Yazılmış bir kitabın üstündə bir dəfə gözəl epiqraf oxudum: "Xatirələr faydalı olsun deyə səmimi ya zılmalı, gerçəkliyə tən gəlməlidir."



Yüklə 3.51 Mb.
PDF просмотр
səhifə9/34
tarix02.12.2016
ölçüsü3.51 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   34

 “ŞEYX SƏNAN”IN DOĞUŞU 

 

arlıq Rusiyasının  ən zorlu bir 



zamanında bütün Avropa ədə-

biyyatının həftəlik jurnalları vasitəsilə - 

ümumi bir ahəngə uyaraq hərbuluq nəğ-

mələri saçdığı bir çağda,  Ənvər Paşalar 

Türkiyənin cahan imperialist müharibə-

sinə sürüklənməsinə  İstambul türk ədə-

biyyatında dəxi Məhəmməd Qərbə doğ-

ru köks gərərək son dərəcə milliyyət və 

məğruriyyət ibraz etdikləri bir vaxtda, 

ümumqafqaziya ilə  bərabər Azərbaycan 

ziyalılarının dəxi millətçilik damarlarının qabarmış olduğu bir 

dövrdə yəni: min doqquz yüz on beşinci il sonralarilə min doqquz 

yüz on altıncı il başında qəzetə sütunlarında təfriqə olaraq yeni bir 

əsər görünməyə başladı. Bu əsər “Şeyx Sənan” trajedisi idi. 

Ümumi kəşməkeş içində Hüseyn Cavidin bu əsəri büsbütün 

mühitindən ayrı ətrafı qaplamış barıt qoxusundan uzaq  və atışma 

dumanlarından dişarı bir növzad kibi meydana atılmışdı. Yorğun 

damağlara yeni bir qida verməkləmi, trajedinin içindəki sənətləmi 

və yaxud Cavidin yaratmış olduğu lisanlamı, mövcud əsər yeni 

ədəbiyyta maraqlılarını çanlandırmağa başlamış kibi görünürdü.

1

 

                                                 



1

Qeyd. Ənqa – əfsanəvi quş. Qaf dağında yaşadığı ehtimal edilir. Mənası: Adı 

var, cismi yoxdur. Sufizmdə sufi əqidəsi, ilahi mərifət və  eşq rəmzi kimi 

işlədilir. Ənqa – gözə görünməyən – İ.O. 

× 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

139 


Müəllifin bundan əvvəl yazılmış  şerlər məcmuəsi, “Ana” və 

“Maral” dəxi təb edilmiş  və oxunmuş olsa belə kimsənin fikrini 

cəlb etməmiş, kimsədə o qədər maraq oyatmamışdı. Bu əsərin 

müvəffəqiyyəti nədə idi? Bu suala cavab vermək üçün o zamankı 

səhnəmizə diqqət buyrulmalı,  əllərdə  gəzən  ədəbi  əsərlərimizi 

xatırlamalıdır. O çağdakı  səhnədə oynanılan başlıca pyeslərin 

çoxu Hacıbəyov qadraşlarının “Leyli və  Məcnun”, “Əsli və 

Kərəm”, “O olmasın, bu olsun”, “Arşın mal alan” və ilaxır... kibi 

opera və operetləri idi. Bu pyesləri ilə Hacıbəyovlar Azərbaycan 

türk səhnəsinin mərkəzinin inhisar altına almış  və bütün komedi 

və bilxassə dram əsərlərə nəfəs belə aldırmayırdı. Bəzən də operet 

yazanlar öylə  dərəcəyə varırlardı ki, “Ər-arvad” kibi əsərləri ilə 

ziyalılarda bir ikrah dəxi oyatmaqda idilər. 

Opera – operet yazmaq son dərəcə moda düşmüş, hər vaxtı 

olan bir parça səhnə yüzü görmüş  və  çızmaqara bilənlər mövzu 

arayır, “tyatro” (ən doğrusu “opera - operet”) yazmaq istəyirdi. 

Daha burada sənət, fəsahət və bəlağət gözətlənməz; dünya ədəbiy-

yatı cəhənnəm, heç ümumtürk ədəbiyyatından məlumat edinmək, 

türk dili və qəvaidini bilmək və səhnə yolu ilə azəri türk ədəbiy-

yatına xidmət etmək fikri kimsənin uyqusuna belə girməyirdi. Hər 

çayxanada, hər kabinədə, hər bucaqda “tyatro”ya mövzu aradı-

lırdı. Mövzu üçün “Xırdavat alan” (“Arşın mal alan”a müqabil 

olaraq), “Molla Cəbi” və  nəhayət “Vaxtın var?”, “Lotu Cabbar” 

kibi nə mövzu, nə quruluş, də dil, nə başqa cəhətlərdən heç bir 

bədii-ədəbi dəyəri olmayan “Quba meydanı” alverçiləri üçün ha-

zırlanmış və yalnız, yenə də yalnız boynuyoğun məşədi və kərbə-

layıların “ruhuna qaşav” çəkmək üçün meydana atılan əsərlər idi. 

Azərbaycan cəmiyyətində iki dürlü tamaşaçı meydana gəl-

mişdi. Onlardan bir qismi ərz etdiyimiz kibi ədəbiyyat və bədiy-

yatdan anlamaz, səhnə ilə toyxana arasında fərq bilməz, “artist” 

ilə “arsız”ın bir mənada olduğunu iddir edir və  hətta toyxanada 

bəyəndiyi və əlinə keçirə bildikləri kibi bir çox şeylərə də burada 

nail olmaq təmənnasında olar. Ona görə harada “dram-drum” var-

sa oraya gedər, manat yerinə beş manat da sərf etməkdən çəkin-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

140 


məz və opera – operet kibi pyeslərə beldə tapanca, yanında 

“adamı” və yaxud “adamları” ilə glir. Ona görə də bu kibi adam-

ların ruhunu oxşayan opera – operet tamaşaları zorlu “pul qırma-

ğa” çan atarlar. Böylə adamların “səfayi-batinindən” Azərbaycan 

səhnəsi bir zaman opera – operetlərin inhisarında bulunur. Opera-

da iştirak edən aktyorlar səslərinə və “canan çəkmə”lərinə diqqət 

edər. “Kor atın kor nalbəndi olar”. Fəhvasınca öylə tamaşaçının 

heç səhnəyə, oyununa, əsərdəki “psixolojiyaya” diqqət etməyən, 

aktyorları meydana gəlirdi. Hər şey axar, hər şey yürüyər, bəzən 

qız yerinə  oğlan da o qədər  əhəmiyyət almaz; yalnız oturanların 

qulaqları, başları sallanmaqla haram ilikləri qızması “bədii həyə-

canı” oyadaraq mətləbi tamam edər. Ona görə  də aktyorlarımız 

içində dramçılara deyil, opera aktyorlarına da böyük paralar ve-

rilir; opera yazanlara dəxi çoxlu məbləğlər yetişməkdə bu aləmin 

müştaqı  təbiətilə çoxalmaqda davam edər. Hətta, mətləb oraya 

çatar ki, bəzi qəzetə mühərrirləri tyatroya getmədən oynanılan 

əsərlər haqqında qəzetələrində  tənqidlər yazardı. Səbəbi də 

məlum idi hankı aktyor necə oynayacağı  bəlli olmaqla bərabər, 

tyatroya gələn tipləri görmək özü bir ikrah oyadardı. Tamaşa-

çılarımızın ikinci qisminə  gəldikdə binlat əksəriyyətlə ziyalı 

təbəqədən ibarət küçük, zəif və yarıyoxsul, yarı orta hal, bir ordu 

təşkil edəırdi ki, böylə kütlə ara-sıra opera – operetlərə getməkdən 

çəkinməməklə  gərək mətbuatda, gərəksə xüsusi məclislərdə, 

xeyriyyə yerlərində operaçılıq əlindən dad çəkdikləri, “Bizə dram, 

bizə komedi kibi, pyeslər lazım!” deyə bar-bar bağrmaları məlum 

ki, dənizdə gurlayan bir səs kibi havada müəlləq qalacaqdı. Bu 

təbəqə münəvvər olduqca səhnədən daha ədəbi, daha bədii  əsər 

istədikcə, səhnəyə bir məktəbə baxarcasına baxdıqca, səhnəyə 

qoyulan dram və komediyalara gələnlər çox az olurdu. Hətta türk 

tyatrosuna gələn ziyalılarımız da münəvvər təbəqəmizin hamısı 

deyil, ancaq türk xəlqilə maraqlanan, türk məktəbi halını düşünən, 

nəhayət, türk dilini bilən və ya bilmək istəyənlərdi. Ona görə də 

dram kibi pyeslər qoymaq tyatrro müdiriyyətinə  heç bir zaman 

əlverişli olmayırdı. Ziyalı təbəqəsi mübariz bir vəziyyət alaraq hər 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

141 


dəfə hücuma keçərsə  də tyatroyu tənqid edirsə para düşkünləri 

Quba meydanında olması dolayısilə alverçilər güruhu “müzəffər” 

çıxır və səhnələrimizdə səksən faiz opera – operetlər oynanılırdı. 

Dramçılar isə  xərcləri ödəmək yolunda hər bir fədakarlığa 

gedirdilər; hətta bir çox müəllimlər, bir çox başqa sənətdə olanlar 

da parasız aktyorluğa atılırdı ki, bəlkə bu surətlə səhnəmizə olan 

həvəsi  şüurlu bir surətdə olmaq şərtilə  ətrafda gücləşsinlər. Ona 

görədir ki, bir zaman həvəskarlıq içi bizim səhnədə son dərəcədə 

qüvvətlənmiş oldu. 

Bu həvəskarlıq nə doğurdu? Fədakarlığa gedənlərin düz-doğ-

ru düşünmüş və başlanmış hərəkətləri bir çox ehtikarçıların diqqə-

tini cəlb etdi. Səhnəyi ikinci bir gəlir  (mədaxil) qaynağı sandılar. 

Hər baqqal, hər qəssab aktyor olmağa, yəni günüzlər küçələr-

də şahbalıd qovurmağ və axşamlar isə tyatroda “oynamaq” həvə-

sinə düşdü. Səhnə nə imiş, zövq və həyəcani-bədii necə olarmış? 

Dünyada sənət naminə incə və anlaşılması çətin bir işin mənası nə 

imiş kibi məsələlər ilə uğraşan bu anda məlum ki, çox az və bəlkə 

nadir idi. 

Aydındır ki, böylə bir zamanda müəllifin  əsərinə  də qiymət 

verəcək kəslər qayət az olmaqla bərabər eyni zamanda son dərəcə 

qısqanc adamlar olacaqdı. Bu zaman, səhnəmizin yaradılmış 

dövrü sayılsa səzadır. 

İştə böylə bir qarışılıq zamanında, böylə bir “həvəskarlıq” ça-

ğında münəvvər təbəqə ilə alverçi guruhunun çəkişməsi vaxtında, 

səhnənin, tamaşanın toyxanadan fərqi olmadığı bir anında incə-

sənətin və  ədəbiyyatın  əksəriyyət yanında bir cındır parça qədər 

dəyəri olmadığı bir dövrdə “Şeyx Sənan” doğdu və doğmasilə bir 

yenilik gətirmiş oldu. 

  

“ŞEYX SƏNAN”IN  

MÜVƏFFƏQİYYƏTİNƏ SƏBƏBLƏR 

 

Bu əsərin yeni olması ilə bərabər müvəffəqiyyət qazanmasına 



da səbəblər yox deyildi. Əvvəlcə yenə  də  əsərin ümumi şəklini 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

142 


alalım.  Əsər bir tərəfdən dram olmaqla münəvvər təbəqənin 

tamamilə ruhuna uyacaq və onun istədiyi kibi tamaşaçılarda bir 

intibah oyadacaqdı. Daha o zamanacan oynanılmaqda olan Mirzə 

Fətəli Axundovdan, N.Vəzirovdan, Ə.Haqverdiyevin əsərlərindən 

sonra ortada heç bir orijinal əsər görünməyir və görünə  bilənlər 

də büsbütün ruscadan bacarıqsız tərcümə  və yaxud ondan daha 

fəna bir surətdə iqtibas edilmiş dram və komediyalar idi. Bunların 

əksərisi xarici dillərdəki əsərlərdən mülhim olduqları üçün qayət 

solğun bir aypara kibi ədəbi üfüqümüzdə gah batar, gah çıxar bir 

vəziyyətdə idilər. Ümumin ruhuna heç bir qida verməz, iki dəfə 

oynandıqdan sonra hər kəsin tərəfindən tanınmış,  əskimiz və 

iprənmiş bir halda qalırdılar. Digər tərəfindən  bu əsərlərdəki dil 

fars, rus dilləri mücahidələri tərəfindən qurulan bir dil idi. 

Tərkibləri, təşbihləri, tərifləri tamamilə rus süzgəcindən keçmiş, 

fars dili ilə qoxumuş, elin və ölkənin məzaqinə uymaz, ruhunu 

oxşamaz bir şəkildə idi. Bir kəlmə ilə demək lazım gəlsə: bu əsər-

lər nə mövzu, nə fikir cərəyanı, nə də  dil tərəfindən əsrinə müva-

fiq deyildilər. Bu əsərlər artıq boyat qalmış idilər.  İctimai həyat 

dəyişir, ictimai qüvvələr əlaqələri yeni-yeni şəkillərə girir, cəmiy-

yət içində  təbəqələşmə artdıqca mülahizələr də başqalaşmağa 

başladığı üçün səhnəyə  də başqa-başqa tələblər  verilirdi. Əski 

bəy və mülkədarlar ilə  kəndlilər  əlaqəsi get-gedə  şəhərli tacir 

həyatına çevrilir, əski ailə  həyatı, dörd divar arasında, qaranlıq 

çadra altında yaşayan qadınlıq da dəyişir; qızlarımız oxuyur, 

oxumuş analar meydana gəlirdi. Məlum ki, Azərbaycan türkləri 

həyatında böyük bir təbəddülat vardı. Daha qabaqkı kibi yalnız 

“Füzuliyanə” qəzəllər ilə  eşqdən bəhs etmək zamanı deyildi. Və 

hətta eşqin içinə də Leyli və Məcnunda (hətta pyesdə belə) olduğu 

kibi başqa bir məna qoymaq lazım gəlməyirdi. İmdi artıq həyati 

eşqdən-sevgidən bəhs etmək istənilirdi. Buna da türk müsəlman 

ailəsində təsadüf etmək gərəkdi. Ora-burada tək-tük böylə hallar 

vardısa ümumi bir hadisə  şəklini almadığı üçün təsvir edilən 

müaişəqələr sırf Azərbaycan, sırf türk hətatından deyildi. Ya 

oğlan və qız başqa ellərdən alınır və yaxud oğlan türk olsa da, qız 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

143 


qeyri-türk olurdu. Böylə bir mənzərə yaşayışın özündə görünmə-

yirmidi? Sansızca! Ona görədir ki, xəlqin ruhunda yaşanmış, xəl-

qin duyğularıyla bəslənmiş  “Şeyx Sənan” da böylə bir lövhənin 

güzgüsü kibi ortaya çıxmışdı. Bir kəlmə ilə demək lazım gəlsə: 

Digər pyeslərdəki yapma məzmun burada yoxdu. Əsər 

ümumxalqın,bəlkə ümumşərqin dilində dastan olaraq anlatılmaq-

da idi. Hətta Şeyxin Tiflis ətrafında kömüldüyü mövzu bir az da 

elimizə yaxınlaşdırmaqda idi. Daha bu əsərdə yabançılıq yoxdu. 

Müəllifin əcnəbi dildə deyil, əvvəlcə Azərbaycan və sonra İstam-

bulda təhsil görməsi dil və ifadə cəhətdən əski pyeslərdən qat-qat 

canlı, qat-qat təbii, səlis və səmimi idi. Pyes uzaqlardan (Məkkə 

və  Mədinədən) başlasa da Qafqaziyada parlamaqla səhnələrin 

Qafqaz mənzərələrinə mütabiq olması lazım gəlirdi. Orada türklər 

ilə qayət yaxın bir surətdə keçinən gürcülərin də eyş-işrətləri 

tamaşası ilə  əski həyata vurulacaq tikmələrdən  ən canlısı idi. 

Təbii ki, böylə nöqtələr pyesin müvəffəqiyyətli səbəblərindən 

sayıla bilirdi. Bunlar ilə bərabər tyatrolarımızı qapamış olan opera 

– operetlərin dram-drum məsələsi də “Şeyx Sənan”da (az da olsa) 

yox deyildi. Böylə ki, zurna, qaval həvəsində olanlara bu əsərdə 

bir parça “ruh qaşavı” bulunurdu.  Bundan əlavə gülmək və 

şənlənmək həvəsində olan alverçi xəlqinə Serqo kibi bir kinto 

büsbütün kifayətli idi. Onu da qeyd edəlim ki, aktyorlarımızın 

böylə ruhlardakı  şarjları  həmən yuxarıda işarəsində bulunduğu-

muz “kiseyi-həmyanın” üçün idi, alverçilərin xoşuna gəlməsi ilə 

həm səhnəni, həm artist adını çeynəməkdən başqa bir şey deyildi. 

Bu zaman artıq alverçilik dövrünün ən gözə çarpan xassələrindən 

birisi kef çəkmək olur. Bu zamanda səhnədə  sənətkar mənasına 

alınmış artist də, antreprenyora da, müəllif də var qüvvəsilə  öz 

zövqünü bazardan gələn “tyatro müştərisinin” təbiətinə tabe dutur 

və onun çaldığı kibi oynayır. Sənət naminə heç bir əsər yazılma-

yır. Sənət naminə heç bir aktyor oynamayır

1

. Lakin orada-burada 



səslənən, çığıran münəvvər təbəqə müxtəlif sınıflardan yaranaraq 

                                                 

1

 Bir gül ilə bahar olmaz: müstəsna əsər və şəxslər kütlə təşkil etməzlər.  



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

144 


meydana çıxdığı üçün böylə “satılqanlıq” təmayülilə razılaşa 

bilməyirdi. Səhnəyə  də, aktyora da, müəllifə  də etiraz edir, 

hökmfərma  ədəb-əxlaqi tənqid edir və  sənət naminə bir əsər 

istədiyi halda qarşısına çıxan “Şeyx Sənan”ın bütün göstərilən 

məziyyətlərilə  bərabər quruluşundakı  vəhdət, üslubdakı sadəliyə 

və narınlığa, şeriyyətdə musiqiyə, musiqidə şeriyyətə, hər ikisin-

dəki oynaqlığa bir sözlə ümumi ahəng nümunəsinə  təsadüf edir. 

Bütün bu cizgilər bir araya toplandıqda məzkur  əsəri hər kəsə 

məcburən sevdirəcəkdi. Ona görə idi ki, başda ərz edilən ümumi 

vəziyyət içində bir tənafür (dissenans) kibi də olsa yenə də pyesi 

bəyəniləcək bir yucalığa çıxarır idi. 

 

ƏSƏRİN MƏNŞƏYİ VƏ DOĞMASINA  



TƏSİR EDƏN SƏBƏBLƏR 

 

“Şeyx Sənan”ın doğmasından  əvvəl ona təsir edən  şəraiti 



aşağı-yuxarı  qısa bir surətdə göstərdik. O cümlədən müstəsna 

olmaq üzrə nə üçün Cavid ancaq Şeyx Sənan möczusunu seçmiş 

olduğu da nəzərimizdən qaçmazdı. Burasını bir az aşağıda göstə-

rəcəyiz. İmdi isə əsərin doğmasına təsir edən səbəbləri araşdırmaq 

lazımdır. Burada yenə  də Hüseyn Cavidin öz mühitini bir tərəf-

dən, türk ədəbi həyatını digər tərəfdən, anlamamaq imkan 

xaricindədir. 

Hüseyn Cavidə təsir edə bilən ailəvi mühitindən nə ala bilə-

riz? Babası, ömrünün ilk yarısını  əkinçi və ötə yarısını da həl-

laclıqla keçirən məzəli və ədəbi parçaları sevən bir şəxs, atasının 

isə musiqi və muğamata bələd, gözəl səsli bir rövzəxan olduğu və 

Cavidi dəxi molla etmək fikrinə düşdüyü məlumdur.  Əvvəlcə 

mollaxanada oxumuş Hüseyn Cavid bir az sonra Təbrizə gedib

“böyük qardaşı  Şeyx Məhəmməddən  ərəb və fars ədəbiyyatı 

oxumuşdur”. On dörd yaşında “Gülçin” təxəllüsilə yazmaqda 

olduğu sinəzənlər o qədər məscid və  təkyə xadimlərinə xoş  gə-

libmiş ki, “Racini buraxaraq Hüseyn Cavidin mərsiyə  və 

sinəzənlərinin istərlərmiş”. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

145 


İyirmi üç yaşlarında, yəni 1905-ci ildə Cavid, filosof Rza 

Tofiqin yanında türk ədəbiyyatı ilə  məşğul olur. Gərək Naxçı-

vanda, gərəksə  İstambulda bulunarkən Hüseyn Cavid mənzum 

şeir yazmaqdan vaz keçməyir və bir il

*

  İstambul Darülfünun və 



kitabxanalarında çalışdıqdan sonra Tiflisə dönür. Burada Şeyx 

Kəbirin dililə  Şeyx Sənanın tərcümyi-halını anlatmaq istəyən 

Cavidin səbki bir az Şekspircəsinə olur. O da guya özünün gəzmiş 

olduğu yerləri bəzi təğyir ilə Sənana isnad  edir: 

 

Səni annan doğurdu Turanda, 

Yaşadın bir zaman da İranda. 

Kəsbi-ürfan için, fəzilət için 

Sonra İranı tərk edib getdin, 

Ərəbistanı ixtiyar etdim. 

Gənc ikən kəsbi-iştihar etdin. 

Lakin ən son yerin, zəki Sənan! 

Olacaq son nəfəsdə Gürcüstan... 

 

Bu parçada yalnız Ərəbistan yerinə İstambul deyilsə idi tama-

milə Cavidin gəzmiş olduğu yerlər olacaqdı. “Gənc ikən kəsbi-

iştihar etdin” cümləsini alıb da yuxarıda göstərdiyimiz “Racini

7

 

buraxaraq Hüseyn Cavidin sənizənlərini istərlərmiş” qeydinə 



yanaşdırdıqda bur parçada Cavidin tərcümeyi-halından bir nəbzə 

görməmək qabil deyil.  

Deməli, Cavid məsələn molla, rövzəxan oğlu,  şeyxin kiçik 

qardaşı, sufiyanə, xəlq ruhunda şeirlər söyləyən filosof Rza Tofiq 

şagirdi və  İstambul kimi o zamankı dindar bir darülfünün dəsti-

pərvərdəsi olaraq Tiflisə  gəlir və 1910-cu ildə  Gəncə  məktəbi 

ruhanisində dərs deməyə başlayır. Deməli, Cavidi bu dövrün, onu 

büsbütün təzyiqi altına alan bir ruhani, dindar, sufiyanə mühit və 

digər tərəfdən müvəqqəti də olsa belə ticarət mühiti Cavidi 

gəzdirə-gəzdirə Qafqazın ən gözəl bir şəhərində Şeyx Sənan dağı 

qarşısında saxlayır.  

                                                 

*

 Dörd il – Tərtibçi. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

146 


Bu zamanda Cavidin ruhani aləmində olan mübarizlərə tuş 

gəlməmək, onları sezməmək, bəsirətsizlik deməkdir. On illər ilə 

ruhani ailəsində yaşayan bir gənc göz xəstəliyi dolayisilə mühitin-

dən qoparılıb əvvəla ticarət aləminə, sonra Rza Tofiq kibi dinsiz 

bir sufi şairin əfsununa düşən bir gənc içində nə mübarizələr ola 

bilməz?  Əslindən bir tanrıya inanmış, bütün mühitilə “lailahə 

illəllah” deyə şəhadət etmiş, mərsiyə və sinəzən şairi olduqda bir 

az şöhrət qazanaraq “imam Hüseyn nökəri” olanlar sırasına girmiş 

və hətta aşura günü heyvərələnmiş dəstəbaşıların: 

 

“Zülfini qardaş Əli! Üzdə pərişan etmisən, 



Fəlməsəl bədri səhab pünhan etmisən

3



Dövri-rüxsarında qanlı tellərin halə salıb 

Kim səni, söylə görüm, zülmilə bu halə salıb? 

Qanlı zülfintək bənim də könlümü qan etmisən” –  

 

deyə, sinə vurmaları  hələ çocuq Gülçin Hüseyndə başqa-başqa 

dini vəcdlər oyatmış olduğundan sonra birdən-birə axirət, cənnət, 

cəhənnəm, huri, qılman hamısı tarmar olıur. Cavidin içində şüb-

hələr oyanmağa başlayır. Ona görə də “Bahar şəbnəmləri”ndə: 

 

Ey mənliyimdə hakim olan ruhi-pürsükun! 

Ey ruhi-münfəil! Səni gördükcə həp zəbun, 

Gördükcə daima səni sərkəşteyi-zünun, 

Həp varlığım həman oluyor sanki tarümar, –   

 

bəndinə təsadüf edilir. Bu zamanda şairin içindəki şübhələr qaba 



və yonulmamış bir şəkildə deyildir. Bu şübhələr bir filosof-şair 

məntiqilə, bir yeni mütəliələr görgüsü ilə oyanmış  və  Sənan 

məqamında olan Cavid üçün Rza Tofiq və yaxud Tofiq Fikrət-

lərin hər biri bir Şeyx Kəbir mövqeyində bulunacaqdır. Bunların 

nüfuzuna düşən şair özü-özünə: 

 

Şübhədir hər həqiqətin anası, 



Şübhədir əhli-hikmətin babası. 

Şübhə etməkdə haqlıdır insan, –   

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

147 


cavabını verməkdən başqa  əlacı olmayacaqdı. Digər tərəfdən isə 

südü ilə  bərabər iliyinə  qədər işləmiş  təsəvvüratın dağılmasını 

gördükdə təəssüf etməyə bilməzdi. Ona görə də: 

 

Sən bəxtiyar idin o zamanlar ki, büsbütün 



Bir şeiri-zövq içində yaşardın... Fəqət bu gün. 

Bax, ziştbin olub da nə buldun? Bir az düşün! – 

 

deyəcəkdi.  Əlbəttə bütün heçdən ibarət olan imanlı  şairin xül-



yaları parçalandıqda təbiətilə içində bir boşluq duyacaqdı. Bütün 

köhnə bir nəfi qaplamış bir qorxu, bir imansızlıq qorxusu şairi də 

qaplayacaqdı. Odur ki: 

 

Hər şey sənin gözündə bir əfsanə, bir yalan... 



Bir aldanış demək bütün alayişi-cahan. – 

 

deyə münfəil olacaqdı  və bunda da haqlı idi. Çünki iman və 



etiqad əlindən alınan hər bir kəsə müəyyən bir əvəz verilməlidir. 

Böylə bir əvəz də bilgidən və kainatı olduğu kimi tanımaq el-

mindən başqa nə ola bilər? 

Bütün dünyadakı mövcud din və məzhəblərin əsaslarını araş-

dırdıqda ya Hind ilə Çin və yaxud yunan ilə  İtaliya  əsatirindən 

doğduğunu görəcəyimiz halda, bütün təriqət, ibadətlərin hamısı-

nın aldanmaq üçün birər əfsanə, birər fantaziya olduğunu biləcə-

yimiz halda, bütün cənnət və  cəhənnəmlərin, səmaların yalnız 

könlümüzü xoş keçirmək üçün düşünüldüyünü təsvir etdiyimiz 

halda bütün kainata bir dialektik görgü ilə mücəhhəz olmasaq 

ölmək, dirilmək, yaşama və puç olmanın tamamilə bir maddə 

halındakı  təhəvvülatdan ibarət olduğunu bilməsək düşdüyümüz 

uçurumdan çıxmayacağımız və  şair ilə  bərabər hər  şeyi puç 

sayacağız və  təkcə aldanmağa və bununla da öz-özümüzə  təsəlli 

və qəlbimizə bir sükunət verməyə çapalayacağız. Ona görə də: 

 

Aldanmaq, bu, səncə bu gün iştə son maraq... 



Guya sərabi-müğfil imiş həp yaxın, uzaq; 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

148 


Lakin yetər, şu halı burak, istəsəm, burak! 

Əsla təhəmmül etməyə yox məndə iqtidar. 

Aldan bir az, yazıq sana!.. Qəhr olduğun yetər, 

Bax, aldanıb da çırpınaraq zümreyi-bəşər. 

Daim qoşar ümidi-səadətlə bixəbər, 

Daim xəyal içində yaşar, həm də bəxtiyar... – 

 

deməmək qabil deyildir. Deməli, mövhumat əvəzində sağlam və 



dürüst məlumat  əldə etməklə  əsrlər boyu bəşəriyyətin qafasını 

çatlatmış olan metafizik məsələlərdən bilmərrə qurtulmaq imkanı 

olacaqdır.  Şairimizin bulunduğu  İstambulun o zamankı idealist 

məktəbi nə yapırdı? Bir tərəfdə rind-məşrəb nikbin və heç bir din 

tanımayan, fəqət sufiyanə qələndəri ilə o, nəfəslər yarmaqla bütün 

sufilik tərəfdarlarındakı  həyəcanı canlandırmağa səbəb olan 

filosoflar daima şübhələr və müəmmalar içində çırpınacaq: 

 

Bana sual sorma, cavab müşküldür, 



Həp sirri bən sana açamam, xocam. 

Qeyri-axirətlə düşməm möhnətə 

Bən burda mamurim şimdi xidmətə

Heyvan otlatırkən gedib cənnətə 

Sana həllə tonu bənzəməm, xocam! 

Meracı anlatma, eşək deyilim! 

Bildiyin qadar da mələk deyilim! 

Günahkar insanam, ördək deyilim! 

Bu ağır gövdəylə uçamam, xocam. –  

 

kibi  şeirləri deyir. Bütün yalançı  təsəvvürləri bərbad edirsə, ya-

lanın ən böyüyü olan tanrı məsələsini yenə saxlayır. Suficə olsa: 

 

Gizli bir nur idim sübhi-əzəldə 



Cilvələr göstərib əyanə gəldim. 

Feyzi-eşqi izhar edən gözəldə 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

149 


Kəlami-sirr idim, bəyanə gəldim

1

. –  

deyir. Yox bir filosofcasına olsa: 

...Yoxluq uqulə rəhzən, varlıq nədir? Bilinməz, 

Bir şübhə var ki, rövşən bilməklə heç silinməz... 

Əvvəl nə, aqibət nə? Bilməz yetim insan! 

Bir dəm vüqufi-nəşə, bir dəm həyat, qüvvət... 

Ən sonra zill hiçi... matəm, sükut, nisyan!.. –  

deyəcək və nəhayət: 

...“filosof” Rzayim, dinsiz anlama!” –  

 

sözü ilə yenə  də idealist olmaq etibarı ilə bir heçliyə tapınmaq 



istəyəcək. Digər tərəfdən “Vəhdətu-vücud”u yazan Fərid kimi 

sufi müdərrislər darülfünun kürsülərindən xitabətə davam etməklə 

neoplatonizmin  Şərqdəki  şəklinə  rəvac verəcəklər. Təbiidir ki, 

böylə bir mühit içində yetişən bir gənc öz müəllimi ilə bərabər: 

 

Filosofanə ruhə malik olan, 

Yaşamaz ayrı hərgiz allahdan

2

... 

 

deməli idi. 



İmdi  rövzəxan və  şeyxlər ailəsində böyümüş, fars və  ərəb 

dillərilə  aşina olmuş sufilik ilə qarışıq bir idealist fəlsəfə ruhu 

almış, daima şübhələr və müəmmalar ilə bərabər tamamilə dindən 

ayrılmamış bir adam Tiflisə gəlib avam camaatın ziyarətgahı olan 

bir türbə qarşısında durub: 

 

Oyan, ey piri-xoşdil! Qalx, ayıl bir xabi-rahətdən! 



Qiyamətdir, qiyamət!... Qalx, oyan, zövq al bu fürsətdən 

Mələklər göydən enmiş, feyz alırlar xaki-pakindən, 

Seçilməz imdi əsla məqbərin gülzari-cənnətdən. 

Donmamış hər tərəf pürşölə yıldızlarla... caizdir, 

Ki Tiflis ərşi-pürəxtətlə dəm vursun rəqabətdən

1

. –  

                                                 

1

 Türk ədəbiyyatı tarixi, İsmayıl Hikmət. Səhifə 821-822. 



2

 “Şeyx Sənan”, səhifə 16. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

150 


deyə  Şeyx Sənana bir qəzəl ithaf etməyə bilməzdi və  nəhayət, 

şairin gözündə qayət möhtəşəm görünən bu zatın tarixini araşdır-

mağa, onun haradan gəldiyini öyrənməyə qoşulacaqdı. Olsun ki, 

xırda bəlirsiz pyeslər yazan Cavid birdən-birə “Şeyx Sənan” kimi 

qüvvətli bir əsər yaza bilməsin. Üzərində  uğraşmağa nə var? 

Zatən hər bir sənət  əsəri müəyyən bir bədii həyəcandan doğarsa 

da sonradan əmək sərfilə  kəmalə irmiş olur. Yetər ki, bu sənət 

əsəri ideya cəhətdən düşünülmüş  və sevə-sevə  işlənmiş olsun. 

Cavid isə “Şeyx Sənan” pyesinin üzərində çalışıb çabalayacaqdı. 

Səbəbi? Sənan ruhu ilə Cavid ruhunda araşdırmaqda olduğumuz 

müddətdə bir eyniyyət vardı. Daha doğrusu, bir mahiyyətdə idi. 

Hər ikisində əvvəlcə dindarlıq, sonra şübhələr fırtınası və nəhayət, 

məhəbbət və  eşq yolunda “dini-imanı satmaq” kimi bir 

fədakarlığa cəsarət etməkdi. “Bahar şəbnəmləri”ndəki Şeyx Sənan 

türbəsi önündə” qəzəli “Şeyx Sənan” pyesindən əvvəl yazıldığına 

şübhə olmaz. Çünki şəkil, üslub və lisan etibarilə  qəzəl pyesdən 

əski olacaqdır. Qəzəldə olan vəzn, qafiyə, tərkiblər düzülüşü 

tamamilə Namiq Kamalın: 

 

Görüb, ehkami-əsri münhərif sidqü səlamətdən 

Çəkildim izzətü iqbal ilə babi-hökumətdən, –   

 

mətləli qəsidəsini andırır və qəsidədəki təmtaraq tamamilə Cavid 



dilində görünür, bu nöqteyi-nəzərdən hətta bunu Sənana ithaf 

edilmiş bir qəsidə kimi saymaq olurdu, fəqət qəsidədə lazım olan 

ünsürlər burada yoxdur. Pyesdə olan dil isə büsbütün başqadır. 

İşlənmiş  və  ədəbi süzgəcdən keçmiş, bişmiş bir dildir. Lakin bu 

qəzəldə Cavid yalnız  şəkildə bir qədər Kamala yaxın  əskilik ilə 

qorxursa bir parçada farscanın 

 

Eşqi-düxtər kərd qarət cani-u, 

Rixt küfri-zülf bər imani-u, 

                                                                                                            

1

 “Bahar şəbnəmləri”, səhifə 14. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

151 


Şeyx iman dadu tərsan kozid, 

Aqibət befruxt rüsvai xərid

1

təsiri olaraq: 



Uyub sən bir mələksimayə, satdın, dini, imanı, 

Atıb ehkamı-quranı, uzaqlaşdın təriqətdən, –   

 

desə də, içində olan mübarizədə yenilik qələbə çalır və şair özü-



özünü təshih edərcəsinə: 

 

Fəqət xoş bir təriqət qoydun, əsla məhv olub getməz, 



Cahan durduqda parlar, yüksəlir, düşməz təravətdən 

Ziyarətgahını gülbusələr, təzyin edən hər an, 

Sən əhli-eşq için bir Kəbə yapdırdın məhəbbətdən. 

 

Burada  şairin son ümidi, dini və imanı gözəllik və sevgi 



olacağını təyin edir: 

 

“Nədir mənası eşqin?!” Söyləyənlər nerdə? Bir gəlsin, 



Görüb qüdsiyyəti-Sənanı, lal olsun xəcalətdən. –    

 

və həyatın bütün mənasını yalnız eşq və məhəbbətdə görür: 



 

Məhəbbətsiz bütün mənayi-xilqət şübhəsiz heçdir: 

Məhəbbətdir əvət, məqsəd şu pürəfsanə xilqətdən. 

 

Məlumdur ki, böylə mülahizənin yanlış olduğu üzərində 



imdilik durmaq zamanı deyildir. Ona görə də mövzumuzun ikinci 

qismini təşkil edən ədəbi təsirlərə keçmək lazımdır.  

Buraya qədər “Şeyx Sənan” pyesinin psixoloji və mühiti 

hazırlıqlarını göstərdikdə, o cümlədən Cavidin farsca və  ərəbcə 

                                                 

1

 Qızın sevgisi onun canını qarət etdi, 



  Onun imanına zülfünün küfrünü tökdü, 

  Şeyx imanını verib tərsalığı qəbul etdi, 

  Aqibti satıb, rüsvayçılıq aldı. – H.Z. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

152 

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   34


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə