Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 42,94 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/15
tarix07.12.2016
ölçüsü42,94 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Urmiya gölü

Urmiya gölü Cənubi Azərbaycanın ən

məşhur    gölüdür. Onun sahəsi təxminən

6 min kvadrat kilometrdir. Köçəri quşlar bu

göldən miqrasiya zamanı fasilə məntəqəsi

kimi istifadə edirlər. Fasiləsiz quraqlıq

səbəbindən Urmiya gölü tədricən dayazlaşır,

sahəsi isə azalır. Bu isə təkcə bitkilərə deyil,

həm də heyvanlara mənfi təsir göstərir.

Bu gün Urmiya gölünün suyunun duzu

litrdə 280–300 qrama çatır.

X

әzәr sahilindә Qara-Boğaz-Qol körfәzi.

Xəzər dənizinin ən görkəmli yerlərindən biri

Qara-Boğaz-Qol körfəzidir. Qara-Boğaz-Qol

körfəzi Xəzər dənizinin şərq sahilində

yerləşən Türkmənistandadır. Dənizin səviy -

yə sindən asılı olaraq körfəzin sahəsi dövri

olaraq  dəyişir. Körfəz dənizlə eni 110–300 m

arasında dəyişən və uzunluğu 8–10,5 km olan

dar boğaz vasitəsi ilə birləşir. Qara-Boğaz-

Qol körfəzinin səviyyəsi Xəzər dənizinin

səviyyəsindən daimi aşağıdır. Səviyyələr

arasındakı fərq dəyişəndir, dənizin səviy 

-

yəsindən asılıdır və 2–6 metr intervalındadır.



Boğaz vasitəsi ilə körfəzə daimi su axını

vardır və bu suyun hamısı körfəz səthindən

buxarlanır. Hər il Xəzərdən körfəzə təqribən

8–10 km3, yəni 20–300 m

3

/san su axır. Bu



su vasitəsilə dənizdən körfəzə 150 mln. ton

duz daşınır. 1980–1984-cü illərdə körfəz süni

damba vasitəsilə dənizdən ayrılmış, nəti 

-

cədə Qara-Boğaz-Qol qurumuş və 18 min



km

2

ərazidə nəhəng duz vadisi yaranmışdır.



Dəniz tipli duzların çöküntüsünü verən

yeganə hövzədir. Qara-Boğaz-Qol körfəzi

mirabilit, qalit, astraxanit və s. mineral du-

zlarla çox zəngindir. Hazırda körfəzdə na-

trium sulfat, qlauber duzu, tibbi  dəniz duzu

və müalicəvi xlorlu maqnezium istehsal ol-

unur. 


Qara-Boğaz-Qol ehtiyatlarının istifadə

perspektivləri böyükdür. Hal-hazırda Qara-

Boğaz-Qol böyük kimya sənayesinin güclü

bazasıdır.



Masazır gölü

Azərbaycan Respublikasının Abşeron

rayonu ərazisində, paytaxt Bakıdan 21 km

şimal-qərbdə Masazır gölü yerləşir. Bu

göldən 1813-cü ildən başlayaraq mütəmadi

şəkildə duz hasil olunur. Masazır gölünün

uzunluğu 4,7 km, ortalama eni 2,1 km,

ümumi sahəsi 10 km

2

-dir. Gölün dərinliyi 0,2



metrdən 3 metrə qədərdir. Masazır duz

gölündə duz iki vəziyyətdə mövcuddur:

gölün dibində olan duz layı şəklində və gölün

suyunun tərkibində məhlul şəklində. Göl

suyunda NaCl-un miqdarı 270 gr/litrdir, göl

suyunun ümumi mineralizasiyası 330 gr/litrdir.

Masazır gölünün   duz ehtiyatı 1.735.000

tondur. 


NaCl-un əsas istehsal mənbəyinə

daşduz layları, okean və dəniz suyu, göl şor

suyu, vulkan kraterlərindəki sublimasiya

prosesinə uğrayan sular aiddir. Hasiletmə

metodlarına aşağıdakı əsas qruplar aiddir.

Daşduzun hasilatı;



Duzlu göllərdən hasilat;

Hovuz üsullu göl və dəniz sularından



hasilat

Təbii və süni duz məhlullarının



buxarlanması yolu ilə.

Yeraltı hasilat 500 m dərinlikdə aparılır.

Hasil olunan duzun yarısından çoxunu şoran

göl duzu təşkil edir. Onun tərkibində NaCl-dan

başqa, KCl, MgCl

2

, eləcə də sulfatlar var. 



İsrailin və İordaniyanın sərhədləri bo yun ca

uzanan Ölü dəniz dünyada ən maraqlı

yerlərdən biridir. Onun uzun olmayan qumlu

sahilləri bütün dünyadan turistlərin böyük

miqdarını özünə cəlb edir. Bir çox insanların

marağına səbəb olan təbiətin bu gözəl yerini

görmək üçün onlar uzaqlardan bura gəlirlər.

Bir çoxlarının böyük marağına səbəb olan-

lardan biri də onun adıdır. Ölü dəniz, məlum

olduğu kimi, bizim planetimizdə ən duzlu

dənizdir. Məhz bu mineral maddənin

sayəsində siz sakitcə su üzərində uzana və

boğulmağa ehtiyat etmədən öz sevimli

jurnalınızı oxuya bilərsiniz. Ölü dənizdə

duzun qatılığı çox yüksəkdir, belə ki – bir litr

suda 270 qramdan çox duz var. Nəzərə

alsaq ki, qalan bütün duzlu çarhovuzlarda bu

rəqəm nadir hallarda 35 qramla qiymətlənir,

onda bu miqdar, həqiqətən də, çox

böyükdür.

Natrium-xloridin belə böyük miqdarı

suyun sıxlığını əhəmiyyətli dərəcədə yük -

səldir və işə fizika qanunları daxil olur –

insan sudan çaxır probkası kimi itələnir.

Bu mineral da dənizin dəhşətli adının

yaranmasına səbəb olur. Təəccüblü deyil ki,

belə duzlu suda mikroorqanizmlərin yalnız

nadir növləri sağ qalır. Balıqlar, molyusklar



74

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



75

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

və yosunlar duzun belə miqdarında yaşaya

bilmirlər. Balıqlar dənizə düşərək, hətta onlar

ağrı hiss etməyə vaxt tapmadan bir anda

ölürlər və onların duzla örtülmüş bədənləri

ləpələrlə sahilə çıxarılır.

Ölü dəniz

Bəs bu dənizdə bu qədər belə qorxunc

güc hardandır? Daha sadə desək – onda

böyük miqdarda duz haradandır? Ölü dəniz

ona düşən bütün çay və çaylar üçün tələ

təşkil edir – çünki su heç vaxt çarhovuzun

hüdudlarını tərk edə bilmir. Tək çıxış yolu –

buxarladır. Ancaq duz buxarlana bilmə diyin -

dən, o dənizdə qalır. Beləliklə, bu yerdə əsr -

lər boyu duzun böyük miqdarı yığılıb qalıb.

Göründüyü kimi, hələ bir neçə yüz il əvvəl

insanlar bu çarhovuza tamamilə məntiqli ad

verdilər – Ölü dəniz. Həmçinin öz

böyüklüyünə görə bu gölə qədimdən səhvən

dəniz adı verilmişdir.

Duzlu dəniz və göl sularında yuyunmaq

və çimmək insan orqanizmi üçün olduqca

faydalıdır. İnsanlar hələ lap qədim zamanlar-

dan əsəb və oynaq xəstəliklərinin müalicəsi

üçün Türkmənistanda Molla-Qara gölünə

gələrdilər. Bu suyun duzluluğu Ölü dənizin

suyundan 1,5 dəfə çoxdur.

Yemək duzu istehsal və emalına görə

aşağıdakılara bölünür: 

1. Xırda kristallı;

2. Müxtəlif növlü üyüdülmüş; 

3. Üyüdülməmiş; 

4. Yodlaşdırılmış. 

Bir qayda olaraq, yemək duzunun tərkibi

CaCl


2

, MgCl


2

, Na


2

SO

4



, CaSO

4

və MgSO



4

ibarətdir. Yodlaşdırılmış duzun bütün növlə -

rində az miqdarda KJ var, lakin belə duzun

saxlanılması zamanı tərkibindəki KJ oksigenlə

oksidləşir və duzun tərkibindən çıxır. Son

vaxtlar KJO

3

əlavə olunur. Rusiyada daşdu -



zun istehsalı XII əsrdə yaranıb, Çar Aleksey

Mixayloviçin dövründə çoxlu duz mədənləri

işləyirdi. Ural, Nijniy Novqorod. I Pyotrun

dövründə xörək duzunun istehsalı xəzinə

tərəfindən monopoliyalaşdırılmışdır və bun-

dan böyük gəlir əldə olunurdu. 1711-ci ildə

bütün duz zavodlarını nəzərdən keçirmək və

təsvir etmək fərmanı verilmişdi. I Pyotrun

dövründə 6 duz zavodu işləyirdi. I Yekate -

rinanın dövründə “Duz istehsalı və ticarəti”

adlı fərman dərc olunmuşdu.

Yelizavetanın dövründə duzun hasilatı ilə

bağlı çoxlu fərmanlar verilmişdi. Duz bişirmə

çox böyük yanacaq tələb edirdi. Duz bişirilən

yerlərə yaxın olan meşələr amansızcasına

məhv edilirdi. 1753-cü ildə meşələrin saxla -

nıl ması üçün qədim rus duz bişirmə

məkanları bağlandı. II Yekaterinanın dövründə

Baxmut, Yenisey, İrkutsk, Nikolskiy, Balaxinskiy,

Sunskiy və s. duz hasilatı məkanları işləyirdi.

Qeyri-adi xörək duzunun tarixi məhz II

Yekaterinanın dövrüylə bağlıdır. Ölkənin

cənub vilayətlərindən çəhrayı rəngə çalan,

ətirli duz gətirilirdi. Bu duzun ətirli və rəngli

olması göldəki mikroorqanizmlər –

hallofillərlə əlaqədar idi.

Duzun istehsalında taxta boruları olan

mürəkkəb hidrotexniki qurğulardan istifadə

olunurdu. 


Yeraltı hasilat isə rus üsulu adlanan

üsulla aparılırdı. İlk qazma XIII–XIV əsr

sənədlərində qeyd olunub. XVI–XVII əsrdə

quyuların dərinliyi 150–200 m-ə çatırdı.

Duz istehsalı məsələləri ilə çox dahi

alimlər məşğul olub, o cümlədən M.V.Lomo -

nosov. Hökumət mütəmadi olaraq ondan

xörək duzunun keyfiyyətiylə bağlı məslə 

-

hətlər alırdı. 1764-cü ildə Staroruskiy yataq -



la rında tədqiqat aparmaq üçün alman

kim ya çısı və geoloqu İ.Q.Leman göndərildi.

Onun tədqiqatlarının nəticəsi həmin yataq -

larda işin təşkilinin yaxşılaşdırılması oldu.

1762-ci ildə Rusiyada işləmiş akademik

E.Q.Laksman xörək duzunun acı duzlardan

təmizlənməsini kəşf etdi. 1814-cü ildə

N.Y.Ozeretskovskiy duz emalının texniki

məsələləri haqqında məqalə dərc etmişdi.

1831-ci ildə Q.Qess İrkutsk quberni ya -

sında istehsal olunan xörək duzu haqqında

apardığı tədqiqatlarının nəticələrini dərc etdi.

Ən tanınmış daşduz yatağı Polşadakı

Veliçka şəhərindədir. O, dünya mədəniyyəti

və təbiəti xəzinəsi siyahısına daxil olub. Bu,

dünyada yeganə obyektdir ki, orta əsrlərdən

bu günə kimi fasiləsiz işləyir.

Ümumi uzunluğu 300 km, dərinliyi

327 m-dir.

İlk dövrlərdə duzu yerli duzlu

mənbələrdən alırdılar. XII əsrə

doğru yerüstü ehtiyatlar tükəndi və

duz hasilatçıları quyular qazmağa

məcbur oldular. Beləliklə, yeraltı

axtarışlar başlandı.

Yeraltı uçqunların qarşısını al-

maqdan ötrü işçilər kameralara

duz daşları qoydular. Sonrakı

dövrlərdə kameralar rəssamların

sənət əsərlərinin yaranmasına

şərait yaratdı. Belə ki, 300 il əvvəl

ilk yeraltı məqbərə – Müqəddəs Antoninin

məqbərəsi yarandı. Oranı duzdan kəsilmiş

Müqəddəs Məryəmin fiquru da bəzədi. Bu-

rada ilk ibadət 1963-cü ildə baş tutdu, bun-

dan əlavə, bu duz şaxtalarında bir neçə

müalicə sanato riya ları da mövcuddur. Bu-

rada bronxial asma, nəfəs yolları xəstəlikləri,

dəri xəstə 

likləri müalicə olunur. Müalicə

şaxtaların spesifik iqliminə, yüksək

rütubətliliyinə (69–70%), NaCl-un yüksək

mövcudluğuna, eləcə də maqnezium, kalium

elementlərinin olmasına əsaslanır. İndi

duzun illik dünya üzrə istehsalı 175 milyon

ton təşkil edir. NaCl-un istifadə dairəsi çox

genişdir: həm yeyinti məhsulu, həm

konservləşdirici, həm də 1500 adda

materialın alınmasında istifadə olunan

xammaldır.

Almaz Tağıyeva,  

kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 

dos., aparıcı elmi işçi

Sevda Rəfiyeva, 



kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 

dos., aparıcı elmi işçi

76

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



XX əsrdə elmi ixtiralar nəticəsində məlum

oldu ki, davamlı hərəkət-dəyişiklik bütün kainat

sisteminə aiddir. Bu mənada fasiləsiz dəyişiklik

və sabitsizlik sistemin mahiyyətini təşkil edir.

Dünyada sabit bir şey yoxdur. Digər tərəfdən,

mütəmadi olaraq bədənimiz, düşüncələrimiz

və vərdişlərimizdə də dəyişikliklər baş verir. XX

əsrdə ortaya çıxan bu ixtiralar göstərir ki, təbiətin

əsas qanununu dəyişiklik prosesi təşkil edir.

1. Edvin Habll və genişlənən dünya

Edvin Habll digər korifey alimlər kimi öz

ideyalarının dəqiqliyinə inanırdı. Habll  kainatın

genişləndiyini sabitsizlik qanunları əsasında

müşahidə etmişdir. Spektroqrammaya dair

kəşfləri ilə Habll göstərdi ki, ulduzlu səma sabit

deyildir. Onun nəzəriyyəsinə görə,  qalaktikalar

güclü sürətlə hərəkət edir və kainatı təşkil edən

hissələr müxtəlif tərəflərə səpələnmişdir. Məşhur

Habll teleskopu alimin şərəfinə adlandırılıb. 

Habll 1953-cü ildə vəfat etmişdir. Üç il sonra

Hyunson və onun qrupu Habll qanunu olaraq

bilinən nəzəriyyənin əsasında 10–12 milyard il

bundan əvvəl sirli şəkildə baş vermiş

dünyanın yaradılışı ilə bağlı Böyük Partlayış

və ya Biq Bənq adlandırılan nəzəriyyənin

əsaslarını qoydular. Genişlənən kainatda  yeni

kosmik fəlakətlər və kataklizmlər baş verir. Biz

kainatda  məhv olan və yenidən əmələ gələn

ulduzlar sistemini mütəmadi olaraq müşahidə

edirik. Nəticədə Habll kainatda qalaktikaların

hərəkət etdiyini sübut etdi. Habllın bu ixtiraları

hal-hazırda da öz yeniliyini və funksionallığını

mühafizə edir. 



2. Albert Eynşteyn və işığın yayılma möcüzəsi

Eynşteyn təsadüflərə inanmırdı və təbiətin

ciddi qanunlar ilə idarə olunduğunu düşünürdü.

Məhz məşhur sözü də bunu təsdiq edir: “ Tanrı

zər atmaz”.

77

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

XX əsrin

10

möhtəşəm


ixtirası

Edvin Habll

Albert Eynşteyn

Albert Eynşteyn bizə zaman və uzaqlığın

nisbi olduğunu göstərdi. Onun nisbilik nəzəriy -

yəsi iki əsasa istinad edir. 1– Hərəkət nisbidir,

2 – Kainatdakı ən yüksək sürət işığın sürətidir.

İşıq enerjinin bir növüdür. İşıq, eyni zamanda

ən yüksək sürətli foton cərəyanı olmaqla

birlikdə, elektromanietik dalğadır. Nəticə ola -

raq  heç bir cisim işıqdan daha sürətli hərəkət

edə bilməz. 

Eynşteyn çox sadə və insanlarla isti

münasibət yaradan biri idi. Harvard Universite-

tinin elm tarixi üzrə professoru İ.Kohen

Eynşteynlə bağlı maraqlı bir məqamı açıqlayır.

Belə ki, bir vaxtlar Amerikanın məşhur nəşr

evlərindən biri nisbilik nəzəriyyəsi haqqında

populyar kitab nəşr etmək istəyi barəsində

elan verdi. Məqsəd anlaşılan  bir şəkildə nis-

bilik nəzəriyyəsinin açıqlanması idi. Müsabi -

qəyə  göndərilən yazılar geniş oxucu kütləsinin

başa düşə biləcəyi tərzdə yazılmamışdı.

Ancaq bir yazı var idi ki, o müxtəsər və

anlaşılan şəkildə yazılmışdı. Burada fikirlərin

açıqlığı, mövzunun dərinliyi və arqumentlərin

dəqiq olması yazının mahiyyətini ortaya

qoyurdu. Təəccübedici o oldu ki, bu yazının

müəllifi Albert Eynşteyn idi və komissiya onun

yazısını ən yaxşı elmi-populyar yazı olaraq

qəbul etmişdi.  

Eynşteynin məşhur ifadələrindən biri də bu

idi – “Mütləq zaman olmadığı kimi mütləq

məkan da yoxdur”. 

Deyilənlərə  görə,  cavan  yaşlarından  eti -

barən Nils Bor öz həmyaşıdlarından hərtərəfli

şəkildə fərqlənirdi. Sakit, atletik bədənə sahib

və zarafatcıl biri idi. Sirli və qorxuducu ada

malik olan (kvant fizikası, atomdaxili hissələr)

kvant mexanikası nisbilik nəzəriyyəsindən

fərqli olaraq,  formaca çox sadə və istifadə

imkanları çox olan nəzəriyyədir. Ancaq bu

nəzəriyyənin təsvir etdiyi dünya qəribə

görsənir və hətta bəzən qorxuducudur. Kvant

nəzəriyyəsinin başlan ğıcı məşhur alim Maks

Plankın 1900-ci ildəki tədqiqatlarına əsaslanır.

O, kəşf etmişdi ki, işıq və digər işığabənzər for-

malar kvant adlandırılan enerji hissəciklərini

özündə cəmləşdirir. Borun ilk nəzəriyyəsi

İngiltərədə nəşr olunur, lakin çox tənqidə

məruz qalır. Eynşteyn kimi, digər elm adamları

da bunun ixtira olduğunu qəbul edirlər və

1922-ci ildə o, Nobel mükafatı alır. 

İlkin olaraq, qeyd edə bilərik ki, kvant

mexanikası İsaak Nyuton nəzəriyyəsini əsaslı

şəkildə qəbul etmir. Rezerford Kembric

Universitetində klassik atom nəzəriyyəsini

tənqid etdiyində  Nyuton nəzəriyyəsinin müda -

fiəçi ləri olan professorlar ona qarşı çıxırdılar.

Kembricdə bu professorları “köhnə öküzlər”–

old bulls adlandırırdılar. Nils Bor 2 il sonra

atoma dair Rezorford təli mindən sonra özünün

elmi hipotezini təqdim etdi. Ona görə elektron-

lar atomun daxilində  onlar üçün müəyyən

olun muş enerjiverici vəziyyətdə mövcuddurlar. 

Kvant fizikası  dünyanı iki hissəyə ayırır.

Makrokosm (daha böyük atomların obyekti) və

mikrokosm (atom daxili hissələr). Bu mənada

biz heç bir zaman dəqiq olaraq elektronların

hərəkət kordinatlarını müəyyən edə bilmərik.

Biz ancaq onun vəziyyətini və ölçülərini

müəyyən edə bilərik. Bor ilə Eynşteyn arasında

olan dialoq da bu kontekstdə çox maraqlıdır. 

Eynşteyn: – Kvant mexanikası çox böyük

nəzəriyyədir. Ancaq daxili səsim mənə deyir ki,

o son ixtira deyil. Bu nəzəriyyə çox şeyi əhatə

edir, ancaq biz yenə də əsas cavaba

yaxınlaşmırıq. Bütün hallarda mən inan mıram

ki, Tanrı zər atır. 

Bor:  – Bizim işimiz Tanrıya dünyanı necə

idarə edə biləcəyini göstərmək deyil.

Kvant mexanikası atomdaxili dünyaya

enərək oradakı həqiqətlərin bizdən asılı

olmadığını, kainatdakı hər şeyin bir-biriylə

bağlı olduğunu göstərdi. Beləliklə, Nyuton fizi -

kasından fərqli olaraq, yəni maddənin bilyard

topu kimi qatı, sərt, ölçülə bilən və bir-birindən

müstəqil obyektlər olduğu fikri də öz mahiyyətini

itirdi. Kvant mexanikası sonsuz ehtimallar

daxilində qeyri-müəyyənliyi müdafiə edir. 

Davamı növbəti nömrəmizdə

78

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013

 Nils Bor


Neftdən sonrakı

dünya 

Hələ yarım əsr əvvəl neft ehtiyatlarının

tükənməsi haqda xəbər meydana gəlmişdi.

Xammal çatışmazlığı səbəbindən hasilatın

azalması ötən əsrin 80-ci illərinə, daha sonra

XXI əsrin əvvəlinə şamil edilirdi. İndi isə bəzi

analitiklər güman edir ki, neft hasilatı 2020-ci ildə

aşağı düşəcək, on il sonra isə indiki illərlə

müqayisədə ikiqat  azalacaq. Səbəb isə ehtiyatın

tükənməsi olmayacaq, sadəcə ona görə ki, bu

qədər neftə ehtiyacımız olmayacaq. Hal-hazırda

əldə olunan bütün neftin yarısı yerüstü

nəqliyyatın (8%-i isə su və hava nəqliyyatının)

ehtiyaclarına sərf olunur. Lakin tezliklə avtomo -

billərin əksəriyyəti elektriklə işləyəcək, qalanları

isə benzinlə idarə olunaraq elə effektiv olacaqlar

ki, yanacağa az tələbat yaranacaq. Bu proqno-

zlar nə dərəcədə doğrudur?

Həqiqətən, bizim dövrdə bütün iri avtomobil

istehsalçıları müxtəlif elektrifikasiya dərəcəli

modellər istehsal edirlər, hibriddən tutmuş təmiz

elektrikəcən. Belə modellərin sayı dünyada 130-a

yaxındır. Düzdür, onlar çox da satılıb qurtar mırlar

(alınmırlar). 2012-ci il üçün ABŞ-da alın 

mış

avtomobillərin sayı ötən ilki illə müqa yisədə 10%,



hibridlərin və elektromo billərin satışı isə cəmi 2,3

% artmışdır. Səbəb müasir akku mul yatorların

baha olmasıdır. Orta elektromobil üçün onlara 12

min dollar tələb olunur. Lakin yanacağın qiyməti

xeyli aşağıdır. Belə ki, ABŞ-da benzinlə işləyən

avtomobilin sahibi bir kilometr yola səkkiz sentə

yaxın, elektromobilin sahibi isə iki sentdən az pul

xərcləyir. 

“Deutsche Bank”ın eksperti Den Qalvz

güman edir ki, Lİ-İon batareyalarının qiyməti

elektromobillərin kütləvi istehsalına keçid zamanı

kəskin şəkildə aşağı düşəcək və 2015-ci ildə

akkumulyatorların komplekti 7000 dollardan az

qiymətə olacaqdır. O, həmçinin hesab edir ki,

2020-ci ildə elektromobillər ABŞ-da bütün avto-

mobil satışlarının beşdə birini, Avropada isə

dörddə birini təşkil edəcəkdir.  

Bundan başqa, daxiliyanma mühərriklərinin ef-

fektivliyi artır. Amerika qanunvericiləri belə bir

məqsəd qoyublar: 2025-ci il üçün orta avtomobil

bir litr benzinlə 23 kilometr yol getməlidir (hal-

hazırda 11,5 km). Avropa İttifaqı benzinin

istehlakını deyil, zərərli yanma məhsullarının,

həmçinin karbondioksidin tullantılarını azaldır.

2020-ci ilə Avropada sürülən avtomobillər 2015-ci

ilin avtomobilləri ilə müqayisədə tullantıları 25%

azaltmalıdır.

Lakin inkişaf etməkdə olan ölkələrdə,

xüsusən Çində benzinə olan tələbat minimum on

il davam edəcəkdir.  Orada avtomobil parkla rının

sayı ABŞ-dakından beş dəfə azdır.  Lakin Çin

Xalq Respublikası hökumətinin elektromobil

istehsalını stimullaşdırması ilə əlaqədar olaraq,

orada da 2025-ci ildən etibarən benzinə olan

tələbat azalmağa başlayacaq. 

Mütəxəssislərin çoxu “Deutsche Bank”ın

proqnozları ilə razılaşmır. Beynəlxalq Energetika

Agentliyi bildirir ki, 2035-ci ilə dünya avtoparkı

80%, neftə olan tələbat isə günə – indiki 90 milyon

barreldən 107 milyon barreləcən artacaq. Agent -

liyin baş analitiki bildirir ki, 2020-ci ilə elektro -

mobillər dünya avtoparkının yalnız iki faizini

təşkil edəcək. Və köhnə daxili yanma mühərri -

kinin isə effektivliyin artması üçün hələ çox

ehtiyatı vardır. Lakin o narahatlıq da vardır ki,

gediş xərclərinin azalması səbəbindən insanlar

daha çox maşın sürəcəklər.

Bəs avtomobil istehsalı nümayəndələri nə

düşünür? Bu yaxınlarda dünya avtomobil fir ma -

larının 200 rəhbəri  arasında  “Daxiliyanma

mühərrikləri nə qədər müddətə elektromotordan

üstün olacaqdır?” sualı üzrə keçi rilən sorğu bu

nəticələri verdi:  70% 1 ildən 10 ilə qədər, 18%

isə 10–20 il müddətini ehtimal edir.  



Zaur Ağamalıyev

Məqalə “Nauka i jizn” jurnalından

götürülmüşdür.

79

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



80

ELM DÜNYASI

/ Elmi­kütlәvi jurnal / №03 (03) 2013



– 

Cəlil bəy, bu gün biznesin idarə olun 

ması

iqtisadiyyatın əsas sahələrindən biridir. Sizdə bu

sahəyə  maraq necə oyandı?

– Doğrusu, mənim riyaziyyat və iqtisadiyyata mara -

ğım həmişə olub, ona görə qərara aldım ki, bakalavr

təhsilimi maliyyə sahə sin də alım. Bu məqsədlə İqti-

sad Universitetinin maliyyə fakültəsinə daxil oldum

və “biznesin idarə olunması” ixtisası üzrə bakalavr

təhsi limi bu ali məktəbdə aldım. Bilirsiniz ki, maliyyə

indiki şirkətlərin əsas fəaliyyət istiqamətini təşkil edir.

Təhsilim dövründə bu sahəyə marağım daha da artdı.

İlk iş yerim Azərbay 

can İnvestisiya Şirkətində

maliyyə analitiki vəzifəsi oldu. İşlədiyim müddətdə

bu sahəyə maraq dairəm genişlənməyə başladı.

Bunun üçün şübhəsiz ki, daha yüksək ali təhsil

almağa ehtiyac duyurdum.


Kataloq: elm -> pdf
elm -> Ateroskleroz xolesterinin damar divarına çökməsi nəticəsində yaranır. Zamanla bu proses sürətlənərək damar mənfəzinin ciddi daralmalarına və tam tutulmasına aparıb çıxarır
elm -> Qabırğa sınıqları
elm -> İlk aorto-koronar şuntlama (AKŞ) əməliyyatı 1962–ci ildə Sabiston tərəfindən aparılmışdır
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев

Yüklə 42,94 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə