Molla 

Nəsrəddin»  karikatürləri,  Səttar  Bəhlulzadənin,  Cavad  Mircavadovun,  Mikayıl 

Abdullayevin, Tahir Salahovun, Toğrul Nərimanbəyovun, Rasim Babayevin tablolarıyla 

bərabər, Orta əsr İtaliya İntibah rəssamlarının, fransız impressionistlərinin, Behzadın və 

Matissin şəkilləri, yapon qravürləri və Pikassonun qrafik «Göyərçini» bəzəyirdi.  

«Qobustan» dünyaya açılan Azərbaycan pəncərəsiydi. Əbubəkr Əcəmi Naxçıvani 

və Sultan Məhəmməd, Üzeyir Hacıbəyov və Bülbül, Abbas Mirzə Şərifzadə və Fatma 

Muxtarova,  Rəşid  Behbudov  və  Niyazi  «Qobustan»  səhifələrində  Çarli  Çaplin  və 

Rabindranat  Taqorla,  Şostakoviç  və  Karbüzye  ilə,  Fellini  və  Meyerholdla,  Brext  və 

Kurasavayla,  Mey  Lan  Fan  və  Salvador  Daliylə,  Qarsia  Lorka  və  Dieqo  Rivyeroyla, 

Çurlenis və Pirosmaniylə görüşürdülər. «Qobustan»ının birləşmiş (iki nömrə bir sayda) 

özəl  nömrələri  XX  əsr  dünya  sənətinə,  Asiya  və  Afrika  ölkələrinin  mədəni  irsinə, 

keçmiş SSRİ xalqlarının bədii yaradıcılığına həsr olunurdu. 

O dövrün məhdud ideoloji çərçivələri içində «Qobustan» Azərbaycanda, bəlkə də 

bütün Sovet İttifaqında Türkiyənin keçmiş və müasir sənəti haqqında ən çox materiallar 

verən bir nəşr idi. Türkiyədən başqa ümumən Türk dünyasının sənət sərvətləri haqqında 

yazılar, şəkillər dərc edilirdi. Əlbəttə, o vaxtlar «Türk dünyası» ifadəsi işlənə bilməzdi, 

amma  Qazax  rəssamı,  Özbəkistanın  memarlıq  abidələri,  Qırğız  kinosu,  Türkmənistan 

xalçaları,  Tatar  musiqisi,  Tuva  heykəlləri,  haqqında  türlü  materiallar  bütün  Türk 

dünyasının  keçmiş  və  çağdaş  sənətini  ehtiva  edirdi.  «Qobustan»a  verilən  pantürkizm, 

türkçülük «ittihamlarının» bir səbəbi də məhz bu idi. 

Toplumuz  heç  vaxt  Güney  Azərbaycan  mövzusunu  da  unutmurdu.  Cənubi 

Azərbaycanın  memarlıq  abidələri,  xalq  yaradıcılığı,  xalça  örnəkləri,  müğənniləri, 

ifaçıları, rəssamları haqqında materiallar toplunun demək olar ki, bütün saylarında yer 

alıb. Bir nömrəmiz isə Güney və Qüzey Azərbaycan sənətinin paralel şəkildə təqdiminə 



həsr  edilib.  Yəni  hər  səhifənin  yuxarı  hissəsində  Şimali,  aşağı  hissəsində  Cənubi 

Azərbaycan  sənətinə  aid  yazılar,  şəkillər  verilib  və  bu  səhifələrin  iki  hissəsini  ayıran 

nazik  xətt  Araz  çayı  kimi  keçilməz  sərhəd  deyil  -  mətnlər,  şeirlər,  rəsmlər  bir-birini 

tamamlayır,  bir-birinə  əlavələr  edir,  küll  halında  bütöv  və  bölünməz  milli 

mədəniyyətimizi nümayiş etdirir. 

«Qobustan»  daha  bir  cəhətiylə  də  oxucuların  diqqətini  çəkirdi.  Səhifələrində 

sənətin sıravi adamlarına, ya adları tamamilə unudulmuş, yaxud da müəyyən xidmətləri 

olan,  amma  yada  düşməyən  adi  sənət  işçiləriylə  söhbətlər,  onların  barəsində  yazılar 

verirdi. 

Unudulmuş,  yaxud  adları  o  dövrdə  yasaq  edilmiş  şəxslər  sırasında  Azərbaycan 

Demokratik  Respublikası  zamanı  fəaliyyət  göstərmiş  adamlar  da  vardı.  Onlar  siyasət 

adamları,  deməli  Sovet  Quruluşunun  düşmənləri  sayılırdısa  da,  biz  həmin  adamların 

incəsənətlə  bağlı  fəaliyyətinə  əsaslanaraq  məlumat  xarakterli  yazılar  verirdik.  Bu 

rubrikanın yaranmasında həmin yazıların daimi müəllifi, memar və araşdırıcı Mövsüm 

Əliyevin  xidmətini  qeyd  etməyə  bilmərəm.  «Qobustan»da  yazıları  dərc  edilmiş 

müəlliflər  sırasında  mədəniyyət  tariximizin  tanınmış  simaları  var:  Qara  Qarayev  və 

Fikrət  Əmirov,  xalçaçı  Lətif  Kərimov,  teatrşünas  Cəfər  Cəfərov,  memarlıq  tarixçisi 

Əbdülvahab  Salamzadə,  sənətşünas  Kərim  Kərimov,  alim-geoloq  Xudu  Məmmədov, 

filosof Cahangir Əfəndiyev… 

Rəssam Elçin, sənətşünas Rasim Əfəndi, memarlıq tarixçiləri Cəfər Qiyasi, Şamil 

Fətullayev,  yazıçı-publisistlər  Rafael  Hüseynov,  Vaqif  Əlixanlı,  filosof  Rəhman 

Bədəlov toplunun fəal müəlliflərindən idilər.  

 «Qobustan»da ilk gündən və bir qədər sonradan fəaliyyət göstərən əməkdaşları - 

mərhum  Vidadi  Paşayevi,  itkin  düşmüş  Yusif  Əliyevi  bu  gün  İstanbulda  olan,  türk 

mətbuatında  «Qobustan»  ruhunu  yaşadan  Tofiq  Abdin  Məhərrəmoğlunu,  indi  «Oğuz 

eli»  qəzetini  redaktə  edən  Azər  Abdullanı,  məsul  katib  Sərvər  Məmmədzadəni, 

toplunun rəssamları Ramiz Yanbulatovu və Qəyyuru, fotoqraf Tofiq Xanməmmədovu, 

Esmira xanımı, makinaçı Mayanı minnətdarlıqla anır, birlikdə çalışdığımız günləri xoş 

hisslərlə xatırlayır, ölənlərə rəhmət deyir, qalanlara uzun ömür diləyirəm. 


Bu  gün  «Qobustan»ın  indiki  baş  redaktoru,  gözəl  şairimiz  və  mənim  etibarlı 

dostum  Fikrət  Qocanın  təklifiylə  «Qobustan»ın  bu  özəl  yubiley  nömrəsinə  Son  söz 

yazarkən  o  vaxtkı  dövr  üçün  -  bütün  çətinlikləri,  sıxıntıları,  haqsızlıqları,  dözülməz  

mənəvi təzyiqlərinə baxmayaraq - qəribsəyirəm, gəncliyimin «Qobustan» günləri üçün 

nostalji  hissləri  duyuram.  Bu  da  təbiidir,  çünki  gənclik  hansı  şəraitdə  və  mühitdə 

keçməsindən  asılı  olmayaraq  ömrün  ən  işıqlı,  ən  ümidli  çağıdır  -  axı  hər  şey  hələ 

irəlidədir.  Qəlbinə,  zehninə    hakim  olan  duyğu-fikir  də  Gələcəyə  ümiddir  -  Azad, 

Ədalətli,  Firavan,  hürr  düşüncəli,  sərbəst  davranışlı  Gələcəyə  ümid.  İndi  -  XX  əsrin 

qurtara-qurtarında,  bizim  nəsil  üçün  hər  şey  irəlidə  yox,  geridədir.  Odur  ki,  tez-tez 

keçmişə  boylanır,  yaşanılmış  ömrün  mənasını  da,  mayasını  da,  tarixdə  yerimizi  də 

keçmişdə axtarırıq. 

1964-cü  ildə  Moskvada  Ali  ssenari  kurslarını  bitirdikdən  sonra  üç  il  Bakıda, 

radioda əvvəl Uşaq şöbəsinin, sonra İncəsənət şöbəsinin müdiri kimi çalışdım. 67-ci ildə 

ilk  ssenarim  üzrə  lentə  alınan  «Torpaq,  Dəniz,  Od,  Səma»  filminin  çəkilişində  iştirak 

etdiyimçün  Radiodan  çıxdım,  film  bitdikdən  sonra  isə  bir  il  işləmədim.  1968-ci  ilin 

yayında  Buzovna  bağında  götür-qoy  edirdim  ki,  payızda  hara  işə  düzəlməyə  təşəbbüs 

göstərim. Belə günlərin birində şəhərdən bağa qayıdan Ənvər Məmmədxanlı mənə dedi 

ki,  Cəfər  səni  ministr  eləmək  istəyir.  Atamın  və  Ənvərin  yaxın  dostu,  universitetdə 

mənim  müəllimim  və  diplom  işimin  rəhbəri  olmuş  Cəfər  Cəfərov  o  vaxt  Mərkəzi 

Komitənin  ideoloji  katibi  vəzifəsinə  təzəcə  seçilmişdi.  Bu  sözləri  də  Ənvərlə  görüşü 

zamanı deyib və məni yanına dəvət edib.  

Səhərisi Bakıya gəldim, Cəfər müəllimə telefon etdim, görüşdük və məlum oldu 

ki,  məni  nazir  yox,  Kinematoqrafiya  Komitəsi  sədrinin  müavini  təyin  etmək  istəyir. 

Tamamilə səmimi etiraf edirəm ki, bu təklifə çox da sevinmədim. Mənimçün ən kiçik 

işdə belə sərbəst işləmək, hər hansı böyük vəzifəli müavin olmaqdan üstündür. Nə yaxşı 

ki, Cəfər müəllimin bu fikri nə ondan, nə də məndən asılı olmayan səbəblərə görə baş 

tutmadı.  

Ancaq  elə  həmin  görüşdə  Cəfər  Cəfərov  mənə  başqa  bir  niyyətini  də  söylədi. 

Dedi  ki,  vaxtilə  Mehdi  Məmmədovun  redaktorluğu  ilə  «Azərbaycan  incəsənəti»  adlı 

almanax çıxıb. Cəmisi üç nömrəsi çıxıb, sonra qapanıb. Həmin almanaxı bərpa eləmək 



istəyir və Mehdi müəllimin teatrda çox məşğul olduğunu nəzərə alaraq baş redaktorluğu 

mənə təklif edir. Bu təklifi böyük həvəslə və sevinclə qəbul etdim və 19 il - 1968-ci ilin 

sentyabrından 1987-ci ilin iyununa qədər - incəsənət almanaxının baş redaktoru işlədim. 

Dəqiqləşdirirəm:  incəsənət  almanaxının  yox,  incəsənət  toplusunun.  Həm  də  bu  toplu 

Mərkəzi  Komitə  bürosunun  qərarında  «Azərbaycan  incəsənəti»  nəşrinin  bərpası  kimi 

qeydə alınmışdısa da, mən onu «Qobustan» adlandırmağı təklif etdim. Cəfər müəllimə 

fikrimi izah etdim: «Azərbaycan incəsənəti» çox yıpranmış, rəsmi, protokol xarakterli 

addır, jurnal adı kimi cəlbedici deyil. Tarixi Qobustan sənətin bir sıra növlərini - təsviri 

sənət  (qaya  rəsmləri),  musiqi  (qaval-daş),  rəqs  (Yallını xatırladan  şəkillər)  əks  etdirən 

yerdir. Müxtəlif sənət sahələrini işıqlandıracaq bir toplunun «Qobustan» adlanması həm 

bu  baxımdan,  həm  Qobustanın  özünün  daha  geniş  tanıdılması  baxımından,  həm  də 

orijinal jurnal adı kimi daha münasibdir. Cəfər müəllim də o vaxt Mərkəzi Komitənin 

şöbə müdiri işləyən Teymur Əliyev də bu mülahizələri qəbul etdilər və partiya qayda-

qanunlarında  görünməmiş  bir  iş  baş  verdi:  Büronun  əvvəlki  qərarı  dəyişdirildi, 

«Azərbaycan  incəsənəti»  almanaxı  əvəzinə  «Qobustan»ın  nəşri  haqqında  sənəd  qəbul 

olundu. Almanaxın toplu adlandırılmasını isə özümüz - qərarsız-filansız etdik.  

Dərhal bu ada etirazlar meydana çıxdı. Elə Mərkəzi Komitənin məsul işçilərindən 

biri: «Qobustan» niyə?  - deyə təəccübləndi  - Qobustan deyəndə dəvələr yada düşür. - 

Dəvələr niyə? - deyə indi də mən təəccübləndim. Demə məsul yoldaşın  

Qobustan  qaya  rəsmlərindən  xəbəri  yoxmuş.  Haradasa  Qobustan  ərazisində 

dəvəçilik sovxozu olduğunu bilirmiş.  

Beləliklə,  «Qobustan»la  bağlı  mübahisələr  hələ  toplu  çıxmamışdan,  elə  onun 

adından  başlamışdı.  Görkəmli  sənətkarımız,  xalçaçılıq  sahəsində  mötəbər  mütəxəssis, 

sonralar  «Qobustan»-ın  redaksiya  üzvü  və  fəal  müəlliflərindən  biri  mərhum  Lətif 

Kərimov da bu ada etiraz edir, «o yerin adı Qobustan yox, Qəbristandır» - deyirdi. - Hər 

halda oranı hamı Qobustan kimi tanıyır - dedim. Toplunun adını da «Qobustan» qoyaq, 

amma  elə  ilk  nömrədə,  Lətif  müəllim,  Sizin  «Qobustan,  yaxud  Qəbiristan»  haqqında 

mülahizələrinizi  də  dərc  edək.  Razılaşdı.  Birinci  nömrəyə  çatdırmadı,  amma  sonrakı 

saylardan  birində  Lətif  müəllimin  «Qobustan,  yaxud  Qəbiristan»  adlı  məqaləsini  çap 

etdik.  Beləliklə  «Qobustan»ın  elə  ilk  nömrələrindən  əsas  prinsiplərinin  birini  də 



nümayiş  etdirdik  -  sərbəst  fikir  söyləmək  üçün,  hətta  redaksiyanın  mövqeyinə  uyğun 

olmayan, zidd olan mülahizələr irəli sürmək üçün toplu öz səhifələrində yer ayıracaq.  

Dediyim kimi başı bəlalı «Qobustan»la bağlı söz-söhbətlər toplunun hələ ilk sayı 

işıq  üzü  görməmişdən  başlamışdı.  «Qobustan»  adından  başqa  «toplu»  sözü  də 

mübahisələr  doğururdu.  Əcnəbi  «almanax»  yaxud  «Məcmuə»  kəlmələri  heç  kəsi 

narahat etmirdisə, «toplu»nu türk dilindən (?!) alınma söz kimi qəbul edirdilər və bunun 

yaman nigarançılığını çəkirdilər. Türk sözü! Bu irad, xüsusilə Azərbaycanda o dövrün 

və  o  sistemin  anlayışlarına  görə  ən  ağır  siyasi  ittihama  bərabərdi.  Azərbaycan 

lüğətlərinə  istinadən  «toplu»  sözünün  Azərbaycan  (guya  ki.  Azərbaycan  türk  deyil!) 

kəlməsi olduğu barədə izahat verməli olurduq.  

İş  ondaydı  ki,  Azərbaycan  dili  lüğətlərinə  daxil  olan,  amma  çox  istifadə 

edilməyən, az qala unudulmuş sözləri məhz «Qobustan» səhifələrində görəndə bunları 

«türk  dilinin»  (oxu:Türkiyə  türkcəsinin)  təsiri  kimi  qələmə  verirdilər.  Məsələn 

müvəffəqiyyət əvəzinə daha çox uğur, nümunə əvəzinə örnək, müqəddimə əvəzinə ön 

söz,  əsr  əvəzinə  yüz  il,  əlaqədar  əvəzinə  bağlı  yozum  işlədəndə  bunu  «pantürkizm» 

əlamətləri  kimi  qiymətləndirirdilər.  «Qobustan»  haqqında  şeytançılıq  edən  «qeyrətli 

donosbazlarımızın»  xəbərdarlıqları  əsasında  Mərkəzi  Komitənin  ikinci  katibi  Kozlov 

Cəfər Cəfərovdan soruşurdu: Doğrudurmu ki, «Qobustan» türk dilində çıxır? (Bu günün 

gənc oxucularına bir daha izah edirəm ki, o dövrdə «türkcə» anlayışı yalnız «Türkiyə 

türkcəsinə» şamil edilirdi və Azərbaycanda «türkcə» jurnal çıxarmaq azı Türkiyəyə və 

dünya imperializminə xidmət kimi ciddi siyasi suç sayılırdı.) 

Yenə  də  izahat  verməli  olurduq  ki,  məsələn  «təfsir  etmək»  əvəzinə  «yozmaq» 

kəlməsini  (rejissor  yozması,  rejissor  yozumu)  işlətməyin  Türkiyə  türkcəsinə, 

pantürkizmə  və  dünya  imperializminə  heç  bir  dəxli  yoxdur.  İzah  etməli  olurduq  ki, 

«Qobustan» incəsənətə aid nəşrdir, incəsənətin bəzi növləri (məsələn kino, balet, dəzgah 

rəsmi)  sənətimizə  yeni  gəlib,  odur  ki  min  illik  xalçaçılıq,  muğam,  şeir  sahələrinə  aid 

yüzlərcə  istilahımız  olduğu  halda  simfonik  musiqi,  yağlı  boya,  heykəltəraşlığa  aid 

terminlərimiz  yox  dərəcəsindədir.  Onları  yaratmalıyıq.  Tutalım  yağlı  boya  sənətində 

«mazok» mənasında  «yaxmaq» felindən «yaxı» sözünü işlədə bilərik. Heykəltəraşlıqda 

taxta  heykəli  yonmaq,  kipsi  isə  yapmaq  olar.  Və  bu  «yapmaq»  kəlməsindən  Türkiyə 



türkcəsindəki «yapmağa» görə ürkmək lazım deyil. Bizdə də çörəyi təndirə «yapırlar». 

Biz də «nə yoğurdum, nə yapdım, hazırca kökə tapdım» deyirik. Gizlətmirəm ki, bəzən 

Türkiyə  türkcəsindən  də  uğurlu  sözləri  alırdıq  -  məsələn  indi  hamının  işlətdiyi 

«çağdaş»,  «önəmli»,  «öncə»  kəlmələri  ilk  dəfə  «Qobustan»  səhifələrində  yer  aldı. 

Ancaq  Türkiyə  türkcəsindən  yalnız  Azərbaycan  dilinə  tam  uyğun  olan  sözləri 

götürürdük.  

 «ÇAĞ»  da  (Axşam  çağı,  bahar  çağı),  «daş»  da  «yolDAŞ,  vətənDAŞ,  sirDAŞ) 

hər bir Azəriyə aydındır. Onların məntiqi birləşməsindən əmələ gələn doğma «Çağdaş» 

sözü  nədən  ərəb  kəlməsini  -  «müasiri»  əvəz  etməsin?Amma  ayrı  fikirdə  olanlar  da 

vardı.Xalq  şairi  Nəbi  Xəzri  «Kommunist»  qəzetində  «Qobustan»ın  dilinə  irad  tutan 

məqaləsində  yazırdı  ki,  doğma  (!-A.)  «müasir»  sözümüz  ola-ola  niyə  yabançı(!-A.) 

«çağdaş» sözünü işlətməliyik?   

İşlətdiyimiz yeni sözlərin əksəriyyətini isə Azəri türkcəsinin öz daxili ehtiyatları, 

qanunları  və  məntiqi  əsasında  yaradırdıq.  «Dünyagörüşü»,  «dünyabaxışı»  işlədilirsə 

nəyə  görə  «dünyaduyumu»  işlənə  bilməz?  Mən    başa  düşürəm  ki,ağır  ərəb  sözü 

«fövqəladənin» məna tutumunu «görünməmiş», «inanılmaz» kəlmələri tamamilə ehtiva 

etmir.  Amma    fövqəladənin  yerinə  «inanılmaz»,  «görünməmiş»  işlənərsə  get-gedə  bu 

sözlərin  məna  tutumu  da  genişlənər.İndi  bu  qəbildən  olan  neçə-neçə  söz  ən  geniş 

şəkildə dilimizə daxil olmuş və tamamilə təbii səslənir. Yəqin çoxları heç fərqinə varmır 

ki, hazırda hər kəs tərəfindən çox adi bir söz kimi qavranılan «danılmaz» kəlməsini ilk 

dəfə «Qobustan»da - «inkar edilməz» tərkibinin yerinə işlətməyə başladıq. «Danılmaz» 

kəlməsində olduğu kimi başqa yeni sözləri də yaradarkən dilimizin qanunlarına riayət 

edirdik,Məsələn,mən  ağır  tələffüz  edilən  «nailiyyət»  sözünün  yerinə  «çatım»  (çatmaq 

felindən)  işlədirdim.Bu  da  dilimizin  özəlliklərinə  tamamilə  uyüğun  idi  -  xalçanı 

yatımına  görə  sığallayarlar.  «Bir  atım  barıtı  varmış»-  deyirlər.Atmaqdan  -

atım,yatmaqdan -yatım varsa,nədən çatmaqdan çatım ola bilməz?Bir dəfə balaca qızım 

Cünellə    bulvarda  gəzərkən  uşaqların  dalaşdığını  gördük.Günel:  -Onlar  nə  edir?-deyə 

soruşdu - Bir-birinə sataşırlar dedim. -Onlar sataşqandırlar? Dörd-beş yaşlı qız özü də 

bilmədən  dilimizin  qanunlarına  tam  uyuğun  olan  yeni  bir  söz  işlətmişdi.  Dalaşmaq  - 




1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə