Yazıçı Anar haqqında payız düşüncələri (Cəmil Həsənli) Moskvada Anarın 70 illiyində çıxışından



Yüklə 4.05 Mb.
PDF просмотр
səhifə7/44
tarix23.12.2016
ölçüsü4.05 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   44

Anarın  şərhi:  Mənim  yazdığım  bu  mətn  «Azərbaycan  elm,  ədəbiyyat  və 

mədəniyyət  xadimlərinin  Bəyanatı»  adıyla  və  26  ziyalımızın  imzasıyla  «Ədəbiyyat 

qəzeti»nin  1992-ci  il  23  oktyabr  tarixli  nömrəsində  dərc  edildi.İmza  atanların  

əksəriyyətinin  xahişiylə  fəxri  adlardan  imtina  edilməsinə  həsr  olunmuş  absaz  ixtisar 

edildi)   

 

 



 

YARADICI TƏŞKİLATLARIN  MÜRACİƏTİ 

Son  vaxtlar  respublika  mətbuatı  səhifələrində  Azərbaycan  ziyvalılarına  qarşı 

yönəldilən böhtan, şayiə, dedi-qodu,təhqir xarakterli yazılar dərc edilir. Bəzi qəzetlərin 

yazılarını  nəzərdən  keçirsək,belə  bir  qənaətə  gəlmək  olar  ki,  başa  çatmaqda  olan  əsr 

ərzində  ölkəmmizdə  heç  bir  yaxşı  şey  baş  verməyib.  Tariximiz  saxtalaşdırılır,  faktlar 

olduğu kimi təqdim edilmir, Azərbaycanın mədəniyyət xadimlərinə ləkə vurulur. 

Təəssüf doğuran odur ki, bütün bunlarla heç bir mənəvi haqları çatmayan şəxslər 

məşğul olur. 

Təəssüf  doğuran  daha  bir  fakt  da  odur  ki,belə  təhqir  xarakterli  yazılar  yalnız 

Azərbaycanın  fəaliyyətidə  olan  sənətkarlarına  deyil,  çoxdan  bəri    dünyasını  dəyişmiş 

mədəniyyət xadimlərinə də şamil edilir.İftiraçılar üçün müqəddəs heç bir şey qalmamış, 

onlar  Cəlil  Məmmədquluzadə,Yzeyir  Hacıbəyov,  Səməd  Vurğun,  Rəsul  Rza,  Mirzə 

İbrahimov,  Qara  Qarayev  kimi  şəxsiyyətlərə  də  qara  yaxırlar.  Növbəti  uydurmalar  və 

böhtanlar  yağışı,deyəsən,  bütün  Azərbaycan  ziyalı  nəslini  əhatə  etməkdədir. 

Mədəniyyətimizin  fəxri  olan  sələflərimiz  təhqir  olunursa,bizim  susmağa  heç  bir 

haqqıms  yoxdur. 

Xalqımız tarixinin çətin anlarını yaşayır. Torpaqlarımızın 20 faizi zəbt edilmiş,bir 

milyon  qaçqın,sosial  bərabərsizdik,  iqtisadi  çətinliklər,  Qarabağın  və  ona  yaxın 

torpaqların  itgisi…  Belə  bir  şəraitdə  xalqı  parçalamaq,Azərbaycan  ziyalılarını  xalqa 

qarşı  qoymaq  cəhdi  çox  təhlükəlidir.    Öz  tarixi  dəyərlərini  mədəniyyətinin  ən  parlaq 

səhifələrini qaralamış  xalq artıq mənəvi orientirini itirmiş kütləyə çevrilir. 

Biz  qəzet  və  jurnal  redaksiyalarını,mədəniyyət  xadimlərimizi  ləkələyən 

yazalardan imtina etməyə çağırırıq. 

Sensasiya 

xətrinə,bizlərdən 

alının 


müsahibələrdə 

faktların 

saxtalaşdıran,sözlərimizin,fikirlərimizin təhrif edən, adlarısmızdın öz nəşrlərinin böyük 

tirajlarla çıxması naminə istifadə edən bədxah jurnalistlərdən uzaq olmağa çağırırıq. 

Eyni  zamanda  biz  jurnalistlərə  qarşı  hər  hansı  zorakılığı  qəti  şəkilə  pisləyir, 

jurnalistləri döyənlərin qanunla cəzalandırılmasını tələb edirik. 

Əziz həmkarlar! Öz yaradıcılığınızı faydalı işlərə yönəldin və yadda saxlayın ki, 

biz əhli qələmlər başqalarına nümunə olmalıyıq. 



Bütün  dost  və  həmkarlarımızı,əsassız  şayiə  və  dedi-qodu  xarakterli,təhqiramiz 

materialların çapına davam edən,mədəniyyət xadimlərinə qarşı nifrət və düşmənçmilik 

toxumları səpən nəşrləri boykot etməyə  çağırırıq. 

  

Azərbaycan Yazıçılar Birliyi adından  



Anar, Fikrət Qoca, Çingiz Abdullyev, Arif Əmrahoğlu 

 

Bəstəkarlar İttifaqı adından  



Tofiq Quliyev, Vasif Adıgözəlov, Ramiz Zöhrabov  

 

Rəssamlar İttifaqı adından  



Fərhad Xəlilov  

 

Teatr Xadimləri adından  



Həsən Turabov, Azərpaşa Nemətov, Kamal Aslanov 

 

Kinematoqrafçılar İttifaqı adından  



Rüstəm İbrahimbəyov, Rasim Balayev, Cəmil Fərəcov 

 

Musiqi Xadimləri İttifaqı adından  



Fərhad Bədəlbəyli 

BU GÜN HƏLƏ GEC DEYİL 

 

Azərbaycan Respublikasının Prezdenti Əbülfəz Elçibəyə, Ali Sovetin sədri Heydər 



Əliyevə,  Azərbaycanın  Milli  qəhrəmanı  Surət  Hüseynova,  AMİP-in  sədri  Etibar 

Məmmədova, Xalq Cəbhəsinin rəhbərliyinə! 

Əziz qardaşlarım,əziz qandaşlarım! 

Bu  müraciəti  Yazıçılar  Birliyi  adından  deyil,ancaq  öz  adımdan  edirəm,çünki 

müxtəlif  və  bəzən  fərqli  fikirləri  birləşdirib  vahid  bir  rəy  kimi  qələmə  vermək  də 



keçmişdən qalmış qəlp miraslardandır. Amma güman edirəm ki, bu müraciətə çoxları da 

qoşulacaq. 

Dörd  ay  Türkiyədə  məzuniyyətdə  olub  Vətənimizin  bu  ən  çətin  anında  Bakıya 

dönərkən  xalqımızın  başının  üstünü  almış  ölümcül  təhlükəni  bütün  dəhşətiylə  daha 

aydın  görürəm.  Yer  üzündə  tək  və  yeganə  Vətənimiz  Azərbaycan  öz  tarixinin  ən 

amansız  sınağı  qarşısındadır,parçalanmaq,qardaş  qanına  qəltan  olmaq,  daxili 

çəkişmələrdən,vətəndaş  müharibəsindən  zəif  düşüb  düşmən  qarşısında  gücsüz  qalmaq 

qorxusuyla  üz-üzə  durub.  Azərbaycanın  bölgə-bölgə  parçalanması,  ölkəmizin 

Livana,Bakımızın  Beyruta  çevrilməsi  haqqında  qəddar  düşmən  niyyətlərinin 

gerçəkləşməsinə bir addım, bircə addım qalır.  

Bu son beş-altı ildə - Qarabağ məsələsi ortalığa atıldığı 87-ci ilin noyabrından bu 

günəcən  mən  öz  adımdan,  Yazıçılar  Birliyi  adından,ya  həmfikir  olduğum  ziyalılarla 

birgə müəyyən təkliflər,mülahizələr irəli sürürdüksə də  eşidən olmurdu. Nə əvvəlki, nə 

indiki  iqtidar  bu  fikirləri  heç  olmasa  müzakirə  belə  etmək  istəmədi.  Təbii  ki,özümü 

hamıdan  ağıllı  saymıram,böyük  siyasət  bilicisi  kimi  də  qələmə  vermək  istəmirəm. 

Ancaq  Azərbaycanın  uzaq,  yaxın  tarixini  az-çox  bilən,bundan  nəticələr 

çıxaran,qonşumuz olan ölkələrin ictimai-siyasi fikrini, ab-havasını mütəmadiən izləyən 

adam  kimi  bizi  gözləyə  biləcək  təhlükələri  nəzərə  almağa  çağırırdım.  Müxtəlif 

çıxışlarım, qəzetərdə yazılarım yəqin ki, yaddaşı olanların yadındadır. Nə yazıq ki, hər 

bir  iqtidar  yalnız  eşitmək  istəbiyini,  yəni  ona  xoşgələni  eşitmək  istəyir.  Amma  indi 

giley-güzar  vaxtı  deyil.  Düşdüyümüz  bu  ağır  sınaq  məqamında  bizə  birlik  və  barışıq 

gərəkdir.  Nüfuzu  və  real  gücü  olan  bütün  siyasi  xadimləri  əqilə,  görüş  fərqlərindən, 

şəxsi münasibətlərindən, incikliklərindən, umu-küsülərindən yüksək durmağa çağırıram. 

Bu  gün  meydana  elə  böyük  şeylər  qoyulub  ki,məsuliyyətsiz  bir  addım  belə  atmağa 

haqqımız yoxdur. Hər şeyi itirə bilərik və heç kəs, heç nə qazanmaz.Qoy hamı bilsin ki, 

biz  tayfa  deyil,  xalqıq.  Vətənimizin  bütövlüyü,  toxunulmazlığı,dövlət  sərhədlərimizin 

bərpası  təmin  olunandan  sonra  və  vəziyyətin  sabitləşməsindən  sonra  bütün  siyasi  və 

şəxsi münasibətlər tənzimlənə bilər. Bu gün silahları bir-birimizə qarşı deyil, təcavüzkar 

düşmənə qarşı çevirməliyik.  


Mən  Sizə  müraciət  edirəm,hörmətli  Əbülfəz  bəy!Biz  də,bütün  dünya  da  Sizi 

Azərbaycanın xalq tərəfindən seçilmiş Prezidenti kimi tanıyırıq. Bu yüksək vəzifəninin 

bütün  məsuliyyəti  haqqında  düşünün  və  vicdanınızın  səsiylə  ürəkdən  sevdiyiniz  və 

yolunda cəfalar çəkdiyiniz xalqın taleyini tam ciddiyyətlə nəzərə alaraq qəti qərarınızı 

verin! 

Hörmətli  Heydər  bəy!  Tale  Sizin  çiyinlərinizə  Azərbaycan  tarixinin  həlledici 



məqamında çox ağır və məsüliyyət dolu bir yük qoyub. Zəngin siyasi təcrübənizi, dünya 

siyasətinə  miqyaslı  baxışınızı,əzminizi,  iradənizi  xalqımızı  bu  ağır  vəziyyətdən 

çıxarmaq üçün əsirgəməyin. 

Xalq  Cəbhəsinin  hörmətli  rəhbərləri!  Azərbaycanın  istiqlaliyyəti  uğrunda 

mübarizələrdə Cəbhənin döyük xidmətlərini heç kəs tarixdən silə bilməz. Amma xalqın 

nəbzini  duya  bilənlər  onun  narazılıqlarını  da  doğru-dürüst  qiymətləndirməyi 

bacarmalıdır. Zorakılıq xalqın qəbul edəcəyi yol deyil... Bu qisaslar, «hayıf çıxmalar», 

bu gün iş başına gələnlərin dünən iş başında olanlara düşmən gözüylə baxması  - xalqı 

çaşdırır,  bədbinləşdirir,  onda  özünə  inam  hissini  zəiflədir.  Düşmənlərimizə  də  elə  bu 

lazımdır.  Bir  də  «külək  əkən-tufan  biçər»  deyiblər,  «keçmişə  güllə  atanı  gələcək  topa 

tutar» deyiblər, «nə tökərsən aşına,o çıxar qaşığına» deyiblər. 

Bu  çıxmazdan  qurtulmalıyıq,  bu  ğaranlıq  tunelin  sonunda  bir  işıq  ucu 

görünməlidir  axır…  Bu  zəncirvarı  reaksiyaya  hardasa  son  qoyulmalıdır…  Şuşamız 

əldən gedib,  Xocalımız,  Laçınımız,  Kəlbəcərimiz  əldən gedib,  niyə  düşmənlərimizdən 

çox bir-birimizə bu qədər amansızıq? 

Qardaşlarım,  qandaşlarım!  Allah  var,tarix  var,  balalarımız  var,  gündə  bir  vədə 

inanan,  gündə  bir  şüara  aldanan  bu  biçarə  xalq  var.Bilmir  çörək  dərdi  çəksin,  Vətən 

dərdi çəksin, ya özünü,ailəsini özümüzünkülərin hədələrindən qorusun. Heç olmasa bu 

səfər  eşidin  sözlərimizi,  harayımızı,  fəryadımızı.  Bəlkə  bu  gün  hələ  gec  deyil,amma 

sabah artıq gec ola bilər. 



24 iyun 1993  

«Azərbaycan» qəzeti. 

Bu müraciət həmin günlərdə ixtisarla  

Azəbaycan Televiziyasıyla da səsləndirilmişdi. 



 

 

 



İKİ DİLİN BİR ADI OLA BİLMƏZ 

 

-Vaxtilə  Azərbaycan  dilinin  türk  dili  ilə  zənginləşdirdiyinə  görə  başı  ağrayan 



Anar bu gün dövlət dilimizin türk dili adlanmasının əleyhinədir. Niyə? 

-Anar müəllim, Milli Məclisin Azərbaycanın dövlət dili haqqında çıxardığı qərar 

əhali arasında birmənalı qarşılanmayıb. Bu məsələdə Sizin mövqeyinizi bilmək maraqlı 

olardı. 


-Milli Məclisdə dillə bağlı bu mühüm qərar qəbul olunmazdan bir gün əvvəl Ali 

Sovetin  mədəniyyət  məsələlərinə  baxan  komissiyasının    -  adını  dəqiq  bilmirəm, 

(deyəsən,  mən  də  o  komissiyanın  üzvüyəm,  çünki  hərdən  iclaslara  çağırırlar,  hərdən 

yox), iclasına çağırmışdılar və həmin iclasda bu məsələ qalxmışdı. Orada birinci Əkrəm 

Əylisli  çıxış  eləyib  dedi  ki,  mən  onun  tərəfdarıyam  ki,  bizim  dilimiz  Azərbaycan   

türkcəsi olsun. Sonra bir neçə başqa adam çıxış elədi. Bu müzakirələr zamanı iki fikir 

yarandı:  Azərbaycan dili  və Azərbaycan türkcəsi. 

İclasa sədrlik edən millət vəkili Rauf İsmayılov mənə müraciət etdi ki, Sizin də 

fikrinizi, yazıçıların fikrini bilmək istəyirik. Dedim ki, bu gün mən ancaq öz adımdan 

danışa bilərəm, çünki bu mövzuda yazıçılarla fikir mübadiləmiz olmayıb. Həmin iclasda 

da demişəm, indi sizə də deyirəm və xahiş edirəm ki, fikrimi olduğu kimi çatdırasınız. 

Mən  dilimizin  Azərbaycan  türkcəsi  adlandırılması  fikrinin  qəti  tərəfdarıyam  və 

dilimizin yalnız türk dili adlandırılmasının qəti əleyhdarıyam. 

Niyə  Azərbaycan  türkcəsi?  Əvvəla,  hamıya  aydındır  ki,  bizim  dilimiz  türk 

dillərindən  biridir.  İkincisi,  o  da  məlumdur  ki,  bizim  dil  18-ci  ildən  -  Demokratik 

Respublika  dövründən  30-cu  illərin  ortalarına  qədər  türk  dili  adlanıb.  Ədəbiyyatımız 

türk  ədəbiyyatı,  teatrımız  türk  teatrı  adlanıb,  pasportlarda  türk  milləti  yazılıb.  Bu 

mənada uzun illər yasaq olunmuş türk sözünün bərpa edilməsi ədalətli və qanunauyğun 

bir işdir. Bəs niyə mən türk dilinin yox, Azərbaycan türkcəsinin tərəfdarıyam? Çünki bu 

saat  bizim  danışdığımız  dil,  sizin  qəzetin  dili  məhz  Azərbaycan  türkcəsidir,  Türkiyə 

türkcəsi deyil. Bunu birdəfəlik anlamaq lazımdır. Son vaxtlar Azərbaycan dili haqqında 

deyirlər  ki,  güya  bu,  ləhcədir.  Mən  bu  fikrin  qəti  əleyhinəyəm.  Türkiyədə  olarkən  dil 

üzrə  mübahisələrdə  mənə  deyirdilər  ki,  ləhcə  sizin  anlamda  deyil,  ləhcə  ayrı  şeydir. 


Mən  dedim,  yaxşı,  siz  Ukrayna  dilinə  ləhcə  deyirsinizmi?  Yox.  Belorus  dilinə  ləhcə 

deyirsinizmi? Yox. Bəs Azərbaycan dili niyə ləhcə olmalıdır? Ləhcə - küçədə, bazarda, 

evdə  danışılan  dildir.  Bir  də  bədii  əsərlərdə  personacların  dilində  ləhcə  ola  bilər  Bakı 

ləhcəsi,  Qazax  ləhcəsi, Şəki ləhcəsi,  Göyçay  ləhcəsi və s.  Ədəbi dil ləhcə ola bilməz. 

Mətbuata, televiziyaya, radioya ləhcəni çıxarmaq olmaz. Deməli, radioda, televiziyada 

səslənən, mətbuatda işlədilən Azərbaycan dili - Azərbaycan ədəbi dili var. 

Türkiyədə  Şərqi  Anadolu  azərbaycanca,  azərbaycanlılar  kimi  danışır.  Danışıqda 

heç  bir  fərq  yoxdur.  Amma  Türkiyənin  mətbuatı,  radiosu,  televiziyasının  dili, 

Türkiyənin türk ədəbi dili Azərbaycan ədəbi dili ilə eynidir, ya yox? Bax, mən bu suala 

cavab  axtarıram.  Bu  sualdan  hamı  qaçır,  hərə  bir  cür  cavab  verir.  Bəziləri  deyir  ki, 

dilimiz birdir. Yox, dilimiz bir deyil, yaxındır.  

Azərbaycan dili müstəqil bir dildir. Necə ki, qırğız dili, tatar dili müstəqildir. Heç 

bir  vaxt  tatar  dönüb  başqa  dildə  danışmayacaq,  qazax  da,  qırğız  da  danışmayacaq, 

Azərbaycanlı  da  danışmamalıdır.  Çünki  Azərbaycan  dilinin  özünün  özəllikləri, 

özünəməxsus xüsusiyyətləri var. 

-Anar müəllim, dilimizin türk dili adlandırılması tərəfdarları demir ki, biz dilimizi 

dəyişib Türkiyə türkləri kimi danışaq. Axı söhbət dilin adından gedir, hələlik... 

-Yaxşı, mən razı. Dünən bir kitab almışam: Azərbaycanca-türkcə lüğət. Sabah o 

kitab  necə  adlanacaq?  Türkcə-türkcə  lüğət?  Kitab  çıxıb  -  «Azərbaycan  dili  tarixi». 

Sabah o adlanacaq «Türk dili tarixi». Onda mağazada oxucu deyəcək: 

-Mənə «Türk dili tarixi» kitabı verin. Satıcı soruşacaq: hansı «Türk dili tarixi»ni? 

Alıcı  cavab  verəcək  ki,  Azərbaycan  türkcəsi.  Bu  söz  yenə  də  meydana  çıxacaq. 

Universitetdə tələbə mühazirəyə gedir. Hansı mühazirəyə gedirsən? Türk dilinə, hansı 

türk dilinə? Azərbaycan türk dilinə, yoxsa türk türk dilinə? 

Deməli, hər dəfə biz izahat verməli olacağıq ki, söhbət hansı dildən gedir? Ona 

görə də gəlin dilin adını bünövrədən düz qoyaq ki, sonra camaat əziyyət çəkməsin. İndi 

qəribə bir arqument gətirirlər ki, ermənilər də bizə türk deyir. Ermənilər deyir, lap yaxşı, 

amma  fransızlar  azəri  türkləri  deyirlər,  ingilislər  azəri  türkləri  deyirlər,  türklər  azəri 

türkləri deyirlər. Niyə bizim ermənilərə belə məhəbbətimiz olmalıdır ki, onların sözünü 

əsas  götürək,  ancaq  fransızın,  ingilisin,  türkün  dediyini  yox?  Bu  məsələ  ilə  əlaqədar 



əlimin altında bir neçə kitab var. Bax bu, Məhərrəm Erkinin kitabıdır. «Dədə Qorqud» 

üzrə  Türkiyənin  ən  böyük  mütəxəssislərindən  biri,  dilçi  alim,  Azərbaycanşünasdır. 

İstanbulda kitabı çıxıb - adı «Azəri türkcəsi»dir. 

İndi başına and içib sitat gətirdiyimiz böyük liderimiz Məmməd Əmin Rəsulzadə. 

Ankarada  1950-ci  ildə  çıxan  kitabı  belə  adlanır:  «Çağdaş  Azərbaycan  ədəbiyyatı». 

Məhz Azərbaycan ədəbiyyatı! 

Əhməd  Cəfəroğlu.  Böyük  dilçimiz  olub,  gəncəlidir,  Türkiyədə  yaşayıb,  orada 

vəfat edib. 1953-cü ildə Ankarada çıxan kitabının adı «Azərbaycan dil və ədəbiyyatının 

dönüm nöqtələri». 

Nəhayət,  belə  bir  arqument  də  gətirirlər  ki,  güya  bizə  həmişə  yalnız  türk 

deyiblər,azərbaycanlı    yox.  Bu  fikir  də  düz  deyil.  1902-ci  ildə  Axund  Yusif 

Talıbzadənin  tərtib  etdiyi  dərslik  də  budur  əlimin  altındadır.«Polnaya  tatarskaya-

azerbaydcanskaya qrammatika».  Azərbaycan sözü burada da var. 

Soltan  Məcid  Qəniyevin  1904-cü  ildə  Bakıda  çıxan  kitabı  isə  belə  adlanır: 

«Polneyşiy samouçitel tatarskoqo yazıka Kafkazsko-azerbaydcanskoqo nareçiya». Yəni 

sözüm  odur  ki,  ruslar  «tatar»  deyiblər,  «Azerbaycan»  deyiblər,  amma  bizim  bütün 

alimlərin də, dilçilərin də istər Bakıda, istərsə də xaricdə çıxan yazılarında Azərbaycan 

sözü olub. 

Deyirlər ki, Azərbaycan sözünü Stalin gətirib. Ola bilər. Mən onunla razıyam ki, 

Stalin  bizi  Türkiyə  türklərindən  ayırmaq  üçün  bu  termini  ortaya  atıb.  Amma  axı 

Məmməd  Əmin  Rəsulzadə  «Azərbaycan  ədəbiyyatı»  deyəndə  ona  da  Stalin  təsir 

eləmirdi ki? Yaxud Məhərrəm Erkin «Azərbaycan türkcəsi» adlı kitab yazanda Stalinin 

qorxusundan  yazmırdı  ki?  Burada  bir  təbii  hal  var.  Azərbaycan  türkcəsi  ilə  Türkiyə 

türkcəsi iki qardaş dildir. Amma mən həmişə misal çəkirəm ki, Əhməd və Məmməd adlı 

iki qardaş nə qədər mehriban olsa da, onların hər ikisi nə Əhməd adlana bilməz, nə də 

Məmməd. 


-Anar  müəllim,  bütün  bunlarçox  yaxşı.  Amma  Siz  bu  sözləri  gərək  dil  haqqında 

qanun qəbul edilməzdən qabaq deyəydiniz... 

-Mən  elə  sözümü  ona  gətirirəm.  Yuxarıda  haqqında  danışdığım  komissiyanın 

iclasında təxminən indi sizə danışdığım adi həqiqətləri təkrarladım. Başqa danışanlar da 


oldu. Axırda 5 nəfər Azərbaycan türkcəsini müdafiə etdi, qalanları (təxminən 15 nəfər) 

Azəkbaycan  dilinin  saxlanması  fikrini  mudafiə  etdi.  Səsverməyə  gələndə  mən  təklif 

etdim ki, səsvermə olmasın, çünki başqa  auditoriyada mənzərə başqa cur ola bilər. Və 

belə  səsvermənin  qanuni  əsası  yoxdur.  Ona  görə  də  Rauf  İsmayılovdan(o  vaxt  Milli 

Məclisin  Mədəniyyət  komissiyasının  sədri-red.)  xahiş  etdim  Milli  Məclisə  məlumat 

versin  ki,  komissiyada  məsələ  müzakirə  edilərkən  iki  fikir  olub:  Azərbaycan  dili  və 

Azərbaycan  türkcəsi.  Qəribədir  ki,  həmin  iclasda  təkcə  türk  dili  deyən  bir  adam  da 

olmadı. Amma səhəri gün Milli Məclis dövlət dili kimi türk dilini qəbul etdi. Belə çıxır 

ki, mütəxəssisləri komissiyaya toplayıb fikirlərlini dinləyir və tamam başqa qərar qəbul 

edirlər.  Dil  hamının,  bütün  xalqındır.  Amma  birinci  növbədə  dil  yazıçıların, 

ədəbiyyatşünasların, ədəbiyyat müəllimlərinin, curnalistlərin alətidir. 

Millət  vəkillərinə  çox  böyük  hörmətim  var,  amma  dil  mütəxəssislərinin  fikrini 

dinləyib tərsinə hərəkət etməyi başa düşə bilmirəm. Bir dəfə mənə sual vermişdilər ki, 

indiki dövrü necə səciyyələndirərsiniz? Mən cavab verdim ki, ağız deyəni qulaq eşitmir. 

Bu  məsələdə  məhz  belə  vəziyyət  yaranıb.Çox  xahiş  edirəm  ki,  mənim  bu  fikirlərimi 

olduğu kimi oxuculara çatdırasınız. Çünki mən yazıçı kimi, ziyalı kimi Azərbaycan dili 

qarşısında  öz  məsuliyyətimi  hiss  edirəm.  Yazıçılar  Birliyinin  rəhbəri  kimi  isə  bu 

məsuliyyət  ikiqat  artır.  İstəmirəm  ki,  gələcək  nəsillər  məni  kənara  çəkilməkdə, 

susmaqda qınasın. 

Nə  cür  qanun,  nə  cür  qərar  qəbul  edilməsindən  asılı  olmayaraq  xalqımı  əmin 

etmək  istəyirəm  ki,  Azərbaycan  dili  var  və  yaşayacaq.  Azərbaycan  yazıçıları  da 

ömürlərinin  axırınadək  bu  dildə  yazacaqlar.  Çünki  bu  dilə  xəyanət  Cəlil 

Məmmədquluzadəyə xəyanət olardı. Axı o, bu problemi 80 il əvvəl «Anamın kitabında» 

qələmə  almışdı.Lakin  bütün  bunlarla  demək  istəmirəm  ki,  biz  türk  dili  ilə  yaxın 

olmamalıyıq. Bilirsiniz ki, mən vaxtilə «Qobustan» jurnalında işlədiyim dövrdən ta bu 

günə qədər türk dilindən yaxşı sözlərin qəbul olunmasının tərəfdarı olmuşam. Əminəm 

ki, bundan sonra da belə zənginləşmə davam edəcək. Və mən onu da arzu edərdim ki, 

bizim  televiziya  Türkiyəyə  verilişlər  versin  və  bizim  işlətdiyimiz  gözəl  sözlər  də  türk 

dilini zənginləşdirsin. 


Lakin  bu  proses  dilin  assimlyasiyası  naminə  ola  bilməz.  Əgər  biz  son  70  ildə 

dilimizin  assimlyasiyaya  uğramasının  qarşısını  ala  bilmişiksə,  bundan  sonra  da  bu 

prosesə yol verə bilmərik. 

-Anar müəllim, türk dili variantının tərəfdarları dilin assimlyasiyaya uğramasını, 

dilin dəyişməsini yaxına qoymurlar. Onlar sadəcə olaraq dilin adının bərpa olunduğunu 

söyləyirlər. 

-Qardaş, iki dilin bir adı ola bilməz. Əgər Türkiyə türk dili ilə Azərbaycan dili bir 

dildirsə,  başqa  məsələ.  Amma  hər  biri  ayrı  dildirsə,  onda  iki  dilin  bir  adı  olmaz.  Axı 

Azərbaycan  dili  ləhcə  deyil!  Bu,  ədəbi  dildir!  Bugünkü  türk  ədəbi  dili  və  bugünkü 

Azərbaycan ədəbi dili eyni şeydir? Bunu mənə sübut etsinlər və mən də başlayım sizinlə 

«şu konuşmayı başqa tür kuralım».  

Azərbaycanda  Türkiyəyə  məhəbbətin  qədim  tarixi  var.  Bunun  da  səbəbləri 

hamıya  bəllidir.  Folklorumuz  olduqca  yaxındır.  Qaracaoğlanla  Aşıq  Ələsgəri,  Yunis 

İmrə  ilə  Aşıq  Qurbanini  ayırmaq  çətindir.  Amma  indi  söhbət  bugünkü  ədəbi  dildən 

gedir.  Söhbət  200  ildən  bəri  fərqlənən  Türkiyə  türkcəsi  ilə  Azərbaycan  türkcəsindən 

gedir. Və bu iki dil bu gün eyni deyil. 

Bu  gün  də  türklər  bizi  dəstəkləyir,  «dəstəkləmək»  -  yaxşı  sözdür,  türkcədən 

kötürək. Lakin Türkiyəyə ifrat aludəçilik yaxşı nəticə verməz. 

Ruslarla  ukraynalılar  çox  yaxındilli  millətdirlər,  lakin  Ukraynada  aparılan  ifrat 

ruslaşdırma siyasəti ona gətirib çıxarıb ki, ukraynalılar ruslara «masqal» deyir, həqarətlə 

baxırlar.  Eyni  vəziyyət  Belorusda  da  var.Əgər  biz  istəyiriksə  ki,  Türkiyə  ilə 

münasibətlərimiz həmişə mehriban olsun, onda ifrat aludəçiliyə yol verməməliyik. 

 -Biz yaxın keçmişimizi - kommunist rejimi dövrünü tez-tez tənqid edirik. Özü də 

həmin  rejimin  belə  bir  iş  üslubunu  haqlı  olaraq  pisləyirik  ki,  qərarı  qəbul  edən 

kommunistlər  özləri  öz  qərarlarını  kütləvi  informasiya  vasitələri  ilə  müdafiə  edir, 

camaatın beyninə yeridirdilər ki, məhz onlar düzgün qərar qəbul ediblər. Çox təəssüf ki

Milli  Məclis  türk  dili  variantını  qəbul  edən  kimi  televiziyada  məhz  bu  variantın 

tərəfdarları  çıxış  etməyə  başladılar  və  öz  fikirlərini  əsaslandırmağa  çalışdılar.  Bir 

halda  ki,  siz  bu  varianta  etiraz  edirsiniz,  bəs  niyə  televiziya  ilə  çıxış  edib  fikrinizi 

bildirmirsiniz? 


-O vaxt çıxış edərəm ki, məni dəvət eləsinlər. Əgər dəvət etsələr çıxış edib fikrimi 

deyə  bilərəm.  Amma  bu  da  faktdır  ki,  mən  Ali  Sovetin  komissiyasında  indi  dediyim 

fikirləri  bildirmişəm.  Görünür,  bu  fikirlərim  bəyənilmədiyi  üçün  nə  Milli  Məclisin 

iclasına,  nə  də  televiziyaya  dəvət  ediblər.  Ona  görə  də  sizə  təşəkkür  edirəm  ki, 

qəzetinizdə fikrimi çatdırmaq üçün imkan yaradıbsınız. 

-Anar  müəllim,  hər  halda  adamlar  arasında  belə  söz-söhbət  gəzir  ki,  yenə  də 

ziyalılar kənara çəkiliblər. 

-Bu  söhbət  tez-tez  təkrar  olunur.  Bax,  ziyalılar  neyləyə  bilərlər?  Əgər  ziyalılar 

durub  piket  keçirsələr,  tutub  basacaqlar  ki,  piket  keçirmək  olmaz.  Ziyalılar  Milli 

Məclisə dəvət olunmurlar, yaxud o ziyalılar dəvət olunur ki, onlar Milli Məclis deyəni 

deyir. İndi Siz deyin, ziyalılar neyləsin?Bir də son 5 ildə ən çox eşitdiyim söz  - bunu 

xüsusən  mənə  deyirlər  «uman  yerdən  küsərlər»  olub.  Mən  də  buna  cavab  olaraq 

deyirəm ki, «tək əldən səs çıxmaz». 

-Axı Siz tək deyilsiniz. Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik edirsiniz, nüfuzunuz var... 

-Bağışlayın  məni,  o  da  keçmişdən  qalan  fikirdir  ki,  mən  Yazıçılar  Birliyinə 

rəhbərlik edirəmsə, yazıçılar mənim arxamca getməlidir. Bu, belə deyil. Hər yazıçının 

öz fikri var. Mən öz fikrimi ifadə edə bilərəm.  Özü də bu məsələ o qədər tələsik həll 

olundu ki, heç yığışıb məsləhətləşə də bilmədik. 

-Hər halda dillə-bağlı referendum keçirmək söhbəti də gedir. 

-Mən şəxsən bunun əleyhinəyəm. Çünki mən əminəm ki, referendum keçirilsə, ya 

Azərbaycan  dili  qalacaq,  ya  da  Azərbaycan  türkcəsi.  Buna  mənim  şübhəm  yoxdur. 

Amma  mən bütün dünya qarşısında biabırçılıq sayıram ki, təzədən referendum keçirib 

öyrənək  görək  bizim  adımız  nədir,  dilimiz  nədir?Mən  başqa  bir  «referendum»  təklif 

edirəm. Bu gün bizim konstitusiyamızda dövlət dilimiz «Azərbaycan dili» adlanır. Yeni 

Konstitusiya  qəbul  edilənə  qədər  heç  bir  fərmanla  dilə  yeni  ad  verməmək,  amma 

mətbuat  səhifələrində  yazanların,  radio  və  televiziyada  çıxış  edənlərin  «Azərbaycan», 

«Azəri»,  «Türk»,  «Azərbaycan  türkcəsi»,  «Azəri  türkçəsi»  istilahlarını  işlətməsinə 

imkan  verilsin.  Bunların  hansı  xalq  tərəfindən  daha  geniş  rəğbət,  daha  çox  rəğbət 

qazanarsa,  qulağa  və  üriyə  yatarsa,  daha  sıx-sıx  işlənərsə,  onu  da  gələcək 

Konstitusiyada rəsmiləşdirə bilərik. 


-Bununla  əlaqədar  referendum  keçirilməsi  məsələsindən  söhbət  açan  bəzi 

siyasətçilər  deyir  ki,  xalq  referendumda  qaraya  ağ  deyə  bilər.  Bu  fikrə  Sizin 

münasibətimizi bilmək maraqlı olardı. Axı tək-tək adamlar yox, bütöv xalq qaraya necə 

ağ deyə bilər? 

-Mən  belə  hesab  edirəm  ki,  Azərbaycan  türkcəsini  tək  türk  dili  adlandırmaq  elə 

özü qaraya ağ deməkdir. 

-Anar müəllim, əgər bu gün Sizin yerinizdə rəhmətlik Rəsul Rza əyləşsəydi, özünü 

necə aparardı? 

 -Onu deyə bilərəm ki, mən bir az səbrli adamam, onun bağrı çoxdan çatlayardı. 

 -Söhbət üçün təşəkkür edirəm. 

Müsahibəni apardı Müsəllim Həsənov 

(«Müstəqil qəzet». 8 yanvar 1993) 

 

 



 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə