Yazılmış bir kitabın üstündə bir dəfə gözəl epiqraf oxudum: "Xatirələr faydalı olsun deyə səmimi ya zılmalı, gerçəkliyə tən gəlməlidir."



Yüklə 3.51 Mb.
PDF просмотр
səhifə6/34
tarix02.12.2016
ölçüsü3.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   34

… Çeynəyən həqli, çeynənən məyub 

Qəhrə alqış, qürurə səcdə, kərəm, 

Zəf, zillətlə daima toəm! 

Doğruluq dildə yox dodaqlarda! 

Xeyr ayaqlarda, şər qucaqlarda! 

Bir həqiqət, həqiqiəti-zəncir 

Bir bəlağət, bəlağəti-şəmşir! 

Həqq qəvinin, demək şəririndir 

Ən cəli hikmət – əzməyən əzilir. 

 

Adəm övladı bıkmamış ciddən 

Nə əzilmək, nə həqqi əzməkdən, 

Duymamış heç bir işdə yorğunluq 

Bir təşəkki, haman toqat, yumuruq 

Yumruq əl verməmiş, topuz vurmuş; 

“Haqq!” deyən ağzı daşla susdurmuş. 

O da kafi deyil, bu gün qarrələr 

Və dənizlər zəhərli qümbərələr 

Bomba, güllələr malamal ilax… 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

83 


Sonra yenə də Peyğəmbərin iskiletə: 

– Sən nəsin? Söylə! 



Cavabında “iskilet”in: 

– Bənmi? Piri-nədim, 

Rəmzi-tarix, o filosofi-qədim 

Qucağım oldu hər dühayə beşik; ilax… 

Sözlərini gördükdən sonra bir dəfə Tofiq Fikrətin “Tarixi 

qədim”indəki: 

 

Bəşərin köhnə sərgüzəştindən, 

Bizə əfsanələr tərənnüm edən… 

…Cəbinində altı bin illik 

Buruşuqlarla şübhələr qarışıq 

Sari maziyə, yəni röyayə 

Payi ati dinən həyulayə 

Sürünən heykəli-qədid… 

 

Parçasını xatırladıqda qadidin–iskiletin bir rəmzi-tarix olduğu 



Fikrətdən bir daha şairanə surətdə öyrəniriz.  

Bunu təsdiq etdirmək için: 



……………………………. onu gah 

Durdurub mənzərimdə, biikrah 

Soraram əski xatiratından… 

O bir az filosof, bir az zirtlaq. Və ilax. 

 

Təsvirini də gördükdə: 



“Pəmzi-tarix o filosofi-qədim”in haradam gəldiyi tamamilə 

anlaşılmış olur. 

İştə bu parçalardan biri Fikrət dili və üslubu, bir Rza Tofiqin 

mütəsəvvifanə təkyeyi-ədəbiyyatı qoxsu gəlir. Fəqət Rza Tofiqin 

yazdığı  əsərlərdə  məqsəd onun ədəbiyyat xüsusundakı  fəlsəfəsi-

dir. O yalnız Anadolu göylisiinn ruhuna girmək istər; özü heç bir 

din tanımadığı halda yazdığı şeirlərin səmimiyyəti etibarilə ölməz 

nəfəsləri,  şami-qəribanları yüzündən Anadollunun təhkiyəçiləri, 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

84 


təsəvvüf salikləri onu “Mövlana Rza”, “Dərviş Rza” və ya “Rza 

baba” deyə tanırlar və mürşid sanarlar. 

Mütəsəvviflərcə eşqin cilvəsilə cahan yaranmış və sonra “Əh-

səni-təqvim” üzrə insan dünyaya gəlmişdir.  İnsanı yaratmaqdan 

məqsəd “hüsni-mütləq”ə öz mövcudiyyətini bildirmək və nəhayət 

məhbubu “Məhəmmədi” yaratmaqdı. Onlarca hər şey birər rəmz-

dir. Eşq “eşqi-ilahi”, cənnət “didari-ilahi”, Məhəmməd isə “nuri-

ilahın cilvəsi, eşqin nasiyeyi bəşərdə parlaması və görünməsidir”. 

Bundan meydana öylə çıxır ki, ancaq Məhəmməd yüzündə tanrını 

görmək olur. Onlarca mələk də bir rəmz – bir qüvvətdir. 

Rza Tofiqin qələndərisindəki bir parçası nümunə için alınsa 

sufilik ruhu bəlli olur. 

 

Bu nəfsi-xudkamı çəkib də darə 

Gülərək sər verdik ulu sərdarə 

Bir qəmzə uğruna, didari yarə 

Canla, başla könül verənlərdəniz 

Dərs alıb cananın fəttan gözündən 

Şeir məşq elədik, şirin sözündən 

Kəsdirmə bir yoldan, batin yüzündən 

Kəbeyi-məqsudə irənlərdəniz. 

Nuri eşq enincə dili-agahə 

Mürği-ruhu saldıq ta qibləgahə 

Baba ocağıdır… biz o dərgahə 

Pərvasız, düstursuz girənlərdəniz!.. 

Təvəccöh qılmadıq babi-niyazə; 

Ürfanla irişdik rütbeyi-nazə; 

Aşina çıxmışız şəbədəbazə, 

Pərdənin ardını görənlərdəniz!.. 

Bundan sonra Peyğəmbərin: 

...Şu siyah çarşaf ən böyük əngəl, 

Uça bilsəydim iştə ən əvvəl 

Onu yırtar da, parçalar da həmən. 

Qovuşurdum o hüsni-mütləqə bən. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

85 


Sözləri yanında Mələyin cavabını oxuyalım: 

Onu dərk eyləmək qolay... ancaq 

Ver içindən gələn sədayə qulaq

Dinlə həp kainatı, seyr eylə, 

Hər günəş ondan iştə bir şölə... 

Hər ufaq zərrə, hər kiçik yarpaq. 

Sənə söylər bu rəmzi pək parlaq. 

 

İştə Peyğəmbərə eyi diqqət edilsə, böylə bir sufi ruhunun 



nümunələrini orada görmək qolaydır. 

Zatən Cavidin keçmiş  əsərlərinə  də  dərin baxılsa, onun 



Məhəmmədə daha mayil olduğu gözə çarpır. “Peyğəmbər”in 

doğmasından  əvvəl onun Sənan, Uçurum sətirləri arxasında giz-

ləndiyini seçmək o qədər də müşkül deyildir. Cavid Sənanı yazar-

kən  Ərəbistandan başlayıb Qafqaza doğru yol aldığına nə  qədər 

şad olduqsa o qədər qafqaziyalı-azərbaycanlıların başına birər fəs 

qoymasından dilgir olmada idik. Bu isə Qafqaziyadan İstanbula, 

oradan da Ərəbistana keçməsinə açıq bir dəlil idi. Ona görə  də 

Cavidin bir gün bir ərəb simasını Azərbaycan ədəbiyyatına soxa-

cağına heç şübhə etməzdik. 

Bu da Cavidin yaşadığı mühitdən, keçirdiyi həyatdan pək 

uzaq, daima xülyalar içində sis və buludlar arasında yaşamaq istə-

diyinə və bütün dünyayı titrədən inqilabdan belə bir şəmmə alma-

yaraq özünəməxsus bir səmada uçmağına dəlalət etməzmi? 

Ümum  şairlərimizin uğradığı ibtilayə  uğramış Cavid dəxi tama-

milə öz xəyal xanəsinə müraciət edərək qüvvətini, ilhamını 

oradan almayırmı? Yalnız bir “əvət”dən başqa nə qalır? 

Əcəba, Cavidin böylə yapmasına səbəb nədir? Bizcə möh-

tərəm şairimiz həyata, həqiqətə yaxlaşmaq istəyor, oradakı tipləri 

tədqiq etmək üçün çalışdıqda onu sarmış olan mühit, qarşısındakı 

həqiqəti-hal ona dar və kiçik gəlir və ona görə də kəndi fantazi-

sinə qüvvət vermək için bəzən tarixi simaları araşdırır, başqa 

mühitlərə qoşur və hər şeyi “uzaq ufüqlərdən” almaq istəyor. İştə 

bu nöqtədə Cavid romantik olub qalıyor. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

86 


Peyğəmbərin özünü təsvir etdiyi parça Cavidə nə qədər gözl 

yaqşıyor. Guya ki, Cavid burada kəndi-kəndini anlatır: 

 

Şairim, bəslədiyim sidqü səfa 

Çırpınıb izlədiyim nuri-düha. 

Daima ruhumu oxşar cəbərut, 

Şeirü ilhamımı dinlər mələkut. 

Bən fəqət hüsni-xüda şairiyim, 

Yerə enməm də səma şairiyim. 

 

Təsvir edəcəyi bir Peyğəmbəri tədqiq etdikdə Cavid bitərə-



fanə araşdıramayır. O, adamı olduğu kibi təsvir edəməyor. Bəlkə 

onu bir suficəsinə sevdiyi için fikrində böyütür; lakin mülahizə-

sindəki böyüklüyü qələmilə  təsvirdən aciz qalır, Məhəmmədi 

kiçildir. 

Fikrimizi isbat için bir az da iləri gedəlim. 

 

 “PEYĞƏMBƏR”İN MƏZMUNU  



VƏ MƏHƏMMƏD 

 

Uçurumlar, sarp enişlər, qorxunc qayalar içində oturan Pey-



ğəmbər düşündüyü zaman füsünkar bir Mələk nəzərgahında cil-

vələnməyə başlar, onun Peyğəmbər olduğunu ona xəbər verir; şa-

şırmış Peyğəmbər təbliğ və təşviq için çağrılırkən içində tufanlar 

qopduğundan şikayət edir. Ərəbistanın bir cəhənnəmdən nümunə 

olduğuna darılır. Hankı bir möcüzlə  xəlqi cəlb edəcəyini bi-

lməyor. 


Haqqı təbliğ için sənin ancaq 

Rəhbərin sənəti-kəlam olacaq. 

 

Cavabını alır. Və başqa möcüzələrin həp saçma olduğuna 



təkrar təkidlər eşidir. Fəqət bu zamanda qarşısında rəmzi-tarix, “o 

heykəli-qədid” duruyor və yalnız kəlam ilə  təbliğdən bir müsbət 

nəticə çıxmayacağını ona elan ilə: 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

87 


İnqilab istiyormusan, bana bax! 

İştə kəskin qılınc, kitabı burax! 

Deyir və fikrinə qüvvət vermək için: 

Parlayır durmadıqca əldə silah, 

Əzilərsən, qanın olur da mübah, 

Eyləməz yardım incə hikmətlər, 

Həm sönər busələr, məhəbbətlər, 

Əvət, ancaq qılıncdadır qüvvət! 

Bundadır haqq, şərəf və hürriyyət! 

 

Böylə bir fikrin nə  qədər doğru olub-olmadığına imdilik ca-



vab vermiyoruz, fəqət böylə bir bəhsdən sonra Peyğəmbər dəvətə 

başlarkən sayğısız  əhalinin qəhqəhələrinə  məruz qaldığını görü-

rüz; Peyğəmbər buna baxmayor, dəvətindən bir an belə geriyə 

durmayor. Həp eşqdən, məhəbbətdən, görünməz xaliqdən bəhs 

edərkən tam bir idealizm aləminə soxulur: 

 

Odur həp varlığın əvvəli, sonu, 



Bütün kainat təqdis edər onu. 

 

Bu arada ərəblərin sənəmlərə tapınması, qızlarını basdırması, 



kölələrə hökmüranlıq etməsi, cəmiyyət içərisində tam bir ləhvü-

ləəbin aşıb-daşmasına qarşı  bəzən onları  təbliq edir; bəzən də 

onları tanrının qəzəbilə qorxudur. Buna gülmək istəyənlərin çoxu 

Peyğəmbərin yavəri olan Əbu Talib oğlundan qorxarlar. 

Məhəbbətin  ən zəif və cansız bir dövründə bir Şəmsa kibi 

ərəblərcə  məşhur, zəngin, bakirə bir qız meydana atılır və Pey-

ğəmbərə vurulduğu için ona elani-eşq edir. Peyğəmbər dəlicəsinə 

öz məfkurəsinə  aşiq olduğunu göstərir, onu təbliğə girişir, fəqət 



bu qızı təbliq etmədən aciz görünür. Bunların mühavirlərindən 

Şəmsadakı  məntiq və  səlamət fikir Peyğəmbərinkindən qayət 

qüvvətli olduğu ortaya çıxıyor. 

Nədən isə qız bir dürlü məşuqindən vaz keçmədiyi için onun 

ən bəxim dəqiqələrində Peyğəmbərin qurtuluşunda böyük rol oy-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

88 


nayır. Hər kəs Peyğəmbərə alay etdiyi, çocuqlar onu daşa basdığı 

zaman ardınca bir xilaskar kibi qoşan yenə də Şəmsa ilə onun ar-

xadaşı Nədimə olur. Bir qaç dəfə Peyğəmbəri ölüm ağzından qur-

taran qız, sevdiyindən özünü sevindirən söz eşitmədiyi için peş-

man olur. 

Peyğəmbərin təbliğatından qorxuya düşən kahinlər, başda 

Xəttab oğlu olmaq üzrə Peyğəmbəri öldürmək için arayorlar, 

Xəttabın qızı evində oxunan ayələrin “fəsahəti” Xəttab oğlunu 

məczub etdiyi için Peyğəmbərin dinini qəbul edər. 

Səkkiz yil daha sonra Məkkəyə nüsrətlə girən Peyğəmbər 

yenə  də Baş  Rəisin odasında  Şəmsa ilə görüşür. Hər kəs Pey-

ğəmbərə  səcdə etdiyi halda, Şəmsa onu zəhərləmək istər. Fəqət 

zəhəri kəndisinə içirildikdə üfulə uğrayıb səhnədən çəkilir. 

*   *   *  

Buraya qədər mütaliə eylədiyimiz məzmun göstərdi ki, Cavid 

adlandırmaq istədiyi Peyğəmbər tanıdığımız, bildiyimiz Məhəm-

məd ibn Əbdüllahdır. Öylə qısa bir surətdə onun tarixinə bir nəzər 

atalım: 

Qərbi Asiyanın şimal cəhətlərində əzəmətli dövlətlər yekdigə-

rinin ardınca birər yıldız kibi çıxıb yenə də qayib olurkən, fürelər 

cahangiranə bir səltənət yaratırkən, nəhayət İsgəndəri-Kəbirin at-

larının dırnaqlarından qopan yıldırımlarla  İran yanıyor və Roma 

imperatorluğu Asyayi-suğra və Suriya üzərində qanad açarkən 

azədə bir çocuq misalı uyumuş Ərəbistan yarımadası tarix səhnə-

sində görünməz idi. Yalnız atəşin günəş və dalğalanan qumsallıq 

onları cahangirlik hirsinə tabe dutmağa buraxmayırdı. Lakin ətraf-

larını bitraqlı yerlərə malik olan ölkələr, sükunət sevən  şəhərlər 

daima mütəhərrik çöllülərin axını altında qalmağa hər zaman im-

kan verdi. Bir an için Çin şəhərlərinin türk və moqol axınlarına 

məruz qaldıqlarını xatırlamış olursaq ərəblərin qomşularına  nis-

bətən böylə dinc yaşamalarına təəssüb edən tarixçiləri həqli 

buluruz zənnindəyim. 

Bunların böylə davranmalarına  ən qüvvətli səbəb onların 

məşğələ  və  təsərrüfat cəhətlərindən asılı olan macəra ilə dolu 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

89 


həyatlarıdır. Onlar bədəviyyətdən böyük fütühatlarına varıncaya 

qədər nifaq, intiriqasız yaşayamamışlar. 

Yalnız üç heyvan ilə bir atına və tüfənginə malik olan bədəvi 

ərəb köçbə halında və rüzgar kibi azadə yaşar və rəncbər və mə-

dəni ərəbə xor baxardı. Onun xış ucundan dutub çalışdığını gör-

dükcə alay etməyə bilməzdi. Mədəni ərəb isə məlumatlı, çalışqan 

və varlı olmasilə qürurlanar və bədəvi ərəbə həqarətlər atardı. 

 

“İnsafmı əkinçi, səfil 



Mədinə xəlqi yüz bulsun 

Cəngavər qüreyşin əsil 

Öladına qalib olsun.” 

 

Əsl ərəb ilə ərəbləşmişlər (müstəriblər) arasındakı münasibət 



dəxi böylə idi. 

Kəbənin  ətrafında toplanmış yarımbədəvi Məkkə  xəlqi tam 

bir eyş  və  işrət içində bir ləhvü ləəb fırtınaları arasında yuvala-

nırkən bəzən bir axını mədh və təsvir edər, bəzən düşmanlara həc-

vamiz  şeirlər yazarkən Məhəmməd meydana gəlmişdi. Məhəm-

mədin keçirmiş olduğu həyatı başdan-ayağa bir siyasət oyunudur. 

Cavid Üçüncü Rəisin sözlərilə bunu daha gözəl təsvir ediyor: 

 

............................ bir heçdən 



Yaradıb anlı-şanlı bir ordu, 

Bizi təhdidə başlamaqdadır, o. 

Qapılır gah Ömər siyasətinə 

Güvəniz gah Əli şücaətinə. 

 

Məkkəyi əlinə keçirmiş Məhəmməd üç gün qanlı bir bayram 



yapdığı, bir çox qadınları kəsdirdiyi halda Baş Rəisin (yəni Əbu 

Süfyanın) arvadı Həndəyə toxunmadığı, o qadından əmisi Həmzə-

nin intiqamını almaq əvəzində  hətta ona bir quzu bağışladığı 

Məhəmmədin siyasətinə bir nümunə ola bilər. Cavid dəxi bu nöq-

tələri müvəffəqiyyətlə göstərə bilmişdir. Zatən Cavid Məhəm-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

90 


məddəki bir çox cilvəkarlığı  şairanə bir surətdə göstərməsini bir 

çoxları obyektiv olaraq düşündüyündən dolayı meydana gəlmiş 

zənn edərlər. Fəqət öylə bir nöqtələrdə  Məhəmməd bütün mühi-

tinin ruhunu özünə  cəlb etdiyi kibi Cavidin də ruhunu öylə  cəlb 

etmişdir ki, pyesin gedişilə  Məhəmmədin nöqsan cəhətləri mey-

dana çıxmış olur. Məhəmmədin tarixdə (bilxassə Təbəridə

5

) gös-


tərildiyi nöqsanlarını araşdırmaqla durmayacağız. Pyesə yaxın gə-

ləlim. Peyğəmbər Xədicənin qulluğunda olduğu için onun tərəfin-

dən tamamilə satın alındığını görüyoruz: 

 

Altun versəm heç şübhə yox 



Sən də əsirimsin həmən  

Nasıl ki, altunla öncə 

Satın aldı qarın səni. 

Yaşı keçmiş dul Xədicə 

Söndürdü kəndi nəfsini. 

Heç öyünmə, əvət, altun 

Səni deyil, susdurur hətta 

Sənin heçdən uydurduğun  

O görünməz tanrıyı da. 

 

Rəisənin böylə  sərzənişinə Peyğəmbərin sarsılmaz bir mən-



tiqli cavabı gözətləndiyi hakda həyəcanlı, fəqət qayət zəif söz-

lərinə təsadüf ediriz: 

 

Xayır, xayır... saqın əsla 

Aldanma! Parlaq vicdanlar, 

Böyük duyğular pək başqa... 

Altuna satılmaz onlar. 

Haqdan keçib altun deyə 

Vicdanını satan səfil, 

Yəhudi köpəyindən də  

Alçaqdır, alçaq... eyi bil! 

 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

91 


İştə böyük təsvir edilən “ağız”ın kiçik və çocukca sözləri 

“parlaq vicdanlar”, “böyük duyğular” diyə göstərdikdə Peyğəm-

bər kəndini dəxi o zümrədən sayır və halbuki Üçüncü Rəis ona 

kəskin bir surətdə həddini göstərərək diyor: 

 

Səndən arif daha çoxlar var ikən, 

Səni seçmiş əcəba tanrı nədən?! 

 

Daha digərləri onu məsxərə  və istehza ilə “həddəsni” sözlə-



rində əlavə edirlər: 

Pək gözəl natiq imişsin, yahu! 

Bir masal söylə, beş-on ayət oxu. 

 

Bu da yetməzsə ona “dəlidir, bəlkə  də  sərsəm  şair...” deyə 



tərif etdikləri halda Peyğəmbər  əvvəlcə özünün “parlaq vicdan-

lar”dan olduğunu isbat etməli və sonra paraya satılmaz olduğunu, 

“böyük duyğular” pak və müqəddəs olacağını göstərə bilirdi. Bu 

isə məntiqdə qəbul edilməz bir məsələ olur. Peyğəmbərin Şəmsa-

ya qarşı qullandığı sözlərə diqqət edilsə  nə  qədər zəif və soğuq 

saçan yerləri var... 



Halbuki o qönçə bikri 

Hər gün binlərcə göz əmər. İlax. 

 

Yeri bir qadını bir qızdan daha yüksəklərə  çıxarmaq heç də 



şairanə olmasa gərək. 

Şəmsə ilə olan müsahibəyə aşağıda bir az daha ciddi yaxlaşı-

rız və Peyğəmbərin bütün zəifliklərini orada görəriz.  

 

ƏSƏRDƏN QAYƏ 

 

Cavid Peyğəmbər ilə öylə imanlı və qənaəti möhkəm bir tip 



yaratmaq istəmişdir ki, o adam öz fikrinə  və idealına bütün vic-

danilə inanmış və məqsuduna irmək için hər bir şeydən; məzmu-

nu olan gözəllərdən, eşqdən-məhəbbətdən, eyş-işrətdən və  hətta 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

92 


əziz canından belə keçmiş, yalnız sarıldığı  həqqi təbliğ etməkdə 

əzm və səbat göstərmiş olsun. Böylə bir tipi təsvir etməklə qalma-

yır, bəlkə Cavidin fikri bir az da inkişaf edir. O göstəriyor ki, yal-

nız böylə bir adam öz amalına vasil və nəticədə fəth və zəfərlərə 

nail ola bilir. 

 

PEYĞƏMBƏRİN SƏCİYYƏSİ (XARAKTERİ) 

 

Son dərəcə dəqiq və məharətli bir surətdə Peyğəmbər mühiti 



təsvir edilə bildiyini təslim etmədən iləri getməyəcəyəm. Bu 

mühiti apaçıq “Peyğəmbər” pyesində görmək mümkündür. O 

zamankı bütpərəst  ərəb dini və tanrı  məsələsinə yalnız  şəxsi 

mənfəət nöqteyi-nəzərindən yaxlaşırdı. Ona övlad vermiyən bütü 

təhqir etməkdə bir günah görməz. “Cibindən taxta bir bütü 

çıxarıb” yerə atan Topal birisi əvvəla büt yapanı: 

 

Səndən hər çeşit büt aldım, 

Uğursuz çıxdı, şaş qaldım. 

Oğul istədim qız verdi, 

Ah, çəkilməz bu qız dərdi! 

Və sonra da bütü: 

Hər kötülük iştə bundan, 

Şu bayquş bütdəndir inan. 

 

Deyə danlar. Dinə olan laqeydlik Baş Rəisin sözlərində daha 



açıq görüliyor. O, Peyğəmbərə beyət və yəni dini qəbul etməyi bir 

vicdan məsələsi saymayır, ona görə də: 

 

Kim inad etsə həmən məhv olacaq, 

Mal və övladına həsrət qalacaq... 

Çarə yox, çünki iş-işdən keçmiş 

Seyr edib gördüyüm aləm müdhiş... 

Çalışın, məsələ bitsin qansız... 

 

Və onu tənə edən qarısına küfr edərkən kəndi kəndinə dalğın 



bir surətdə diyor: 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

93 


“Ah, siyasət bunu icab etmiş... 

Bən onun dininə uydumsa, demək 

Bunda bir başqa səbəb olsa gərək... 

 

Böylə bir xəlqin içində vücuda gəlmiş Peyğəmbərin öhdəsinə 



düşmüş olan vəzifə iki tərəfdən çətinləşir. Birinci: yeni bir din 

gətirmiş olduğu için xəlqi  əski dindən ayırıb yenisinə uydurmalı 

və ikinci: böylə dinə laqeyd olan bir xəlqdə onların təsəvvüratına 

uyğun olmayan yeni bir həyata onları alışdırmalı və dinə hörmət 

kibi bir duyğu oyatmalı. Böylə bir adam dəxi sərt və əsəbi olmaq-

dan tamamilə uzaq, bəlkə bütün hərəkətlərində  kəndini xəlqə 

sevdirmək kibi səviyyəyə malik olmalıdır. 

Əcəba Peyğəmbərdə əsəbilik varmıdı? Cavidin Peyğəmbərin-

də helm və sükundan çox az əlamət vardır. Yalnız bir Şəmsaya 

qarşı və yaxud bir çox başqalarına qarşı əsəbilik göstərdiyi nöq-

tələr alınsa onda helmdən bir nümunə belə görülməz. Çocuqların 

istehza və daş atdıqlarına qarşı laqeyd qaldığını göstərənlər Pey-

ğəmbərin bu cəhətdən yalnız köməksiz olacağından dolayı iləri 

gələn bir halət olduğunu isbatdan başqa bir çarə bulmazlar. 

Pyesdəki qayədən bəhs edən Cavidin yaratdığı tip son dərəcə 

imanlı  və öz gücünə güvənmiş olmalıdır dedik. Öylə  səciyyəsi 

olmadıqda kimsə böyük bir inqilab dahisi olamaz. Lakin Şəmsaya 

qarşı Peyğəmbərin məfkurəçi olduğunu göstərmək istəyən Cavid 

onun Şəmsədan qaçdığını və qızın: 

 

Heç düşündürməzmi səni 



Vurğun könlüm, gözəlliyim. 

 

Kibi eşqin son pərdəsini açdığına qarşı: Əvət gözəl!.. 



 

Yıldızların sevdasından yaradılmış bir çiçəksin 

Gözəlliyin mənasından daha dilbər bir mələksin 

Fəqət bir tanrı ki, sana böylə gözəllik vermiş 

Nədən xor baxırsan, ona neçin etməzsin pərəstiş? 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

94 


Bütün bir kütləyə  rəhbərlik iddiasında bulunan bir Peyğəm-

bərin Şəmsa məntəqələrini qarşılaşdıralım: Peyğəmbərə vurulmuş 

qız, bir bəhanə bulub onun önünə keçir. O da qızdakı gözəlliyi 

təslim etməyə bilməz: 

 

Çəkil, ey haqq yoldan azan 

Vəhşi səhralar çiçəyi!.. 

Sözünə qız eşqinin sarsıdıcı pərdəsini açar: 

Bax gör bən kiməm, bən nəyim? 

Heç düşündürməzmi səni 

Vurğun könlüm, gözəlliyim. 

 

İfadəsilə başlanan eşq macərası müqəddəməsində ilk əvvəl 



Peyğəmbər  şaşırmış  və onda olan mənasız və deqadan təşbihlər 

ilə qızı mədh edər, fəqət birdən-birə özünün kim olduğu və nələr 

təlqin etdiyi xatirinə düşür, haman qızı tanrının varlığına inandır-

maq istər. Bu parça fəqət məntiqi soğuq qaçar. 

Burada Cavid Peyğəmbəri öylə  zəif göstərmək istəyor.  Şair 

təsvir etdiyini idealizə edərək onun heç bir gözəlliyə uymadığını 

və öz idealından başqa heç bir şeyi tanımayan (müsbət mənasilə) 

mütəəsib görmək istəyor. Şəmsa guya anlamayormuş kibi: 

 

Ah bilməm ki, şu qaranlıq 

Şu əngin boşluqda nə var? 

Və bir dərin heçlik artıq; 

Sağır heçlikdən nə çıxar?

1

 

Məsəli bir parça da ciddiləşir: 

Bən istərim qəlbindəki 

Tanrı eşqi unudulsun, 

Könlümdə çırpınan sevgi 

O eşqin yerinə dolsun. 

 

                                                 



1

 Bu  nöqtədə  şeiriyyətin də  zəfə  uğradığını  hətta bir bayağı müsihibədə olan 

incəlikdən ari olduğunu unutmayalım. – H.Z. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

95 


Qızın üst parçadan ibarət hücumuna qarşı qüvvətli bir canlı 

bir cavab bulmaqdan aciz qalan Peyğəmbər nə diyor: 

 

Halbuki saysız işıqlar 

O qaranlıqdan parlıyor 

Görüb duyduğun varlıqlar 

O heçlikdən feyz alıyor. 

 

Bu cavabda bir tərəfdən  şiddətli hiddət, bir tərəfdən zəfə  və 



iczə əlamət görünməyormu? Burada Peyğəmbər sadə və açıq bir 

hücuma qarşı müdafiəkar qaldıqda rəmzi yardıma çağırır. Sakin 

idealından əmin birisi heç bir zaman bu dərəcəyə varmaz. 

Qızın eşqdən bəhs etdiyi bir anda həyatının mənasını və məf-

kurəsini düşünmüş birisi dəxi mədrəsə  və monastrlarda yaşayan 

din mütəəssibləri kibi güstax bir cavab verməz. Heç bir şey anla-

mayanlar, öz məntiqlərinə inanmayan, fəlsəfədən nəsibi olmayan 

mənlə (molla)lar onlara hücum edənlərə qarşı təkfir ilə müdafiədə 

bulunarlar. Ha böylə Peyğəmbər də hiddətini saxlaya bilməyib: 

 

Çəkil artıq sərsəmlədin, 



“Rəf” ol da sus, ah, uğursuz! 

Mərmər köksdəki qəlbin 

Daş bütlər qədər şüursuz... 

 

Deməklə  məntiqsizliyin son dərəcəsinə varır.  İştə  zəfi-müt-



ləq! İczi-mütləq! 

Əcəba Şəmsanın: 



Şimdi mələk derkən mana 

Bu təhqir bilməm ki neçin? 

 

Deməsilə o böyük ağızdan qayət küçük çıxan sözlərin ən doğ-



ru qiyməti anlaşılmayormu? 

Artıq Peyğəmbər dutmaq istədiyi mövqeini bir parça da qayib 

edir; “Şərəf xala” kibi hədyan söyləməyə başlayır: 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

96 


Çəkil, bu da azdır sana 

Çünki şeytan bir mələksin... 

 

Nə qədər gülünc bir hiddət! Bu təşbihə bax, kinayəyə bax!  



Əcəba arxadaşı Nədimə ilə dərdlşən qızın yenə də eşqinə sa-

diq qalması ilə: 



...o gözlər daima 

Söndürür məndəki kini 

 

Deməsi nə  qədər alicənabanə, nə  qədər yüksək bir sima ərz 



ediyor. 

İştə burada Şəmsa, əvvəldə söylədiyimiz kibi, Peyğəmbərdən 

qat-qat yüksək olaraq meydana çıxıyor. 

Şəmsanın özünə gəldikdə onun bəzi intiqamçılar kibi bir kur-

tizanka saymaq olmaz. Şəmsaya sadə bir kurtizanka demək əsəri 

tamamilə anlamamaq deməkdir. Əcəba onun açıqca Peyğəmbərə 

elani-eşq etməsimi onu kurtizanka göstəriyor? Xayır!  Şəmsanın 

təsvirində Cavid hiç də aldanmamış. Yaratmaq istədiyi bir ideal 

mütəəssibin qarşısında qadınlıqda olan bütün şəfqət, qısqanclıq və 

qəzəblə dolu bir qız olmalıydı.  Əks halda əsər son dərəcə naqis 

çıxacaqdı. İştə bu nöqtədə Cavid müvəffəq olmuşdur. 

Şəmsanın dəfəatilə  təhqir edilsə yenə  də sevdiyi adama yar-

dım etmək istədiyi onun şəfqət dərəcəsini göstərmiyormu? Şəm-

sanın sevgisini anlamaq üçün şu parçayı oxuyalım: 

 

Əvət, bizdə nə çox şair, 

Onlara bir zənbil xurma, 

Ya şərab, ya bir altun ver, 

Mədh edərlər səni... Amma 

O düşmandır yaltaqlığa 

Həp kindən, qərəzdən qaçar. 

 

Şəmsa ruhuna tamamilə uyan bir məşuq! Özü “Hicaz ölkə-



sində nadir” bir çiçək, “həm şeir və həm də şair” olmaqla bərabər 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

97 


məşuqini görmək istəyən yüksək ruhlu bir qız! Lakin onu bir şey 

incidir: 



Əfsus bütləri, Kəbəyi 

Həp rədd edər, iştə bəla! 

 

Əcəba burası olmazsa idi nə qədər Şəmsanın könlünü sonsuz 



eşq həyəcanları dolduracaqdı. Bunu yenə də əfv etmək olur. Fəqət 

qadın için ondan da qorxunc bir cəhət meydana çıxıyor. 

 

Həp pək sevər Xədicəyi 

Bunu əfv edəməm əsla. 

 

Şəmsa sevgilisini eyi tanıyor. Və ona etdiyi mərhəmət onun 



qanına susamış kahinlər və  rəislərin önünü almaqda qız heç bir 

zaman ona xor baxmaq istəməyor. Onun için “Qorxub da savuş-

muş... “Miskin!” dinildikdə qız rədd edir: “Yox o qorxaq deyil əs-

la, yanlış...” deyir. Şəmsanın nüfuzu böyükdür. İşbu nüfuzu rəis-

lər böylə hiss ediyorlar. İkinci Rəisin özü bunu inkar edəməyor: 

 

Bitirirkən qılıncla həp işini 



Gəldi Şəmsa, o anda tutdu bəni 

Öncə pək qızdı, sonra yalvardı 

Onu pəncəmdən aldı, qurtardı. 

 

Məlum ki, İkinci Rəis digərlərindən daha canşikar olmaq istə-



yordu, fəqət  Şəmsa kibi afətin qarşısında  əyilməmək iqtidarında 

da olamazdı. 

Əcəba, onu sevən  İkinci Rəisi intixab etməyən, zəmanının 

cəlalını artıra biləcəyi bir halda hamının nifrətinə  səbəb olan bir 

şairi sevən qız rəislər qibtəsinə səbəb olmayacaqmı? 

Zatən İkinci Rəisin kinayə sözündən hər iki məna çıxıyor: 

 

Ah o, ağ pənbə bir göyərçin ki, 

Ulu Peyğəmbərin bənimsədiyi 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

98 


Yuca göylərdə, baği-cənnətdə 

Bir mələk yox şu hüsni-surətdə... 

 

Şəmsanın mədəni duyğuları da yox deyil. Bir çox insani 



fədakarlıqlar göstərib Peyğəmbəri qurtarmış, ona acımış olduğu 

için yarasını sarmış  və bu gün nüsrət zamanı Peyğəmbər  Şəm-

sanın özünü deyil, bəlkə bütün elini və sevgili yurdunu çeynəmək 

və puç etmək istəyor. Bu zaman artıq qadınlıq, sevgi duyğularına 

yer yox. Ətrafını sarmış olan dəhşət onun da əsabını sarsıtmış, 

onu da Peyğəmbərə qarşı kin ocağına döndərmişdi. Bu zaman 

əski sevgi intiqam hissi, yurdunun namus duyğusu dolmuş. O, 

keçmişi yalnız təəssüflərlə xatırlayır: 

 

Acımasaydım ona 

Əvət bu gün sağ qalmazdı, 

Bəyəndiyi qadınlarla 

Zövqə, cünbüşə dalmazdı... 

 

İmdisə hər kəs Peyğəmbərin qarşısında boyun əyməkdə ikən, 

bütün Məkkə  xəlqində  tərəddüdlər, tədbirlər, çarə düşüncələri 

göründüyü ən ağır bir vəzifəyi, yəni hər kəsin fəlakəti səbəbini rəf 

etmək, yurdunu həqirlikdən qurtarmaq için vəd ediyor: 

 

Vətəndaşlar! Onun qanı 



Yalnız bənim boynumadır. 

Heç təlaş etməyin, onu 

Bir qız öldürməyə qadir... 

İki gənc qardaşım, babam 

Onun əmrilə məhv oldu, 

Heç unutmam bir il tamam 

Anam saçlarını yoldu. 

 

Əlavə ümumin sızlamaqda olduğu halına uyğun gəlmək, 



onlar ilə yekrəng olmaq için söylənmiş;  ən doğru səbəblərdən 

birisi daha dərindir. Səbəb ictimai və kütləvi bir ədavətdir: 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

99 


İnsafmı əkinçi, səfil 

Mədinə xəlqi yüz bulsun, 

Cəngavər qureyşin əsil 

Övladına qalib olsun 

Yox, bən istəməm yurdumda 

Üğursuz bayquşlar ötsün. 

 

Lakin  Şəmsayı  əvvəlki məşuqinə yağı  kəsdirən bu səbəb-



lərdən daha müdhiş bir xəbər onun ruhunu alovlandırıyor. Onu 

sarsıtıyor. O nədir? Bu vaxta qədər azad, açıq, hər məclisdə er-

kəklərlə  bərabər böyük hörmətlərlə nail nüfuzlu bir qadının 

tərbiyəsinə müğayiq şeylər!! 

 

Ah, o, “örtün” deyə əmr eyləyəcək 

Həp qadınlar qara çarşaf geyəcək... 

 

Şəmsanın kini özü qədər yüksək, özü qədər böyükdür. Hər 

kəs Peyğəmbərin bugünkü halına heyrət, ona təzimə məcbur isə, 

Şəmsa  əyilməz! Onda yaltaqlıq, təməllüq satmaq əlaməti görün-

məz. O alçalmağa öyrənməmiş. Fəqət quru sərkeşlikdən də bir 

nəticə çıxmaz. İçindəkiləri bayıra dökmüş olursa məqsudun irmə-

miş qalacaqdır. Öylə isə siyasətdən də qaçmalı. Ona binaən: 

 

Səni gördüksə qanım dondu həmən,  



.............................................. 

Adəta qalmadı təzimə məcal. 

.............................................. 

Ah, deyil tanrına, hətta sana da 

Hazıram etməyə bu canı fəda. 

 

Demək daha tədbirli hərəkətdə idi. Hətta  əvvəldə  təziminə 



heyrət edən rəislər belə Şəmsa qədər hiylə düzağını quramadılar. 

Yalnız sona yaxın anlamış oldular. Nə yapmalı ki, tədbiri qızın 

özünün zəhərlənməsilə nəticələndi. Fəqət o sözünün ardınca getdi. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

100 


Və  şərəflə, namusla öldü. Bu isə tarixdə az görülə bilən sayqılı 

qadınlardan birisi qədər dəyərlidir. 

İştə bu cəhətdən Cavidin “Peyğəmbər”indəki müvəffəqiyyəti 

təbrik etmək lazımdır. Filhəqiqə bu nöqtədə Cavid tam mənasilə 

Şəmsanın  əhvali-ruhiyyəsini dartmış  və sonra Peyğəmbərə qarşı 

qoymuşdur. 

Şəmsa kibi tiplərin meydana gəlməsi türk ədəbiyyatında bu 

vaxta qədər pək az görülmüşdür. Bu nöqtədə yalnız  Əbdülhəq 

Hamidin bir neçə qadın tiplərini göstərmək olsa da, onlar yenə də 

bu qədər ülvi, bu qədər təmiz olmazlar. Onların ən dəyərlisi belə 

qadınlığın heyvani hissini insani mədəni hisslərinə  tərcih etmə-

sinə  Şəmsa yanında sönük qalırlar. Fəqət onların tədqiqinə ayrı 

zaman dönəcəyimiz için şimdilik Peyğəmbərin üstə qayıdalım. 

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   34


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə