Kitab Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında və təşəkkül tapmasında misilsiz



Yüklə 7.66 Mb.
PDF просмотр
səhifə57/77
tarix29.11.2016
ölçüsü7.66 Mb.
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   ...   77

Təsərrüfatın idarə edilməsi 

Keçmiş 

Müasir 

Əvvəllər  Monqolustanın  bütün  əhalisi  köçəri 

həyat  sürürdü.  Aratlar  qışa  yem  tədarük 

etmirdilər.  Qışda  qoyun  və  keçi  sürüləri  açıq 

səma  altında,  peyin  və  ya  daşdan  hörülmüş 

çəpər  arxasında  küləkdən  gizlənərək  köçəri 

həyat  sürürdülər,  yeni  doğulmuş  heyvanlar 

insanlar  ilə  yurtada  qalırdı.  İribuynuzlu mal-

qara  yurtadan  bir  az  aralıda,  demək  olar ki, 

baxımsız olaraq yemlənirdi; alaqaranlıqda onu 

dayanacağa qovurdular və onlar heç bir örtük 

olmadan gecələyirdilər. 

Hal-

hazırda  Monqolustanın  əhalisinin  əsas 



hissəsi  köçəri  həyat  sürür.  Qış  üçün  təbii  ot 

çalınan  yerlərdə  və  tarlaçılıqda  ehtiyyat 

yemləri  tədarük  görülür.  Köhnə  köçəri 

təsərrüfatların  bu  vaxtadək  tanımadığı 

ç

ollərdə  daha  çox  bağlı  küzlər  quraşdırılır, 



mürəkkəb  sistemli  quyular  tikilir;  yayda 

düzənliklərdə  inəklər,  atlar  və  dəvələr  üçün 

süd  fermaları  təşkil  olunur;  qoyunların 

elektrik  qırxılması,  zərərləşdirici  torpaq 

vannalarında 

çimdirilməsi, 

süni 

mayalandırılması aparılır. 



 

2009-


cu ildə Monqolustanda kənd  təsərrüfatı məhsullarının ümumi həcmi      1 

710  264,1  milyon  tuqrik  təşkil  etmişdir,  bunlardan:  1 294 186,4 milyon tuqrik 

dəyərində  məhsulu  heyvandarlıq  istehsal  etmişdir,  bitkiçilik  isə  416 077,7 milyon 

tuqrik. 


Riskin yüksək dərəcəsinə baxmayaraq, heyvandarlıq kənd təsərrüfatı sahəsinin, 

əvvəlki kimi aparıcı sahəsidir. 

Son  onillikdə  heyvandarlığın  strukturunda  aşağıdakı  hallar  müşahidə  olunur: 

keçilərin  sayı  91  faiz  və  qoyunların  sayı  39  faiz  artmışdır,  iribuynuzlu  mal-qaranın 

sayı  isə  16  faiz,  atların  sayı  16  faiz  və  dəvələrin  sayı  14  faiz  aşağı  düşmüşdür. 

Heyvandarlığın strukturunda (2009) üstünlüyü keçilər – 44,6 faiz və qoyunlar – 43,8 

faiz təşkil etmiş, mal-qaranın qalan növlərinin payı isə çox olmamış və iribuynuzlu 

mal-


qaranın – 5,9 faiz, atların – 5,0 faiz və dəvələrin 0,7 faiz təşkil etmişdir. 

Dövlət tərəfindən bitkiçiliyin məhsuldarlığının artırılması üzrə, əkin sahələrinin 

artırılması və kənd təsərrüfatı bitkilərinin mükəmməlləşdirilməsi üzrə  məqsədyönlü 

siyasət  nəzərə  çarpan  nəticələr  verir  və  dənli  bitkilərin,  kartofun,  tərəvəzin  və 

bitkiçiliyin digər məhsullarının istehsalı artır. 

Monqolu


stanın  kənd  təsərrüfatı  əsas  və  kütləvi  məhsul  verir: mal-qara (diri 

idxal olunur), yun, ət, süd və taxıl - bu məhsul növlərindən ölkədə hər il on və yüz 

minlərlə ton tədarük edilir. 


 

 



 

Ərazisi 1565,0 min km

2

, əhalisi 2,6 milyon nəfərdir, 1km

2

-

ə 1,8 nəfər düşür. 

2008-

ci ildə 42,0 milyon iribuynuzlu mal-qara olmuşdur. Hər nəfərə 12 baş heyvan 

düşür. Əhalinin 30 faizi heyvandarlıqla məşğuldur, bu ÜDM-nin 20 faizini verir. 

ÜDM-

də 2011-ci ildə real artım 17,3 faiz olmuşdur. Ərazinin 80 faizi otlaqlardan 

ibarətdir.  ÜDM-nin  həcmi  12,6  milyard  ABŞ  dolları  təşkil  edir,  hər  nəfərə  4 300 

ABŞ  dolları  düşür.  Heyvandarlığın  50  faizdən  çoxunu  qoyunçuluq  təşkil  edir. 

Ölkədə 40,0 milyondan  çox  qoyun  və keçi  var.  Keçi otlaq sahələrinə  böyük ziyan 

vurduğuna görə ildən-ilə onun sayını azaldırlar, hazırda 2,0 milyon baş keçi var. 

Yakların  üstün  cəhəti  çox  olduğundan  onlar  artırılır,  hazırda 2,6 milyon yak 

saxlanılır.  At  ətindən,  südündən,  dərisindən,  tükündən  və  minik  kimi  istifadə 

edildiyindən əsas ixrac malı olaraq inkişaf etdirilir, hazırda 2,4 milyondan çox at 

var. 

İribuynuzlu mal-qara  da  geniş  istifadə  olunur.  Onların  sayı  2,7  milyondan 

çoxdur.  Hazırda  bitkiçiliyin  inkişafı  üçün  geniş  tədbirlər  həyata  keçirilir  (taxıl 

istehsalının  450  –  500  min  tona  çatdırmaq).  Dənli  bitkilər  altında  1,0  milyon 

hektardan çox torpaq sahəsi var. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



 

Monqolu

stanın kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 

2000 – 2010-

cu illər 

 

il 


k

ənd 


təsərrüfatı, 

milyard 


dollar 

d

ünya kənd 



təsərrüfatında 

payı, % 


əlavə dəyərdə 

kənd təsərrüfatının 

payı, % 

əhalinin 1 

nəfərinə kənd 

təsərrüfatı, ABŞ 

dolları 

k

ənd 



təsərrüfatının 

inkişaf templəri, 

2000 


0.31 

0.28 


31 

129 


81.6 

2001 


0.29 

0.26 


26.4 

119 


93.5 

2002 


0.26 

0.23 


21.7 

106 


89.7 

2003 


0.29 

0.23 


20.7 

117 


111.5 

2004 


0.4 

0.27 


22.2 

159 


137.9 

2005 


0.5 

0.33 


21.7 

196 


125 

2006 


0.6 

0.37 


19.4 

232 


120 

2007 


0.78 

0.4 


20.5 

297 


130 

2008 


1.1 

0.48 


22 

412 


141 

2009 


0.82 

0.37 


19.5 

302 


74.5 

2010 


0.88 

0.34 


16 

319 


107.3 

 

 



 

 

Monqolu



stanın və qonşu ölkələrin kənd  

təsərrüfatının əlavə dəyəri,  

milyon ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Monqolustan 

Rusiya 

Çin  

Cəmi 

2000 

0.31 


16 

181 


197.31 

2001 

0.29 


19 

191 


210.29 

2002 

0.26 


19 

200 


219.26 

2003 

0.29 


24 

210 


234.29 

2004 

0.4 


29 

259 


288.4 

2005 

0.5 


33 

274 


307.5 

2006 

0.6 


38 

302 


340.6 

2007 

0.78 


49 

376 


425.78 

2008 

1.1 


62 

485 


548.1 

2009 

0.82 


50 

516 


566.82 

2010 

0.88 


51 

599 


650.88 

 

 

 

 

 



 

Monqolu

stanın və qonşu ölkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri,  

%, 2000 – 2010-

cu illər 

 

İl 

Monqolustan 

Rusiya 

Çin  

Cəmi 

2000 

0.16 


8.11 

91.73 


100.0 

2001 

0.14 


9.04 

90.83 


100.0 

2002 

0.12 


8.67 

91.22 


100.0 

2003 

0.12 


10.24 

89.63 


100.0 

2004 

0.14 


10.06 

89.81 


100.0 

2005 

0.16 


10.73 

89.11 


100.0 

2006 

0.18 


11.16 

88.67 


100.0 

2007 

0.18 


11.51 

88.31 


100.0 

2008 

0.2 


11.31 

88.49 


100.0 

2009 

0.14 


8.82 

91.03 


100.0 

2010 

0.14 


7.84 

92.03 


100.0 

 

 

 

 

Monqlu

standa və qonşu ölkələrdə əhalinin 1 nəfərinə  

kənd təsərrüfatı,  

ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 



 

İl 

Monqolustan 

Rusiya 

Çin  

2000 

129 


109 

143 


2001 

119 


130 

149 


2002 

106 


131 

156 


2003 

117 


166 

162 


2004 

159 


201 

199 


2005 

196 


229 

210 


2006 

232 


265 

230 


2007 

297 


342 

285 


2008 

412 


433 

365 


2009 

302 


349 

387 


2010 

319 


357 

447 


 

 

 

 

 

 

 



 

Monqolu

standa və qonşu ölkələrdə kənd  

təsərrüfatının əlavə dəyərdə payı,  

%, 2000 – 2010-

cu illər  

 

İl 

Monqolustan 

Rusiya 

Çin  

2000 

31 


15.1 


2001 

26.4 


7.1 

14.4 


2002 

21.7 


6.2 

13.8 


2003 

20.7 


6.3 

12.8 


2004 

22.2 


5.6 

13.4 


2005 

21.7 


12.1 


2006 

19.4 


4.5 

11.1 


2007 

20.5 


4.4 

10.8 


2008 

22 


4.4 

10.7 


2009 

19.5 


4.7 

10.3 


2010 

16 


10.1 


 

 

 



 

 

 



Monqolu

stanın və qonşu ölkələrin kənd təsərrüfatının inkişaf templərinin 

dinamikası, %, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Monqolustan 

Rusiya 

Çin  

2000 

81.6 


123.1 

101.7 


2001 

93.5 


118.8 

105.5 


2002 

89.7 


100 

104.7 


2003 

111.5 


126.3 

105 


2004 

137.9 


120.8 

123.3 


2005 

125 


113.8 

105.8 


2006 

120 


115.2 

110.2 


2007 

130 


128.9 

124.5 


2008 

141 


126.5 

129 


2009 

74.5 


80.6 

106.4 


2010 

107.3 


102 

116.1 


 

Pakistanın kənd təsərrüfatı 

 

Ərazisi 803,9 min km

2



əhalisi 186,0 milyon nəfərdir. ÜDM istehsalı 488,0 



milyard ABŞ dolları təşkil edir, hər nəfərə 2 624 ABŞ dolları düşür. 

Pakistan 

ərzaq təminatında və sənaye üçün xammalda öz aqrar sektorundan 

çox asılıdır. Əsas dənli bitki buğdadır. Hökumət onu kəndlilərdən müəyyən edilmiş 

qiym

ətlə  alır  və  əhaliyə  unun  satışını  subsidiyalaşdırır.  Rəsmi idarələr  kəndlilər 



arasında toxumları ucuz qiymətə yayaraq və həmçinin zəhərli kimyəvi maddələrin 

v

ə  mineral gübrələrin  alınmasında  maliyyə  dəstəyi göstərərək  yeni yüksək 



m

əhsuldarlı meksika-pakistan buğda sortunun tətbiq edilməsinə şərait yaratmışlar. 

Texniki 

əmtəə  bitkiləri  arasında  pambıq  daha  sərfəlidir. Onun  xammalı  əsasən 

pambıqtəmizləyən müəssisələrə hökumət tərəfindən müəyyən edilmiş qiymətlərlə 

t

əchiz edən xırda təsərrüfalarda istehsal edirlər. Sonra bu müəssisələr lifi toxuculuq 



fabrikl

ərinə  və  ya ixracla  məşğul  olan  dövlət  korporasiyalarına  satırlar.  Digər 

aparıcı  bitkilərə  düyü,  qarğıdalı,  noxud,  şəkər  qamışı  və  darı  bitkiləri daxildir. 

Düyü xüsusil

ə  ixrac məhsulu kimi əhəmiyyətlidir. Ölkədə  becərilən düyünün 

basmati sortunun 

ətirli uzun dənləri var və o Orta Şərqdə yüksək qiymətləndirilir. 

Ölk


ənin kənd təsərrüfatı dünyada ən şaxələnmiş irriqasiya şəbəkəsinə əsaslanır. 

Pakistan  dağıdıcı  daşqından  sonra  tam  bərpa  olunmuşdur  və  yeni bol 

m

əhsul üçün yeri boşaldaraq kənd təsərrüfatı bitkilərinin fəal ixracını aparır. Lakin 



bir il öt

əndən sonra FAO olkənin gələcək dəstəkdə  ehtiyacı  olduğunu  israr edir. 

2010-cu ild

ə  Pakistan  müasir  dünyanın  tarixində  ən  güclü  daşqına  məruz 

qalmış,ərazisinin 1/5 hissəsini su basmışdır. Çoxsaylı dağıntılar və insanların həlak 

olama


sı ilə yanaşı, daşqın kənd təsərrüfatına güclüzərbə yetirmişdir. 

M

əhsul itkiləri Pakistan əhalisinin 80 faizini qida və gəlir ümidlərini məhv 



etdi. Daşqın nəticəsində kənd təsərrüfatına dəymiş zərər 5,1 milyard ABŞ dolları 

t

əşkil  etmişdir.  Ölkənin  ən münbit  torpaqları  suyun  altında  qalmışdır.  FAO-nun 



s

əyləri nəticəsində  bir ildən  sonra 900 000 fermer təsərrüfatı  bərpa  olunmuşdur, 

onlar hal-

hazırda tam gücü ilə fəaliyyət göstərir. Praktiki olaraq yarım milyon ölkə 

əhalisi  buğda  və  tərəvəzlər, həmçinin kənd təsərrüfatı  bitkilərinin  toxumları  ilə 

t

əmin edilmişdir. 



FAO  heyvandarlığın  və  kənd təsərrüfatı  bitkilərinin  istehsalının  çox 

mühüm  ehtiyatlarının  qorunub  saxlanılması  üçün  təxirəsalınmaz  dəstək 

göst

ərmişdir.  Ölkədə çox qısa zamanda irriqasiya sistemləri bərpa edilmişdir, bu 



da bol m

əhsul  yığmağa  şərait  yaratmışdır.Pakistanda payızlıq  buğdanı  və 

t

ərəvəzləri,  yazlıq  qarğıdalını  və  düyünü  istehsal edən fermerlərin 



maliyy

ələşdirilməsi  FAO  üçün  92  milyon  ABŞ  dollarbaşa  gəlmişdir.  Payızlıq 

buğdanın  məhsulu 650 000 ton təşkil  etmişdir,  bu da  Pakistanın  ənənəvi istehsal 

h

əcminddən iki dəfə artıqdır. Buğdanın bu həcmi ən az altı ay, təxminən 4 milyon 



n

əfərin qidalanmasına yetərlidir. 

Bundan  başqa,  ailə  fermer təsərrüfatı  məhsulun 1/3 hissəsinin  satışından 

orta 


hesabla  116  ABŞ  dolları  əldə  edə  bilmişdir.  290 000 Pakistan ailəsi 

heyvandarlıq sahəsində FAO tərəfindən dəstək ala bilmişdir. 

BMT-nin k

ənd təsərrüfatı  təşkilatının  yardımı  2010/11-ci  illər  ərzində  1 

milyon  ev  heyvanının  həyatını  otlaqlarda  bəsləyici  şirəli otun çıxmasına  qədər 


qoruyub saxlamağa şərait yaratmışdır. FAO-nun dəstəyi ilə Pakistanın əldə etdiyi 

n

əhəng uğurlarına baxmayaraq hələ də çox görülməlidir.  



FAO öz s

əylərini kənd  əhalisinin həyat səviyyəsinin bərpa edilməsinə 

yön

əltmək, kənd təsərrüfatı  məhsullarının  istehsalını  və  keyfiyyətini 



yaxşılaşdırmaq,  həmçinin kənd təsərrüfatının  gələcəkdə  baş  verə  biləcək 

f

əlakətlərə  qarşı  davamlılığını  artırmaq  niyyətindədir. FAO-ya  Pakistanın  kənd 



t

əsərrüfatının bərpası  Proqramına 96  milyon  ABŞ dolları  tələb  olunur. Bu pullar 

Pakistanın  14  ciddi  zərər  görmüş  rayonunda  qalan  430 000 fermer təsərrüfatının 

d

əstəyinə yönəldiləcək. 



BMT-

nın Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının fikrincə Pakistanın maddi 

v

ə  texniki dəstəyə  hələ  yaxın  iki  ildə  dəstək tələb olunacaq. Əmək qabiliyyətli 



əhalinin 42 faizi kənd təsərrüfatında, 20 faizi sənayedə, 38 faizi xidmət sahəsində 

m

əşğuldur. ÜDM-nin 26,3 faizini kənd təsərrüfatı, 22,8 faizini sənaye, 50,9 faizini 



xidm

ət sahəsi təşkil edir. 

Pakistanın  kənd təsərrüfatının  aparıcı  istiqaməti bitkiçilikdir. Burada 

buğda,  pambıq  (yığım  üzrə  dünyada  aparıcı  yerlərdən birindədir), düyü ( o 

cüml

ədən məşhur Basmati sortu), xurma, şəkər qamışı, cut, tütün, qarğıdalı, noxud 



istehsal edilir. Bec

ərilən  torpaqların  80  faizi  suvarılır.  Burada  iribuynuzlu mal-

qara, qoyun, d

əvə,  quşlar  yetişdirilir.  Sahilyanı  rayonlarda  balıqçılıq  əhəmiyyətə 

malikdir 

(tunes, qılınc balıq, krevetlər və s.). 



Ərazisi 803,9 min km

2



əhalisi 186,0 milyon nəfərdir, ÜDM 488,0 milyard 

ABŞ  dolları  təşkil  edir,  hər nəfərə  2 624  ABŞ  dolları  düşür.  Əmək qabiliyyətli 

əhalinin 42 faizi kənd təsərrüfatında çalışır. Kənd təsərrüfatının aparıcı sahəsi 

bitkiçilikdir, burada m

əşhur  Basmati  düyü  sortu,  pambıq,  taxıl  bitkiləri 

yetişdirilir, iri və xırda buynuzlu heyvanlar, dəvə və quşlar bəslənilir. Becərilən 

torpaqların  80  faizi  suvarılır.  Təbii fəlakətdən sonra FAO tərəfindən  geniş 

h

əcmdə yardımlar edilmişdir. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 



Pakistanın kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Kənd 

təsərrüfatı, 

milyard ABŞ 

dolları 

Dünya kənd 

təsərrüfatında 

payı, % 

Əlavə dəyərdə 

kənd 

təsərrüfatının 

payı, % 

Əhalinin hər 

nəfərinə kənd 

təsərrüfatı, 

ABŞ dolları 

Kənd 

təsərrüfatının 

artım templəri, 

2000 


17 

1.52 


25.8 

118 


94.4 

2001 


15 

1.35 


23.8 

102 


88.2 

2002 


16 

1.4 


23.2 

106 


106.7 

2003 


18 

1.4 


22.8 

118 


112.5 

2004 


20 

1.36 


22.2 

128 


111.1 

2005 


22 

1.44 


21.4 

139 


110 

2006 


24 

1.47 


20.2 

149 


109.1 

2007 


28 

1.43 


20.6 

170 


116.7 

2008 


29 

1.27 


20.6 

173 


103.6 

2009 


32 

1.44 


21.6 

188 


110.3 

2010 


35 

1.36 


21.2 

202 


109.4 

 

Pakistanın və qonşu-ölkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri,  



milyard ABŞ dolları, 2000 – 2010-cu illər 

 

İl 

Pakistan 

Əfqanıstan  Hindistan 

Çin 

İran 

Cəmi 

2000 


17 

101 



181 

14 


315 

2001 


15 

1.9 


104 

191 


14 

325.9 


2002 

16 


1.9 

98 


200 

16 


331.9 

2003 


18 

2.2 


115 

210 


16 

361.2 


2004 

20 


2.3 

126 


259 

18 


425.3 

2005 


22 

2.6 


146 

274 


19 

463.6 


2006 

24 


3.1 

161 


302 

22 


512.1 

2007 


28 

3.7 


204 

376 


29 

640.7 


2008 

29 


3.3 

215 


485 

36 


768.3 

2009 


32 

3.9 


227 

516 


34 

812.9 


2010 

35 


5.1 

303 


599 

36 


978.1 

 

Pakistanın və qonşu-ölkələrin kənd təsərrüfatının əlavə dəyəri, 



%, 2000 – 2010-

cu illər 

 

İl 



Pakistan 

Əfqanıstan 

Hindistan 

Çin 
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   ...   77


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə