CƏlal bəYDİLİ (MƏMMƏdov) İSTİqbal xalq əDƏBİyyatinindir



Yüklə 1,65 Mb.
səhifə12/15
tarix28.01.2017
ölçüsü1,65 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

ƏDƏBİYYAT:

1. Acalov A. Azərbaycan dastanlarının mifoloji semantikası // Azər. EA Xəbərləri, Ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası, 1984, № 3.

2. Əlizadə M. “Kitabi-Dədə Qorqud”un poetikası (namizədlik diss.). B., 1991.

3. Fazlalla Reşideddin. Oquznama. Aşqabat, 1990.

4. Kaplan M. Türk edebiyatı üzerinde araştırmalar, tip tahlilleri. İstanbul, 1985.

5. Kitabi-Dədə Qorqud. B., 1988.

6. Mehdiyev N. Orta əsr Azərbaycan mədəniyyətinin bəzi et­nik əsasları // Azərbaycan filologiyası məsələləri, II buraxılış, B., 1984.

7. Ocak A.Y. İslam-Türk inançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas kültü. Ankara, 1990.

8. Seyidov M. Azərbaycan mifik təfəkkürünün qaynaqları. B., 1983.

9. Древнетюркский словарь / ред. Щербак А., Насилов Д./, Л., 1969.

10. Кононов А. Родословная туркмен. Сочинения Абу-л-Гази Хана Хивинского. М.-Л., 1958.

11. Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири. Знак и ритуал. Новосибирск, 1990.


2000

QORQUT” ADININ ÖLÜMDƏN QAÇMA



MOTİVİ İLƏ BAĞLILIĞI
XIX yüzilliyin II yarısından bu yana övliya Qorqut Atanın məzarlığıyla bağlı bilgi verənlərin, demək olar, hamısı alqışlarda yardıma çağırılan ruhlar arasında adı çəkilən, qırğız baxşılarına türkü deməyi öyrədən bu ilk şamanın Xorxut/Qorqut adlandırıl­dığını xatırladır və ölümdən qor­xub 40 il Tanrıdan qaçdığına görə adını da “xorx” – qorxmaq sözü ilə əlaqələndirirlər.

Qeydə alınması V.V.Velyaminov-Zernovun adıyla bağlanan rə­vayətə görə, Qorqut Ata gənc yaşlarından ölməyə etiraz edir. Həyatı bo­­yunca ölümlə mücadilə eləyərək, Əzrayıla boyun əy­mədən uzun ömür yaşamaq istəyir, ölümsüzlük arayır. Qazax­lardakı “hara baxırsan Qor­qut goru, hara getsən Qorqut məzarı” atalar sözünün qaynağı da, bir çox araşdırıcılara görə, bu rə­vayətdədir. Həmin rəvayətdə deyilir ki, Qorqut iyirmi yaşına gə­lən vaxtlarıydı. Bir gün yuxusunda görür ki, ağ geyimə bürün­müş biri ona deyir, qırx yaşına çatanda öləcəksən. Qor­qut çox qorxur və ölüm olmayan yer aramağa, ölümün ayağı dəy­mə­yəcək bir dünya axtarmağa başlayır.

Dəvəsinə minib uzun müddətli bir yolçuluğa başlayır. Bəli, bir za­man gəzdikdən sonra başqa bir yerə gəlir, məzar qazmaqda olan bir dəs­təyə rast olur. “Kimə qazırsınız?” – deyə soruşanda onlar: “Qorqut Övliyaya” – deyə ona cavab verirlər.

Bunu eşidən Qorqut dünyanın o biri bucağına yan alır. Orada da eyni yuxunu görür. Təzədən yola düzəlir. Yuxusunda gördüklərinin qor­xusuyla dünyanın dörd bir yanını gəzir. Fəqət haraya gedirsə, yenə önündə qazılı bir məzar görür.

Çarəsiz qaldığından artıq dünyanın mərkəzinə – ölümsüzlük qay­na­ğına gəlir. Bura həmin yer – doğulduğu Sır-Dərya sula­rı­nın ya­xa­sıy­dı. Mindiyi dəvəsini kəsir, dərisindən qopuzun üzə­rinə çəkir. Bu­ra­da da yenə həmin yuxunu görür. Ölümə çarə axtaran Qorqut: “Su olan yerdə məzar qazan olmaz, suya da əcəl gəlməz” – deyə düşünür. Sır-Dərya suları üzərində kilimini sərir. Kilimin üstündə ölümdən uzaq yüz il yaşayır. Gecə də, gündüz də bir an olsun, dayanmadan qo­pu­zuyla nəğmələr çalır. Qopuzun tellərindən qopan nəğmələr Sır-Dər­yanın çağlayan su­la­rına qarışıb axır...

Yeri gəlmişkən, Qorqutun ölümsüz bir yer axtarırkən suların üzərini seçməsi mənalıdır. Suya əcəl gələ bilməməsinin isə mi­fo­­poetik düşüncədə öz yozumu var. Doğrudur, əski inanışlarda yeraltı ölü­lər dünyası da bir sular səltənətidir. Ancaq bir sıra mifologiyalarda olduğu kimi türk mifologiyasında da su ilkin xaosla yanaşı, həm də yara­dıcı başlanğıcı özündə birləşdirir. Bəzən yerlə eyniləşdirilən həmin su mifologemi Yaradılışın özü­lündə dayanan ən başlıca ün­sür­lər­dəndir. Bu mənada su ölüm motiviylə yanaşı doğum, artım və həmin semantik cərgələnmə içərisində yer alan ölümsüzlük motivini də özündə birləşdirən mifologemdir, yəni ilkin xaosun özündə də yara­dıcı başlanğıc var və dünyanın hər an yenilənməsi də onun gü­cüylə olur... Ona görə də Qorqut ölümdən qaçmağın mümkünlüyünə ina­­naraq ölümsüzlüyün ifadəsi bildiyi su üzərinə sığınır. Bura həm də “dün­yanın mərkəzi”dir ki, həmin anlayışa mifologiyanın öz dilində ayrıca yozum verilir.

Qorqutla bağlı bütün əfsanə və rəvayətlərdə Qorqutun ölüm­dən qorx­ması və qaçması ana xətt kimi keçir. Qorqut və ölüm problemi bu obra­zın daimi ünsürüdür.

Azərbaycan–qazax əlaqələrindən danışılan bir araşdırmada “Qorqut” adı “kor-kut” tərkiblərinə ayrılır; zərər, itki (!) anlam­ları ve­rən “kor” əski türk sözü ilə izah olunur: həyat qüvvəsi zərər çəkdi, can ziyan gördü, yəni “adam öldü” və s.

Ada verilən bir sıra digər şərhlər də vardır ki, mətləbdən uzaq düş­məmək üçün onlardan hər birinin üzərində ayrılıqda dayanmağa gərək görmədik, bizi burada daha çox maraqlandıran bu adın qorxu sözüylə və ölümdən qaçma motiviylə bağlılığı dərəcəsidir. Doğrudur, elə əfsanələrin özündə deyilir ki, qıpçaq qızı olan anasının üç il sürən ha­miləliyindən sonra doğulan Qor­qutun dünyaya gəlişiylə üç gün-üç gecə yer üzünü qaranlıq sarır. Şiddətli yağış yağır, fırtına qopur. Sır-Dəryanı və Qaradağın başını duman-çən alır, Qorqutun belə möcüzəli şəkildə qeyri-adi doğuluşundan qorxub qaçan adamlar geri qayıdanda uşağa “qorxu” demək olan “Qorqut” adının verilməyini xahiş edirlər, çünki çocuq qaranlıq və qorxular içərisində doğulmuşdur.

Əfsanələrin bir çoxunda isə “Qorqut” adının mənası, deyil­diyi kimi, guya Dədə Qorqutun ölümdən qaçmağıyla bağlıdır.

Adın əfsanələrdə bu şəkildəcə sözlərin səs oxşarlıqlarına əsas­lana­raq yozulması, heç şübhəsiz, sonrakı dövrlərə aid olan hadisədir və həmin yozum elə mədəniyyətin var olma şəklinin də bir cürə ifadəsidir.

Yəni bu qatında mifoloji adın gerçək anlamı özünün ilkin mifoloji kök­lərindən qoparılmışdır. Beləcə, əfsanələr sonrakı çağların dəyişik yozumlarını əsas almışdır. Çünki mifoloji məna aradan çıxmış və ya unudulmuşdur. Onun yerini isə adların səslənməsindəki bənzərliyinə söykənən yozum tutmuşdur.

Dədə Qorqutun ölümdən qaçmağını doğru olmayaraq guya Quran hökmlərinə zidd olduğuna görə bu xalq bilicisinə islami baxım­dan doğan mənfi bir münasibətin ifadəsi kimi izah etmək də hadisəyə sis­temli baxışın olmadığını və mifoloji varlığın ilkin çağlarla bağlı “qay­naq­larla səsləşən və onun nüvəsini təşkil edən ən qədim layı”nın nə­zə­rə alınmadığını göstərir.

Halbuki Qorqutun ölümdən qaçmağı motivi etnik-mədəni sistemin geniş kontekstinə çıxarılmalıdır. Məhz bu zaman ölüm­dən qaçmağın ölüb-dirilmə motivi, 300 il ömür sürmək və s. ilə adekvat təşkil etdiyi üzə çıxacaqdır. Qorqut Ata ilə Xızırın (bə­zən ona da Xıdır Ata de­yirlər) lap başlanğıcında ilkin olan bir kompleksə daxil olduğunu sü­buta yetirən paralellər də var. “Ata sözləri” məcmuəsində adı Qor­qut Ata ilə birlikdə anılan, Xızır kənardan gəlmə olduğuna görə, İslam dini sistemində bütün ölümlü peyğəmbərlərdən qıraqda qalır. Çün­ki Xızır kultunun, bir mifoloji varlıq kimi, əsasında ölüb-diril­məyə inam dayanır. Ölüb-dirilməyə həqiqi inam isə “sözün hərfi mə­na­sında tan­rıçılığı bütün sonrakı dinlərdən fərqləndirən başlıca ide­yadır”. Yəni Xızır peyğəmbər ölümsüzlüyü ilə İslam dini kimi sistemli bir dinin bütün ölümlü peyğəmbərlərindən necə qıraqda qalırsa, ölüm­dən qaç­masıyla da Qorqut Ata İslam düşüncəsinə yad kimi görünür. İslam­da qeyb aləmini bir Allah bilir. Qorqut Ata isə “qeybdən dürlü xəbərlər söylər” və s.

Buna görə də öz qaynağına görə arxaik miflərdəki mədəni qəh­rəman, ilkin əcdad deyilən varlıqlara bağlanan, qazax baxşı­larının: “...Çağırdığım zaman gəl, Pirim!” – deyə hami ruh, bəla­lardan qo­ru­yu­cu əcdad ruhu bilib haylayaraq köməyə çağırdıq­ları övliya Qorqut Atanın ölümü haqda, heç də bir çox araşdır­malarda göstərildiyi kimi, xü­susi mif islamlığın təsdiqindən sonra meydana gələ bilməzdi. Bu­nunla bağlı, yəni Qorqut kul­tunun İslami qaynaqlı olmadığı haqda isə hələ on doqquzuncu yüzillikdə söyləmişlər.

Qorqutun ölümdən qaçmağı motivinin araşdırılması baxı­mın­dan türk­mən inanışlarına görə, o biri dünya üzərində hökmü olan, oğlu ol­ma­yana Tanrını oğul verməyə məcbur edən, ölüləri diriltmək üçün Əzrayılı qovub onun əlindən ölmüşlərin canını geri alan (və hələ də ölüm­süz bir ruh kimi göylərdə dolaşdığı sanılan) Burkut Baba, ölmüş igi­din canını qurtarmaq üçün Əz­rayıl ilə mücadilə edən Dəli Domrul (bir fikrə görə, mifoloji xarakteri baxımından başqa, boylardan kəskin seçilən Dəli Dom­rul boyunun ilkin qəhrəmanı inanışlarda ölümsüz ol­du­ğuna dair təsəvvürlərini qorunub qaldığı Qorqutun özüdür), yakut inamlarına görə ölüləri dirildib korların gözlərini açan, möcü­zələri öz hökmü və gücüylə yaratdığını deyib Tanrını qəbul eləməyən və onunla çəkişən An Arqıl Oyun, həmçinin Xızır, Erlik və hətta Koça kan kimi mifoloji varlıqların bir müstəvidə gözdən keçirilməsi gərəkdir.

Köhnə dünya mədəniyyətlərində əbədi yaşarılıq, ölümsüzlük və ya onun bir başqa şəkildə ifadəsi olan uzunömürlülük ideyası bir neçə şəxslə, o sıradan da Qorqut Ata ilə əlaqələndirilir. Görünür, daha əv­vəl­lərdə ölümsüz təsəvvür edilən baxşılar piri, ilkin şaman olan Qor­qutun ölümsüzlüyü hər halda sonrakı va­riasiyalarda uzunömür­lülüklə əvəz edilmişdir.

Başlanğıcda yaşayışın dövrəviliyi ideyasının daşıyıcısı oldu­ğundan ilkin şaman ölümsüz təsəvvür olunurdu. Baxşı mətnlə­rindəki “ölü desəm ölü deyil, diri desəm diri deyil Qorqut Ata övliya” sözləri də ilkin şamanın ölümsüz düşünüldüyünə dair təsəvvürlər dairəsinə bağ­lı­dır. Eyni dərəcədə həm sakral, həm də profan dünyaya bağlı olan bu var­lıqdır ki, ölümdən qaçır, Tanrı ilə mücadilə edib çəkişir. İn­va­riant­da isə həmin varlıq ilkin kompleksin – Ulu Yer Ananın atributlarının da­şı­yıcısıdır (xakas­ların bu kompleksdən qopan Umayı Uluğ – Ağ-Ana adıyla bilinir). Şamanlar piri, hami şaman (ruhu) Yer Ananın trans­­for­masiyaya uğrayıb variasiya olunmuş şəkillərindən biridir.

Yakut mifologiyasına görə, Tanrı ilk şamanı göylərdə yarat­mışdı və göylərdəki şaman əbədiyyən yaşayırdı. Mifoloji düşün­cəyə görə bə­zən də yerlə eyniləşdirilən Ulu Ananı rəmzləndirən varlıq da elə şa­manın özü idi. Ölüb-dirilən, ya da ölümsüz oldu­ğu düşünülən Ulu ana­nın bir təcəssümü isə moğollarda İtoqa, Etuqe, İtuqen, Etuqen adlarıyla bi­linən yer ilahəsi olmuşdur. Əgər qaynaqların verdiyi bilgilər doğru isə, o zaman aydın olur ki, həmin yer ilahəsi İtoqa kumancada Xam ad­lan­dırılmışdır ki, bu da elə şaman, baxşı demək olan Kam-Qam adlarının eynidir. Həmin ölümsüz Ulu Ananı rəmzləndirən şaman qa­dındır ki, bir Altay qəhrəmanlıq dastanında göstərildiyi kimi, qavalıyla dö­yüş­­çülərin ardından gələ-gələ qamlıq eləyir və ölənlərə yenidən can verir və s. Xatırlayaq ki, artım, bərəkət hamisi olan Ulu Anaya tapın­mağın ifadəsi kimi Qədim Ön Asiyada, Mərkəzi Asi­yada və Si­birdə ölüb-dirilən şamanlara aid müxtəlif təntənəli mərasimlər keçirilirdi.

Bütün bunların fonunda Qorqut Ata tam bir mifoloji varlıq olaraq görünür. Mifoloji varlığın adı isə bu varlığın nə ifadə elədiyini də bildirir. Yəni mifoloji varlığın mahiyyəti onun adın­da əks olunur.

“Qorqut” adının “qorxu” sözüylə bağlanması, Qorqut obra­zının bir mi­foloji varlıq kimi semantikasına işıq salmır. Mifoloji adın müasir səslənişi bu adın yozumu üçün əsas götürülmə­mə­lidir. Dilçilik qanun­ları baxımından da sözün müxtəlif variant­ları seçilməli, ilkin formaya (arxetipə) yaxın olanı müəyyən edil­məlidir.

Bizcə, adın Qorqud, Qorqut, Xorxut, Xorkut, Kurkut... şə­kil­lərin­dən arxetipə uyğun gələni “Kurkut” variantıdır. Bu ad iki morfemdən: “Kur” və “kut” morfemlərindən ibarətdir. “Kut” – Türk dilinin ən əski və yayğın sözlərindəndir; “ruh, güc, həyat qüvvəsi” anlamları var. Qə­dim türk inanışlarında da “kut” canlı var­lıq­ların həyatının əsasını təş­kil edirdi. Adam öləndən sonra “kut”u uçub göyə gedər, bir daha dün­­yaya gəlincə orada yaşardı.

“Kur” sözü isə hətta əski şumerlərdə yeraltı ölüm dünya­sı­nın, oradan axan çayın və o yerlərin hökmdarının adını bil­dirirdi. Həmin sözün türk ləhcələrindəki qarşılığı kor (Anadolu və azərb.), qor (türkmən), qür (başqırd), qur (özbək) sözüdür. Buryatlar da yeraltı səl­tə­nəti “xüür” adlandırırdılar. Şumerin “kur”u ilə türk ləhcə­lərin­dəki “gor” və monqol dillərinin “xüür” sözləri arasında olan eynilik mifo­lo­ji və dil faktları əsasında gərəyincə əsaslandırılmışdır.

Ulu Ananın bətni olaraq düşünülən və Yerlə eyniləşdirilən gor elə bir aləm idi ki, əcdad ruhları orada yaşayırdı. Qazax rəvayətlərinin bir va­rian­tına görə də Qorqut gordan çıxmış div­dən doğulur. “Gor” mə­nası bolqarcadakı “kurqan” sözündə də eyni semantikanı daşıyır.

“Kor” sözü ilə eyni bir yuvaya girən “xor” sözü yakut­lar­dakı “xorçax” sözünün də əsasında dayanır: yakutlar ölmüş şamanın bas­dırıldığı sərdabəyə “xorçax” deyərdilər.

Deməli, “Kurkut” adının mənası, Qorqut Ata əslində də o biri dünyayla bağlı olduğundandır ki, “əcdad ruh(u)” anlamına uyğun gəlir. Ruhlar isə ölümsüz və cisimsiz varlıqlardır.

Mifologiyada Ulu (Yer) Ana adi ölümlülərə yasaq bilgilərin olduğu o biri dünyanın da sahibi idi. Həmin Ulu Yer Ana kom­pleksinin atri­butlarını daşıyan, arxaik strukturlu “Oğuzun ol bilicisi” Qorqut Ata da “Haqq-taala könlünə ilham etdiyindən” dürlü xəbərlərini söylədiyi həmən qeyb aləmi o biri dünyayla – əcdadlar aləmiylə bağlanır. “Su aya­ğı ər Qorqut” ona görə de­yilir. Çünki ölülər səltənəti, axirət deyi­lən o biri aləm həm də bir yeraltı sular səltənətidir.

Qorqut hami-ruh, qoruyucu əcdad ruhudur. Türk mifopoetik dü­şün­cəsində bu ruh maddi olaraq qavranılır, gerçək bir güc bilinirdi. Cisim deyil, ancaq cismə bürünmüş görünürdü.

Qorqut – “Ata”dır. İnvariantda yaradıcı bəlalardan qoruyucu “ata” əcdad ruhlarının axirət dünyası sakinləri ilə möhkəm tellərlə bağlanır.

Qorqut Atanın əcdad ruhu ilə bağlılığının bir ifadəsi türk­mən “Şah­sənəm və Qərib” dastanının Çovdır versiyasında Şah­sə­nəmin, sev­­gilisi Qəribi qada-bəladan qorumağı pir ozan Qor­qut Atadan dilə­məsi və digər ifadəsi də hər adna günləri onun qəbri üstə qopuzunun yanıqlı-yanıqlı inləməsidir. Adna günləri isə türk xalq inanışlarında əcdad – ataların, dədə-baba ruhlarının yad olunduğu gündür.

Ən nəhayət, özlüyündə ruhani varlıq olan bu türk övliya­sının “Qorqut” adının “əcdad ruhu” anlamı onun bir varlıq kimi də mifoloji se­mantikasına uyğun gəlir.
2001

TÜRK ESXATOLOJİ DÜŞÜNCƏSİ VƏ

DƏDƏ QORQUD

Əski türk esxatoloji düşüncəsindən danışarkən öncə qeyd etmək gərəkdir ki, mifologiyada dünyanın sonu ilə bağlı mif mətnləri də yaradılışı anladan – kosmoqonik səciyyəli miflər sil­si­ləsinə aid edilir. Çünki mifoloji düşüncədən ötrü kosmoqoniya aktı bəlli bir zaman və məkan sərhədləri olan dövri, vaxtaşırı təkrarlanan hadisədir. Mifşünaslıqda bu mənada kosmoloji (dün­ya) modelinin başlanğıc anını kosmoqonik miflər – yaradılış mif­ləri əks etdirirsə, dünyanın sonu ilə bağlı “axır zaman” dü­şün­cələrinin də təsvirini məhz esxatoloji miflər verir. Beləcə, həm kosmoqonik, həm də esxatoloji miflər vahid kosmoloji mo­del ətrafında birləşmiş kimidir.

Esxatoloji miflərdə dünyanın sonunu səciyyələndirən əla­mət­lərdən, məhşər günündən, kosmik qəzadan danışılır. Bu mə­nada kosmoloji modelin son sərhədinin işarəsi yerində çıxış edən həmin miflər əslində kosmoqonik miflərin dəyişik şəklidir, yəni yaradılış miflərində xaosdan kosmosa, burada isə onun tərsi – kosmosdan xaosa doğru əks proses baş verir. Dünyanın sonu haqda, qiyamətlə bağlı təsəvvürlər dövrəvi zaman konsepsiya­sından asılıdır və bu üzdən də kosmoloji model çərçivəsində ye­nə kosmoqonik miflərlə bağlanır. İnanışlara əsasən, dünynın axırı, kosmik qəza, Nuh tufanından da bilindiyi kimi, yer üzünü su basması ilə baş verir. Həmin anlayışdır ki, kainatı yaradan ünsür olaraq az qala bütün mifoloji sistemlərdə qarşıya çıxır. Yəni əski düşüncənin kosmoqonik miflərdə kainatı yaradan simvol kimi verdiyi su esxatoloji düşüncədə artıq dünyanın so­nunu gətirən simvol yerində çıxış edir.

Xaosu təmsil edən və əxlaqsızlığı, ədalətsizliyi yayan güclər yaradılış çağından bəri dünyanın tarazlığını, dünya nizamını poz­mağa çalışan qüvvələrdir ki, esxatoloji miflərdə nizamlayıcı kosmosla dağıdıcı xaos arasındakı mübarizənin əsasında dayanır.

Dünyanın sonu və ya esxatologiya anlayışı kosmoqonik tə­səvvürlərlə əlaqələndiyi üçün mifoloji Ulu Ana və ya Ana Yer haqqında təsəvvürlərlə də bağlıdır. Azərbaycan türkcəsində əski etiqadın izini yaşadan və uzun ömür yaşamağın metaforasına çev­rilən “qurd ilə qiyamətə qalmaq” deyimi var. Burada qurd ilə qi­yamətə qalacağı düşünülən qarı nənə obrazı, araşdırıcıların doğru qənaətinə görə, əslində Yeri təmsil edir. Yer isə ölüb diril­məni simvolizə edərək həyatın dövrəviliyi ideyasının əsasında dayanır. Elə Bibliyadakı esxatologiya anlayışı da bu əski ideya ilə yaxın­dan əlaqələnir. Yaradılış daimi inkişafda, hər an təzə­lənmə və yenilənmə halındadır. Bu inkişafın, bu təzələnmənin bir pilləsi də, kosmosdan xaosa keçid anına bənzədilən qiyamət­dir. Qiyamətin, məsələn, yer üzünü su basmağı şəklindəki gəli­şindən sonrakı çağ isə dünyanın həm də yenidən və büs-bütün təzələnməsi olacaqdır.

Dünyanın sonunun gəlməyini bildirən əlamət budur ki, xaotik dünya güclərinin fəallaşması nəticəsində yer üzündə bir sıra mən­filiklər baş alıb gedir. Bu da dünya nizamının pozulma­ğına gətirib çıxarır. Türk mifoloji düşüncəsində dünyanın sonu məhz belə tə­səvvür olunur. Burada dünya nizamı ancaq ilk öncə hansısa kos­mik kataklizmlər səviyyəsində deyil, yəni tufan qo­pub ağacları kö­kündən qoparmazdan əvvəl, yer üzündəki bütün canlıların məhv olub insanların yerlə yeksan olmağından əvvəl sosial nizamın po­zul­mağı şəklində özünü göstərir. Qiyamətin kosmik kataklizmlərlə müşayiət olunması hadisəsinə adda-bud­da şəkildə rast gəlinirsə də, bunlar açıq-aydın yabançı sistem­lərin, təsirlərin izini daşıyır.

Türk mifologiyasında esxatologiya ilə bağlı düşüncələri geniş əks etdirən mif mətnlərinə rast gəlinmir. Dünyanın yara­dılması məsələsinə nisbətən dünyanın sonu düşüncəsi ilə bağlı türk dini-mifoloji sisteminin xüsusən də ilk çağlarını əks etdirən dünyagörüşü və ya təsəvvürlər haqda bir o qədər də açıq-aydın bilgi yoxdur. Əski türk yazılı abidələrində də dünyanın sonu haqda esxatoloji təsəvvürləri doğru-düzgün əks etdirən parçalara təsadüf olunmur. Orxon abidələrində göyün və yerin yıxılıb çökməsi, mövcud həyat nizamının pozulması ilə bağlı yüngül eyhamlar olsa da, bunlar dünyanın dağılıb məhv olması haqda sistemli bir düşüncəni əks etdirə bilmir.

Bu isə özlüyündə qədim türklərin esxatologiya probleminə, dünyanın sonu məsələsinə yaradılışdan daha az maraq duyduq­ları qənaətini doğurur. Bunun da öz səbəbləri var. Tədqiqatçılar bunu bir yandan tanrıçılıq və şamanizmdəki ölüb-dirilmə ilə bağ­layırlar, digər yandan da yaradılış hadisəsinə nisbətən dün­yanın sonu fikrinin qədim türklərin düşüncələrini bir o qədər də məşğul etməməsi şəklində izah edirlər. Dünya nizamının, taraz­lığın pozulması türk esxatoloji miflərində yalnız ictimai-əxlaqi dəyərlərin pozulması şəklində öz əksini tapır.

Bütövlükdə ayrı-ayrı türk xalqlarının dünyanın sonu ilə bağlı sonrakı təsəvvürlərinə diqqət yetirilən zaman aydın görü­nür ki, bu­rada istər xristianlığın, istərsə də buddizmin təsiri olub­dur. Həqi­qə­tən də türklərin qiyamət haqda təsəvvürləri bu inanc və görüş­lə­rin buddizm, xristianlıq və islam dinlərinin tə­sirinə məruz qaldı­ğı­nı, bir sözlə, sintezə əsaslandığını göstərir. Məsələn, Altaylarda “kal­qançı cağ” deyilən bir anlayış var. Qi­yamət günü inanışıyla bağ­lıdır. Bu inanışa görə bir zaman gələcək ki, yer üzündə insan­ların sayı azalacaq, yamanlıq, pislik və şər yer üzünü götürəcək, cəhənnəmin sahibi Erlik yer üzünə yaxınlaşacaq, xeyir başlanğıcı olan tanrı Ülgen unudulacaq, xe­yir­xah qüvvətlərlə şər ruhlar sava­şacaq, ən sonda Ülgen tək­başına qalacaq və məhşəri başladacaq.

Digər dinlərlə təmasda olan türk xalqlarından, məs., çuvaş­larda da axır zaman və ya dünyanın sonu ilə bağlı təsəvvürlər son­rakı təsirlərdən gəlir və məhz xristianlıqdakı məhşər günü, qiya­mət, dünyanın son günləri haqqında olan təsəvvürlər ətra­fında cə­rəyan edir. Anadoluda da, məsələn, Ay və Günəşlə bağlı inanclar arasında türklərin esxatologiya və ya dünyanın sonu haqda ənə­nəvi təsəvvürlərinə aydınlıq gətirə biləcək inanışlar yer alır. Bura­dakı inama görə bir gün guya Ayla Gün birləşib dünyanı yaxıb-yandıracaq və qiyamət qoparacaqlar. Bir başqa etiqada görə də guya günəş qərbdən doğduğu gün sular qaba­racaq və hər yanı sel-su basacaqdır ki, bunun da axırında dünya üzü dümdüz olacaqdır.

Bütün bunlar kainatda nizamın pozulması nəticəsində dün­yanın sonu gələcəyinə dair dünya dinlərinin təsiri nəticəsi olaraq özünü göstərir. Bu üzdəndir ki, həmin imamclar türk mifolo­gi­yasında esxatologiya ilə bağlı heç də hər hansı sistemli bir dü­şüncənin məhsulu kimi meydana çıxmır. Eyni sözləri türklərin “qiyamət” anlayışı ilə eyni mənada işlətdikləri “uluğ kün” sözü haqda da demək olar.

“Dədə Qorqud kitabı”ndakıSağış günində ayna görkli” deyimindəki “Sağış günü” ifadəsi də yenə türkün qiyamətlə bağlı düşüncəsi silsiləsinə aid oluna bilən anlayışlardandır. “Sa­ğış günü” – burada Hesab günü, Qiyamət günü, mizan-tərəzi qu­rulub Haqq-hesab çəkilən, hesab-kitab istənən gündür.

Bir neçə kəlmə də “axır zaman” anlayışı haqda. “Dədə Qor­qud kitabı”nda “Axır zəman olıb qiyamət qopınca...” (D-2) – de­yilir. Buradakı “axır zaman” anlayışı ilə dünya həyatının qiya­mətdən əvvəlki son çağı bildirilir. Yəni müsəlmanlığı və bu dün­yadakı həyatın fani olduğu fikrini, görünür, onunla birgə qəbul etmiş türklərdə axır zamanın gəlişi qiyamətin qopmağı ilə birgə və ya bir-birinə olduqca yaxın bağlılıqda düşünülmüşdür.

İslama dair ədəbiyyatlardakı “axır zaman” anlayışı dinlər tarixi və eləcə də mifologiyadakı esxatologiya anlayışı ilə dərin bağlılıqda, lakin onun heç də tam eyni olmayan bir anlayış kimi götürülür. Esxatologiya özü kosmoloji dünya modelində bəlli bir dövrə olduğundan “axır zaman” anlayışı da dünyanın axırı haqda təsəvvürlərlə iç-içə bağlıdır və qiyamətə yaxınlaşan son dövrəni, dünyanın son günlərini bildirir.

“Axır zaman” anlayışı Quranda yoxdur. Ancaq dini həyatın zəifləməsi, əxlaqın tənəzzülü şəklində özünü göstərən qiyamət əlamətlərindən bəhs eləyən hədislərdə “axirüz-zaman” ifadəsi işlənir. İslam alimləri bir neçə zaman dövrəsindən danışırlar. Bu dövrələr içərisində hicrətdən qiyamətə qədər davam edəcək olan bir son dövrə var; yalnız həmin sonuncu dövrəyə “axır zaman” deyilə bilir. Son peyğəmbər olduğuna görə Məhəmməd pey­ğəmbərə İslam ədəbiyyatında “axır zaman peyğəmbəri” deyilir.

“Axır zaman” deyilə bilən həmin dövrə qiyamətə qədər sü­rəcək. Qiyamətinsə nə zaman qopacağı bilinmir. Müqəddəs Qurana görə bunu bilmək insan oğlunun bilgisi xaricindədir. Qiyamətin qopmağı Quranda saat* (qiyamət vaxtı) sözü ilə ifa­də olunur, bu anı isə heç kimsənin bilə bilməyəcəyi göstərilir: “O saat (qiyamət) haqqında “Nə vaxt qopacaqdır?” – deyə sən­dən soruşarlar. De: “Onun xəbəri Rəbbimdədir, onu (qiya­məti) öz vaxtında yalnız O edəcəkdir” (Əl-Əraf 7/187).

Əski və ənənəvi türk düşüncəsinə görə isə əxlaqa uyğun sa­yılmayan nə var, məs., böyüklər olan yerdə kiçiklərin danış­ma­ğı, zinanın çoxalmağı – müsəlman türk düşüncəsində axır za­manın əlaməti kimi qiymətləndirilmişdir. Anadolunun yaşlı yö­rüklərinin təsəvvürlərində dünyanın sonunu, qeyri-müəyyən gə­ləcəyi səciyyələndirən sözlər var: “...Qiyamət yaxınlaşan zaman bina ilə zina artacaq. Dağlardakılar kəndlərə, kəndlərdəkilər də şəhərlərə doluşacaqlar” – sözləri qiyamət anlayışına, ənənəvi türk mədəniyyətində esxatologiya ilə bağlı təsəvvürlərə, əlbəttə, aydınlıq gətirə bilir (Yeri gəlmişkən, imam Buxari də “zinanın çoxalması qiyamətin əlamətlərindəndir” deyirdi).

Bu baxımdan “Axır zamanda atalar dururkən oğullar söylə­yə, analar dururkən qızlar söyləyə…”, “Libasda ər ilə avrat se­çil­mə­yə…” və b. şəklində “Oğuznamə”də rast gəlinən atalar söz­ləri ol­duqca səciyyəvidir. Ona görə də qiyamət çağını, dün­ya­nın sonunu əski türklərin, heç də digər bir sıra din sistem­lərində olduğu kimi, kasıblığın çoxalmağı və ya təbii fəlakətlər, kosmik kataklizmlər, məs., göyün yarılıb parçalanacağı, zəlzələ­lərin çoxalacağı, dəniz­lərin qaynayıb bir-birinə qarışacağı və dağ­ların yerindən qopar­dılacağı şəklində təsəvvür etdiklərini söyləmək olmur. Bu düşün­cədə dünyanın sonu əxlaqın çöküşü ilə birgə qavranılıbdır.

Türk esxatoloji modelini dünyanın sonu ilə bağlı digər mətn­lərlə müqayisədə bir qədər geniş əks etdirən və onu müəy­yən ölçüdə bərpa etmək imkanı verən mətnlər içərisində bu ba­xım­dan baxşılar piri, qeybdən xəbərlər verən övliya Qorqut Ata­nın adı ilə bağlanan mətn parçaları xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Mətndə Dədə Qorqudun gələcəyi görməyindən danışılır ki, bu mətnin də başlıca məzmununu qeybdən verilən xəbərlər təşkil edir. Qam-şamanın gələcəkdən verdiyi xəbərlərdən heç nə ilə fərqlənməyən bu mətn tam olaraq böyük Orxan Şaiqin “Dədəm Qorqudun kitabı”nda “Əlavələr” bölməsində yer alır:

“Bir kişinin bir kişi qatında hörməti, izzəti qalmaya.

Atanın, ananın oğula, qıza şəfqəti və mərhəməti olmaya…

Ataları turırkən oğullar söyləyə.

Analar turırkən qızlar buyruq eyləyə”…

Dədə Qorqud burada Oğuz cəmiyyətinin ənənəvi dəyərləri baxımından əxlaqa, tərbiyəyə zidd sayıla bilən davranışları bir-bir sadalayır, bu davranışların gələcək bəlaların xəbərçisi ol­duğunu söyləyir, “ol günləri görmədən söylədim mən Dədə Qor­qud... Ol günlərə qomağıl, bənüm canım alğıl, qadir Tanrum”, – deyə o günləri görmək istəmədiyini açıqca ifadə edir.

Diqqəti çəkən bir də budur ki, Dədə Qorquda aid edilən bu sözlərdə ilk öncə Türk Oğuz əxlaqınca uyğun görülən və ər oğu­la yaraşan dəyərlər sadalanır… Gələcəkdə baş verəcəyi dü­şü­nülən təbii fəlakətlər isə etik-mənəvi, ictimai-əxlaqi dəyərlərlə paralel şəkildə təsvir olunur.

Köçəbəlikdən oturaqlığa keçmək köçəri mədəniyyətinin daşıyıcısının gözündə bir fəlakətdir. Bu mənada Qorqud Atanın “Dərə-təpə qalmaya, tarla ola” – sözləri köçəbə mədəniyyətin öz içindən gəlir. Bu, necə bir fəlakətdirsə, bir adamın bir adam yanında hörmətinin qalmamağı da, atanın-ananın oğula-qıza şəf­qəti və mərhəmətinin olmamağı da, analar dururkən qızların buy­ruq eləməyi, atalar dururkən oğulların söz söyləməyi də bir o dərəcədə gələcək böyük fəlakətlərin nişanıdır.

İnsanın təbiətin işlərinə əl qataraq onun nizamını pozmağı burada ailə içində sahmanın pozulmağından ayrı düşünülmür. Haqq-təalanın əmriylə bir övliyanın dilindən bu sözlərlə bir elin başına nələr gələ biləcəyi anladılır. Böyüyün böyük, kiçiyin kiçik yeri bilinməməyi ilə, həqiqətən də törə pozulur, ailə nizamı dağılmağa üz tutar.

Doğrudur ki, Qiyamət gününün gəlməyi, axır zaman olma­ğının bir əlaməti də hədislərdə kişilərin geyimcə qadınlara bən­zəyəcəyi, qadınların kişilərə oxşayacağı şəklində qeydə alınıb­dır. Həmin görüşlər Dədə Qorqutun: “Libasda ər ilə avrat se­çilməyə…” – və b. sözlərində eynilə əksini tapır ki, bütün bunlar da yenə əxlaqdakı tənəzzülün nişanıdır.

Arxaik mədəniyyətdə söz metafora kimi görünsə də, həqi­qətdə o, bir məcaz deyildi. Əski oğuzların özündə suyla, dağla danışıq belə bir metafora yox, gerçək söhbət olaraq qavranılır. Sözün, əslində fiziki kəsəri olduğuna inanılır, bu baxımdan da o, bıçaqdan və ya bir qılıncdan heç nə ilə seçilmir. Yalan yerə, yanlış işlədilsə belə, sözün özündə zərrə qədər olsun yalan yox idi. Və diqqəti çəkən budur ki, türk-oğuz düşüncəsində də qiya­mətin bir nişanı elə yalanın özü, sözün yalan, yanlış söylənməsi bilinibdir. Bu üzdəndir ki, Dədə Qorqut: “Bəglər, paşalar önün­də söylənən yalan, yanlış sözlər ola… Ol günlərə qomağıl, Mə­nüm canum alğıl, Qadir Tanrum!” – deyir.

Beləliklə, türk etnik-mədəni ənənəsində kosmik nizamın dağılması, dünyanın sahmanının pozulması haqda esxatoloji modellə bağlı fikirlər ilk ozan, baxşılar piri, eyni zamanda gələcəyi bilən, qeybdən xəbər verən övliya Qorqut Atanın adı ilə əlaqələndirilir. Bu isə türk etnik-mədəni ənənəsində “həqiqi türk milli ruhunun daşıyıcısı” (B.Ögel) olan Dədə Qorquda aid edilən elementlərlə bir bütövlük içərisindədir.

Türk mifologiyasında esxatoloji modelin bərpası üçün ol­duq­ca gərəkli olan bu mətn başdan sona qədər Qorqut Atanın gə­lə­cəyi irəlicədən görməsi və onun “qeybdən” söylədiyi xəbər­lərdən ibarətdir. Oğuz cəmiyyəti baxımından xaotik başlanğıcla bağlı olduğuna görə mənfi dəyərləndirilən həmin davranış biçimlərini – əxlaqi dəyərlərin pozulmağını Qorqut Ata burada bir-bir sada­layır, bütün bunların da gələcək bəlalardan xəbər verdiyini, özü­nün isə “ol günləri” görmək istəmədiyini söyləyir, “Oğuz xalqının başına xeyir gələsini, şər gələsini ona tanıdum.., Haqq-taalanın əmanətini boynuma aldum mən Dədə Qorqut” – deyir.


2004

ƏBU HƏYYANIN “KİTAB ƏL İDRAK...” ƏSƏRİNDƏ

MİFOLOJİ LEKSİKA
Prof. Əhməd Cəfəroğlunun 1931-ci ildə Türkiyə türkcəsinə, akad. Ziya Bünyadovun 1992-ci ildə Azərbaycan türk dilinə tərcümə etdikləri “Kitab əl-idrak li-lisan əl-ətrak” (Türk dillərini dərketmə kitabı) əsəri monqol istilasından sonra türk dilinə dair yazılmış çox qiymətli əsərlərdən biridir. Əsərin müəllifi Əsirəd­din Əbu Həyyan Əl-Əndəlusidir. Pərəstişkarlarının “Ən-Nəhvi” adını verdikləri Əbu Həyyan “Kitab əl-idrak...”ı ərəb dilinin qram­matik qaydaları əsasında yazılmışdır. Akad. Korşun türk­mən­cəyə dair yazılmış əsər saydığı “Kitab əl-idrak...”da yer alan və əsasında qıpçaqcanın dayandığı, Misirin qıpçaq-oğuz əhali­sinin qarışıq dilini, bir fikrə görə də tatar dilinin özəlliklərini (“Kodeks Kumanikus”da Kuman-Qıpçaq türkcəsinə “tatarca” deyilir, ancaq 13–14-cü yüzillikdə Misirdə türkmən ləhcəsi ilə qıp­çaq ləhcəsini yalnız Köləmənlər dövründə ayırd eləyə bilən ərəb filoloqları qıpçaqcanı da “tatarca”dan ayırırlar) əks elət­dirən bu türkcə-ərəbcə sözlükdə əski türk dini-mifoloji düşün­cəsindən miras qalan sözlərə də rast gəlinir. Onlardan bir ne­çəsini gözdən keçirək:

Uçmaq – Cənnət. Bir çox müəllifin soğdcadan alınma say­dıqları bu söz ruhun bədəni tərk edən zaman uçar quş donuna düşdüyünə dair əski türk təsəvvürlərinə söykənir.

Yakutlarda əcəl haqlayan zaman “qut”un bədəni tərk eləyə­rək quş şəklinə düşdüyünə və kainatı tutan Dünya Ağacının bu­daqlarına qonduğuna inanılmışdır. Ruhun quş donunda uçub cənnətə getməsi inanışının izləri əski türk yazılı abidələrində də qorunmuşdur; “ölmək” mənasındakı “uça barmak” sözünün tə­məlində “uçmaq”la bağlı qədim etiqadın izi var. Bəzən qam (şaman) geyimlərinin qanadlanıb uçan quşu xatırlatması həmin etiqada işarədir.



İzi – Tanrı. “İzi”, Ə. İnana görə, əski şamanizmdə müxtəlif yer-su ruhlarını ifadə edən bir termindir. Fikrimizcə, sonradan şamanizmin də qarışmış olduğu qədim türk tanrıçılıq sistemində bu anlayış Tanrının vəsflərindən ancaq biridir.

“İzi”nin ilkin mifoloji semantikası əslində təbiət kultundan gələn qoruyucu ruhlar – əyələr sistemiylə əlaqəlidir. Keçirdiyi dərin semantik şaxələnmənin araşdırılması onun türk dini-mi­fo­loji düşüncəsindəki başlıca anlayışlardan biri olduğunu göstərir.



Üzüt – Ölü. “Ölmüş kimsənin ruhu”, eləcə də “şər ruh, şeytan” kimi tərcümə olunan bu anlayışa şaman əfsanələrində də rast gəlinir: Həmin mətnlərdə ölmüşlərin ruhlarının olduğu yerə – üzütlərin torpağına aparan yolda iki çayın varlığından və s. danışılır. Həmçinin uyğur abidələrində “Ölü aşı” yerinə “üzüt aşı” deyilir. Bizə görə, “üzüt”ün kökü əski türkcədə “can, ruh” anlamlarında işlənib, çağdaş türk dillərində də səs dəyişiklik­ləriylə mövcud olan və ölümlə bağlılıq bildirən ös//öz//üz ilə əlaqəlidir.

Prof. Ə.Cəfəroğlunun nəşr etdirdiyi “Əski uyğur türkcəsi söz­­lüyü”ndə də “ruh, can” mənaları olduğu göstərilən “üzüt//özüt” sözünün ruhla bağlı məzmunu həmçinin Altay şa­manizmindəki “üzüt payram” (ruhların bayramı) və b. kimi ifa­dələrdə qorunmuşdur.



Oğan – Tanrı. “Uğan” şəkliylə İbn Mühənna lüğətində “qüd­­rətli”, Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüqatit türk”ündə “Uğan Tenqri” ifadəsində də “hər şeyə qadir, güclü, qüdrətli” mənalarında işlənir. Bu isə türk Tanrı anlayışının öz ölçüləri olduğunu və “Oğan”ın bu Ulu Varlığı yalnız güclülük, hər şeyə qadir qüvvət baxımından vəsf edib səciyyələndirdiyini göstərir.

Bəyər – “Kitab əl idrak...”da bu söz uyğurca deyə “Allah, ilahi” kimi mənalandırılır. Sözün əski türkcədə həm də “Tanrı” anlamı ifadə edən, sonralar semantik baxımdan dəyişikliklər ke­çirən Baq//Beq//Bəy ilə bağlılığı heç bir şübhə doğurmur. “Bəy” sözü isə ilkin semantik qatında da sakral məzmun daşımışdır.

Çor – xəstəlik, bəla. Əski mifoloji düşüncə insanlara gələ biləcək bəlaları, xəstəlikləri bədxah ruhların adına bağlamışdır. Azərbaycan türklərinin mifoloji inamına görə Ağ və Qara deyi­lən iki cür: Çor var. Türk şaman inanışlarında da bədxah ruhlar Çor adını daşımışlar.

Sağış – “Kitab əl idrak...”da “hesab, saymaq” kimi məna­landırılan bu söz “Dədə Qorqud kitabı”ndakı “Sağış günində ayna görkli” ifadəsində də rast gəlinir. Sağış günü – Hesab günü, Qiyamət günü, mizan-tərəzi qurulub Haqq-hesab istənən gündür. Buna görə də “Sağış”- saymaqla, hesabla əlaqələndirilir.

Qam – həkim. Əski türklərdə din adamına verilən “qam” adının “həkim” şəklində izahı mənalıdır. Süleyman Əfəndi də “Çağatay lüğəti”ndə “qam” sözünü eynilə bu şəkildə “təbib, hə­kim” deyə izah edir. Belə bir izah türk dininə şamanizm adı verilməsinin elmi gerçəkliklərlə üst-üstə düşmədiyinin bir göstə­ricisidir. Qədim türklərdə qamlar əsl həqiqətdə bir psixoterapevt işi görür, cəmiyyətin psixoloji sferasının sabitliyi keşiyində dayanırdılar. Bu isə “Hüdudül-aləm”də oğuzlardan danışılarkən onların niyə həkimləri bu qədər çox ulu bildiklərinə, təbibləri görən zaman nə üçün yerə qapandıqlarına dair bilgilərə də ay­dınlıq gətirir. Təsadüfi deyildir ki, “qam” ilə eyni məna yüklü “baxşı//baksı” adının da bir anlamı sözlüklərdə “təbib, cərrah” olaraq göstərilir ki, bu da hər iki sözün eyni yöndə keçirdiyi se­mantik genişlənmədən gəlir.

Yək – Şeytan. Bir sıra sözlüklərdə “yək”, “yeg”, “yik” sözü bədxah ruhun, şeytanın bir əməli olan xəstəlik, zəfər toxuma kimi mənalandırılır. Mani məzhəbində də “şeytan” mənasında ən çox işlədilən “yek” sözüdür. Fikrimizcə, Azərbaycan türk inanışlarında cinlərə deyilən “bizdən yeylər” ifadəsindəki “yey­lər” sözünün kökündə də Yək//Yeg dayanır. Lakin qaraim dilin­də bu sözün “ruh” mənasında işlənmiş olması çulım türklərində şamanın qamlıq eləyən zaman üz tutduğu çak//çek (y//c səs­dəyişməsi) deyilən hami ruhların, eləcə də əski uyğurlardakı “ya­ka” adının mifoloji semantikasını açmağa kömək edir.

“Yek” şəkliylə bu sözə “şeytan” anlamında M. Kaşğari “Divan”ında rast gəlinir.

Tuva türkcəsində “az” ilə yanaşı gələn bir “çetker” sözü var; “şeytan” anlamı ifadə edir. Bizcə, “çetker” sözü “yeg”in cəmdəki “yeylər//yeglər” variantının türkcələr üçün səciyyəvi olan dialekt fərqliliyi və səs yerdəyişməsi tipli hadisələr nəti­cə­sində aldığı şəkildir.

Mifoloq Ə.Əsgərin verdiyi şifahi bilgiyə görə, “Allah yox­dan da bezardır” deyimindəki “yox” sözü də əslində ilkin mi­foloji semantikası unudulduğundan sonralar artıq bir çox hal­larda zahiri oxşarlığı əsas alan ənənəvi düşüncənin eyniləş­dir­diyi “Yeg”in fonetik variantıdır.



Yom – Fal. Baxıcılıq şamanizmin izini yaşadaraq baxıcı// baqçı// baqşı // baqsı ilə bağlı olduğu dərəcədə falçılıq da şama­nizmin reliktiv bir qoludur. Sözlə elənən sehr mənalı “yom” sözü Dədə Qorqud oğuznamələrindən hər birinin sonundakı “yum verəyim” ifadəsində “xeyir-dua, ozan alxışı” anlamında işlənir. Həmin sonluqların əsasən alqış və dualardan ibarət ol­ması onların mifoloji və sehr funksiyası yerinə yetirdiyini gös­tərir. Şor dastanlarının son (qapanış) qismlərinin sehir özəlliyi daşıdığını isə xeyli əvvəl N.Dırenkova qeyd etmişdir.

İlkin semantikası “o biri dünyada azarlının canı başına gə­lən­lər haqqında şaman hekayəti və ya əfsanə” demək olan “yom” qaraim türkcəsində “hekayə, nağıl” mənalarını “yomax” şəklində qorunmuşdur. Qırğızcadakı “comoq” (qəhrəmanlıq dastanı), “comoqçu” (ozan) sözləri də “yom//yum” sözüylə bir kökdəndir. Yomlamaq – fala baxmaq isə baxıcılığın və geniş an­lamda şamanizmin öz təbiətindən gəlir. “Yom”un buradakı “fal” anlamı sözün magik gücünə inamı dolaylı olaraq ifadə etdirir.

Göründüyü kimi, orta yüzilliklərin yazılı abidələri içərisində bütün türk xalqları kimi, Azərbaycan türklərinin də dini-mifoloji düşüncəsinin ilkin qaynaqlarını araşdırmaq baxımından bu dünyagörüşünü əks elətdirən çoxlu sayda etnolinqvistik infor­masiya qorunub saxlanmaqdadır.
2001


Kataloq: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Amea-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşrləri (2010-2016) Kazımov Q
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu rza xəLİlov- 70 baki – 2015
arasdirmalar -> Created by Neevia Personal Converter trial version ялимярдан бяй топчубашов
arasdirmalar -> AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu

Yüklə 1,65 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə