Yazılmış bir kitabın üstündə bir dəfə gözəl epiqraf oxudum: "Xatirələr faydalı olsun deyə səmimi ya zılmalı, gerçəkliyə tən gəlməlidir."



Yüklə 3.51 Mb.
PDF просмотр
səhifə11/34
tarix02.12.2016
ölçüsü3.51 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   34

ƏSƏRİN QURULUŞU 

 

Bu cəhətdən də şair az bacarıq göstərməmişdi. Əvvəla bütün 



pyes bir şəxsiyyət (Ş.Sənan) ətrafında qurulmuşdur. Bu cəhətdən 

inkişafında ilk nöqtədən son nöqtəyə varıncaya qədər heç bir nöq-

san görülməyir. Məzmun açıldıqca, səhnələr dəyişdikcə meydan-

da Şeyx Sənan hazır və nazirdir. Özü də meydanda olmasa kölgə-

si görülür, səsi duyulur. Ayrı-ayrı olaraq şəxsiyyətlər ya öz sözlə-

rilə, yaxud başqa birisinin sözilə xarakterizə edildiyi kibi hərəkət 

və  fəaliyyət ilə  də  hər kəsin mahiyyəti anlaşılmış olur. Pyesdə 

melodram təəssüratı (effekti) də yox deyildir: bir yerdə  Sənan 

bayılır, ikinci səhnədə Sənan ardınca gələn Zəhra Əzranın qolları 

arasına düşür, başqa bir yerdə  Sənan ilə keşişin çəkişməsi baş-

layır, Sənan üzərinə sui-qəsdlər hazırlanırkən onun xilas olması 

və yaxud yurdu yanarkən özünün bəri yandan salamat görünməsi 

və bu kimi nöqtələr... Bunlar hamısı tamaşaçının xələcan və həyə-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

164 


can içində pyesi təqib etməsinə səbəb olan nöqtələrdir. Əsərdəki 

dialoq gərgin və şiddətlidir. Şəxsiyyətlər arasında mənalı, kinayəli 

rişxənd, istehza, təlaş və heyrətlər şimşək misalı simalarda oyna-

yır. Dialoqlar ilə bərabər, monoloqların yeri az deyildir. Fəqət hər 

bir monoloq təbii olaraq ya müəyyən emosiya, zövq nəticəsində 

və yaxud bir həyəcan dolayisilə  meydanə gəlir ki, bu da Qafqazı 

təsxir etmək ya ümumin qarşısında (Şeyx Hadi, səhifə 30) bir 

məqsədi anlatmaq və yaxud başlarından keçmiş bir qəzayi nəql 

etmək məqamlarında irad olunan nitqlərdir. 

Əsəri diqqətlə nəzərdən keçirdikdə iki “böyük” qüvvənin çar-

pışmasını  əsas mövzu kibi görmək olur. Burada şair dram kam-

ponsionunu incədən-incəyə anlamış  və bunu da sona qədər mü-

vəffəqiyyətlə sürə bilmişdir. Müəllif bu iki “böyük” qüvvəni dü-

şünməmiş deyildir. O, bunlara son dərəcə  əhəmiyyət vermədiyi 

üçün başqa nöqtələrdə, yəni adi yaşayış, mübahisə, təsvirat kibi 

yerlərdə  şiddəti azaldır.  Əsas saydığı nöqtələrə  gəldikdə bütün 

dramatik gücünü, bütün üslub və lisan, psixolojilik boyalarını 

onların ətrafında artırmağa çalışır. Bu qüvvələr hankılardır? 

Hələ birinci pərdə açıldıqda  Şeyx  Əbuzərin niyazilə    Sənan 

eşqindən çıldırmış, Zəhranın içəri girər-girməz öz sevgilisini sor-

ması keyfiyyətli, ilk addımda müəllifcə ən yüksək sayılan bu iki 

müqəddəs və böyük duyğunun bir-birilə çarpışdığını  və bununla 

da ümum əsərin ruhunu təyin etmiş olur. Şair burada emosiya və 

dinamik sözləri mümkün mərtəbə qüvvətləndirmiş. Baxınız: 



– Şeyx, ya Şeyx! 

– Şeyx! 

– Ya allah! 

– Bana bax... 

– La ilahə illəllah! 

– Şeyx Əbuzər! 

– Nədir qızım? 

– Əlan. 

Bir xəbər yoxmu Şeyx Sənandan? 

– İki-üç dəfə getdim evlərinə... 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

165 


– Əcəba xəstələnməmiş ki yenə? 

Nə olur? Bir də get, rica edirəm.  

 

Bu parçadakı konsepsiyon son dərəcə qüvvətlidir. Burada 



toqquşan qüvvələrdən birisi din, ikincisi isə eşq-sevgi qüvvətlidir. 

İştə bu iki qüvvətin döyüşməsi  şairin qələmində  şimşək kibi 

bilaixtiyar oynayır və bununla da yalnız “İblis” istisna olunmaq 

şərtilə bütün digər əsərlərini kölgədə buraxmış olur... 

Dindarlıq ilə eşq!.. Şeyx Əbuzər ilə gənc Zəhra... Birinci get-

gedə sönməkdə: daima xof və rica dalğaları içində yuvarlan-

maqda... İkincilər isə içərisindəki təbii potensial qüvvələr sayəsin-

də hər təmənna və qorxudan azadə... Dəqiqədə bir cilvə, bir təcəl-

la ilə dimağları qaynatmaqda... Əlbəttə ki, fövrən də başlamış 

gənc eşqin ixtiyar qəlbindəki “üluhiyyət” duyğusundan daha 

qüvvətli, daha saf olacağı inkaredilməz olduğunu müəllif yeri gəl-

dikcə göstərməyə çalışır. Bu cəhətdən bir az da filosof olmaq bir 

az da oxuculara “mənayi-xilqəti” anlatmaq istəyor. Yəni hər bir 

şey “rəqs edir”; hətta qayət təbii sandığımız qüvvə də, əşq də belə 

dəyişməyə məcburdur. Bir zaman Zəhranı mələk ədd edən Sənan 

daima yüksəlmək istəyir. Bu da insan için qayət təbii bir keyfiy-

yətdir. Lakin fikir yüksəldikcə emosiya da, zövq və hüsn mücəs-

səməsi də yüksəlməlidir. Zəhra isə yüksəlməyordu. Ona görə  də 

həmin “afət” yerini başqa birsinə buraxmağa məcbur idi. Əski eşq 

sarsılmış yerində başqa xülyalar doğmuşdu. Sənan içərisində bir 

mübarizə doğmuşdu. Özü için yaratmış olduğu eylə bir hüsn 

məfkurəsi arayırdı ki, ona: 

 

“Şeyx gəl-gəl! Sevimli Sənan gəl! 

Sənə layiq deyil o yer. Yüksəl!” – demiş olsun. 

 

Məlum ki, müəllif  əsas saydığı cizgini nəhayətə vardırmağa 



çalışdığı üçündür ki, ümdə bir şeyi unutmuş. O da dramanın poe-

tikasında olan xüsusiyyətdir. Bu xüsusiyyət tələb edir ki, səciyyə 

(xarakter) də vəhdət, yəni bütünlük, yığcamlıq olmaqla səhnələrin 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

166 


inkişafındakı qənaət hasil edilmiş olsun. Yəni dramın özünəməx-

sus qayda ilə az-çox mühüm rol oynayanların xarakteri aydınlaşa 

bilsin. Bu cəhətdən isə  “Şeyx Sənan” axsaqdır. Məsələn, baş 

rollardan birini oynayan Xumarın səciyyəsini çıxarmaq çox güc-

dür. Habelə uzun monoloqlar saçan Ş.Hadi “naqqallıq”dan başqa 

bir şey yapmayır. Onun fəaliyyətindən heç bir xarakteristik nəticə 

çıxarmaq olmaz. Məzmunun inkişafı – personajın münasibətin-

dən, onların qonuşmasından, hərəkətlərindən, fəaliyyətlərindən 

ibarət olmaqla – mövzuun əsasi və xarakterlərinin inkişafilə onla-

rın yaşayış və psixoloji məqamlara tabe olaraq düzəlmiş olduğunu 

göstərməlidi. Buna görə  “Ş.Sənan” pyesinə potensiya halında 

bulunan bir bədii dram demək olur.  

Quruluş cəhətdən bir şey də dəxi qalmışdır ki, onu da söylə-

yəlim! O da mümkün mərtəbə romantik ruhunda yazılan “Ş.S.” 

pyesində naturalistik səhnələr də vardır. Bu da Gürcüstandakı 

(çalğıçılar ilə  bərabər süslənmiş gürcü qızları  əlvan geyimli ço-

cuqlar və  dəliqanlılar) çıxaraq  şərqi oxumalarıdır. Burada şair 

bütün-bütün bir an için şeyxləri buraxıb təbii hissiyatına yol açır 

və qayət şan-şətir bir üsluba keçir: 

 

Q ı z l a r   v ə   ç o c u q l a r  – 



Əsər nəsimi-dilguşa, 

Çəmən, çiçək, günəş, hava, 

Cahanı xüldzar edər. 

 

D ə l i q a n l ı l a r   –  

Səfalıdır çəmən, çiçək, 

Fəqət nə çarə eyləmək 

Ki hər baxışda bir mələk. 

Könülləri şikar edər. 

 

Q ı z l a r   v ə   ç o c u q l a r  – 

Məhəbbət əhli daima 

Olur bəlaya aşina 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

167 


Cəfayə etməz etina. 

Nigarə can nisar edər. 

 

Dəliqanlılar çalır, oynayırlar: Hüseyn Cavid təbii hissiyyatına 



yol verdiyinə haman peşiman olarcasına yenə  də  təsəvvüf, yenə 

də rümuzə dalmağa çalışır. Onu təqib edən kinayəli fəlsəfəyə, 

İstambuldan dumanlı bir surət götürmüş olduğu fəlsəfəyə keç-

məyə çalışır. Dəli Dərvişi ortaya çıxarır. 

Burada simvolist olmaq istəyir. Lakin gürcülərin saf və təmiz 

bir surətdə göz önündə açılmış yaşayışı, Tiflis kintoları Cavidi 

məcbur edir ki, yenə  də naturalistik sadə  məişətdən alınma 

səhifələr yaratsın. Ona görə  də Serqo, Anton-Simonlar ilə bir 

parça məşğul olmağa razı olur. Fəqət Serqonun heç də  ağzına 

yaraşmayan bir türki ona söylətir: 

 

Uzaqlaşdım gülümdən, sevgilimdən 

Ayrı düşdüm vətənimdən, elimdən 

Həp sızlarım, bir şey gəlməz əlimdən 

Yar-yar deyib gecə-gündüz ağlaram. Və ilaxır. 

 

Bu parça Gürcüstanda yaşayan, bir kintoya necə  də yaraş-



dığını bir dürlü kəsdirmək qabil deyildir. Bəlkə Serqo da Xumara 

aşiqdir. Öylə isə onda bir psixolojik keyfiyyət görünə idi, o da 

yoxdur. Demək, yuxarıda gördüyümüz çocuq və qızların oxuması, 

Serqonun türkü çağırması tamam-tamamına Şeyx Sənan ruhunun 

ətrafına saçılması  və  hər kəsdə  Sənan təhəssüsatı görülməsi 

üçündür. Guya bütün aləm məhəbbət  əsiridir. Bu isə bizcə bir 

azca da qələmi zorlamaqdır. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

168 


 

Əli Sultanlı 

Ùöñåéí Úàâèäèí ôàúèÿëÿðè 

 

 əsrdə Azərbaycan  ədəbiy-



yatında iki böyük romantik 

mütəfəkkir  şair yaşamışdır: Məhəmməd 

Hadi və Hüseyn Cavid. 

H.Cavid  ədəbi yaradıcılığına lirik 

şair kimi başlamışdır. Tamam toplanma-

mış şeirləri nəzərə alınmazsa, o, iki şeir 

məcmuəsinin (“Keçmiş günlər” 1913 

“Bahar  şəbnəmləri” 1917) müəllifidir. 

Şeirlərin bir qismi  təbiət təsvirləri, ikin-

ci qismi həyatdan küskün, narazı motiv-

lərlə dolu isə, üçüncü qismi kapital və  zəhmət məsələlərini neft 

sənayesi aləmini, aclıq və  səfaləti,  şairin təəssüf və  şikayətlərini 

təsvir edir. Hər üç qism şeirdə şair, içində yaşadığı ictimai mühi-

tin insana qorxunc bir boyunduruq olduğunu iddia edir və keçmi-

şə deyil, gələcəyə baxır. Lakin uzaqlarda parlayan gələcəyi və ona 

gedən yolları aydın görə bilmədiyi üçün bəzən həyat haqqında 

bədbin nəticələrə  gəlib çıxır. Bəzən gələcəyə ümid bağlasa da, 

onu aydın təsəvvür edə bilmir. “Bakıda” adlı şeirinin sonunda Şə-

fiqənin gözünü açan, onun son suallarına cavab verən Məsud 

deyir: 


Bu, anlaşılmayacaq bir suali-müşküldür 

Ki, həll edilməsi zənnimcə qeyri-qabildir. 

Bu fikrə qarşı nə mazi cavab verdi, nə hal; 

Sənin bu fikrini kəşf eylər ancaq istiqbal... 

 

Cəmiyyətin ən mühüm məsələsini həll edərkən H.Cavid ona 



nə keçmişdə, nə müasir dövrdə cavab tapa bilmir. Onun xəyalı 

həyat həqiqətlərini qabaqlayıb ötür, işıqlı  gələcəyə çevrilir. 

XX 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

169 


H.Cavidə görə, keçmiş bir heçlik, hal-hazır qorxunc, gələcək isə 

konkret və aydın deyildi. H.Cavid cəmiyyətin inkişaf qanunları ilə 

tanış olmadığı üçün ziddiyyətlərdən canını qurtara bilmirdi. O, 

mütəfəkkir şair olduğundan, həyat hadisələrinə bəsit, üzdən yana-

şa bilmirdi.  Eybəcər,  ədalətsiz ictimai səhnələrin dərinliyinə 

nəzər ataraq, “nə üçün?” sualı qarşısında H.Cavid fikrə dalır, 

bəzən Hamlet kimi: 

 

“Bilmək, öyrənmək” öylə bir uçurum 



Ki onun intihası yox, dibi yox, – 

 

deyirdi. Bilik, anlamaq, təfəkkür məsələsində H.Cavid poeziya-



mızın Hamleti idi. 

Eyni məsələlər onun dram əsərlərində qoyulur və həll edilər-

kən fəlsəfi düşüncələr meydana atılır. 

Həyat həqiqəti ilə arzu və  xəyal arasındakı ziddiyyət onun 

dram əsəslərinin hərəkətverici qüvvəsidir. Buna görə də H.Cavid 

müstəsna hadisə, müstəsna hərəkətlər, müstəsna xarakter və müs-

təsna fabulalar yaradır. “Ana” əsərində  Səlma, “Maral” əsərində 

Maral, “Şeyx Sənan”da  Şeyx Sənan, Dərviş  və bu əsərlərdə 

verilən hadisə, hərəkət və fabulalar, arzu olunan alicənab insanlar 

insan  əsəblərini gərginləşdirən hadisələr və fabulalardır. Buna 

uyğun olaraq H.Cavid hadisələrin məntiqi gedişini izləməkdən 

ziyadə, fikrə dalır, həyat, ölüm, eşq, din, istismar, zəhmət, azad-

lıq,  ədalət haqqında onun qəhrəmanları dilə  gəlib bədii ifadə ilə 

aforizmə başlayırlar. Bəzən də dramaturq qəhrəmanların söhbə-

tinə müdaxilə edərək öz fəlsəfi görüşlərini gizlətmir. Bu cəhəti də 

nəzərdə tutmaq lazımdır ki, H.Cavidin vahid bir sistemə malik 

fəlsəfi konsepsiyası yox idi. Ona görə də təbii olaraq, mütəfəkkir 

sıx-sıx ziddiyyətlərə düşürdü. Bu ziddiyyətlər isə şəxsən H.Cavi-

din deyil, bəlkə dövrün ziddiyyətləri idi. Ruhən çox həssas olan 

şair-dramaturq feodal-patriarxal münasibətlər mühitində  tərbiyə 

almışdı, kapitalizm əlaqələrinin hakim olduğu  şəraitdə qorxunc 

şəkil alan istismar dünyasında yaşayırdı; o bu dünyaya yabançı, 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

170 


laqeyd baxa bilmirdi. Gah ideal aləm görür, gah da rəzalət bataq-

lığı qarşısında çaşıb qalır, çıxış yolu tapa bilmirdi. O, realist yazı-

çılar kimi xəstə cəmiyyətin əsas yaralarını açmaqdan uzaq idisə, 

bu yaraları görür, öz şikayət və etirazlarını pafoslu aforizmlərlə 

ifadə edirdi. Bəzən də yazıçı realist səhnələri yaradırdı. 1920-ci 

ilə qədər onun bir sıra əsərlərində romantizm ilə realizm birləşir. 

Dramaturq bəzən romantizmdən realizmə keçirdi. 

H.Cavidin ziddiyyətlərindən danışarkən bir həqiqəti unutmaq 

olmaz ki, onun qəlbi həmişə xalqının nəfəsi ilə  çırpınmış, ruhu 

xalqın dərdi ilə iztirab çəkmiş, heç bir zaman müxtəlif görüşlü 

redaktorlardan, milyonerlərdən asılı olmamış, millətçi, təəssübkeş 

şovinistlərə və müsavatçılara aldanmamış, tam mənasında müstə-

qil olmuş, öz sərbəstliyini kimsəyə satmamışdır. Sərbəst düşünüb, 

sərbəst yaratmışdır. 

H.Cavid orijinal təbiətə malik bi şair idi. Onun bir misrasını 

silmək, başqa bir misra ilə  əvəz etmək mümkün deyildi, hətta 

dilinin imlasını dəyişdirmək belə böyük cəsarət tələb edirdi. Bü-

tün bunlar H.Cavidin sənətkar ilə yaradıcılıq haqqında olan görüş-

lərindən irəli gəlmişdi. 

*   *   *  

Rasizadələr ailəsi iş axtarmaq üçün Şaxtaxtı kəndindən Nax-

çıvana köçmüş, Cavidin atası molla Abdulla mədrəsədə  təhsil 

almış, gözəl və  lətif səsə malik olduğu üçün mərsiyəxanlığa 

başlamış, az bir zaman içərisində Bakıda, Şamaxıda, Gəncədə və 

başqa şəhərlərdə şöhrət qazanmışdır. 

Hüseyn Cavid 1882-ci ildə anadan olmuşdur. Onun böyük 

qardaşı  Məhəmməd Rasizadə mükəmməl təhsil görmüş bir vaiz 

idi. Vaizlikdən ziyadə müəllimlik və mühərrirliklə məşğul idi. O, 

Naxçıvanda Sovet hakimiyyəti yarandıqdan sonra Naxçıvan peda-

qoji məktəbinin dil və ədəbiyyat müəllimi olmuşdur. 

H.Cavid ilk təhsilini mədrəsədə almışdır

1

. Sonralar atası onu 



təhsilini təkmilləşdirmək üçün Təbrizə göndərir. Təbriz mədrəsə-

                                                 

1

 İlk təhsilini mollaxanada, sonra Sidqinin məktəbində almışdır. – Tərtibçi. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

171 


lərində

1

 verilən təhsil gənc Cavidi cəlb etmədiyi üçün, oradan 



narazı qayıdır. 1905-ci ildə ticarət bəhanəsi ilə İstambula gedir. 

H.Cavid  İstambul universitetində oxunan mühazirələrə azad 

dinləyici kimi davam etməyə başlayır. Onu ən çox maraqlandıran 

türk filosofu Rza Tofiqin mühazirələri idi. 

H.Cavid Bakıya döndükdən sonra Bakı pedaqoji məktəbində 

dil və  ədəbiyyat müəllimi işləyir. N.Nərimanov onun istedadını 

çox qiymətləndirdiyi üçün Cavidlə tez-tez görüşərmiş. Tələbələr 

ona və müasiri, dostu Abdulla Şaiqə böyük hörmət bəsləyirdilər. 

H.Cavidə olan məhəbbətin səbəblərindən birincisi bu idi ki, başqa 

ədəbiyyat müəllimlərindən fərqli olaraq, o, böyük şair idi; ikin-

cisi, H.Cavid tələbələrdə dünya ədəbiyyatı klassiklərinə maraq 

oyadırdı; üçüncüsü, sərbəst yazı  dərslərində istedadlı  tələbələrə 

istiqamət verirdi. 

*   *   *  

H.Cavid həm lirik şair, həm də dramaturqdurq. Onun ilk şeiri 

“Füyuzat” məcmuəsində  çıxmışdır. Bundan sonra şair “Keçmiş 

günlər” (1913), daha sonralar “Bahar şəbnəmləri” (1917) adlı şeir 

məcmuələrini çap etdirmişdir. Bu məcmuələrə  şairin 1906-cı 

ildən 1917-ci il qədər yazmış olduğu şeirlər daxildir. 

H.Cavid ilk dram əsəri olan “Uçurum”

2

 pyesinin  ardınca 



başqa əsərlərini yazır: “Uçurum” (1905)

3

, “Ana” (1910), “Maral” 



(1912), “Şeyx Sənan” (1913-1914), “Şeyda” (1917), “İblis” 

(1918), Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra isə 

“Afət” (1922), “Peyğəmbər” (1923), “Topal Teymur” (1925), 

“Knyaz” (1929), “Telli saz” (1930), “Səyavuş” (1934), “Şəhla” 

(1935), “Xəyyam” (1935), “İblisin intiqamı” (1936). 

 Bundan əlavə iki min misradan çox olan “Azər” (1920-1937) 

poemasını yazmışdır. 

                                                 

1

 Talibiyyə mədrəsəsində. – Tərtibçi. 



2

 Müəllif yanılır. H.Cavidin ilk dram əsəri 1910-cu ildə yazdığı “Ana” pyesidir. 

– Tərtibçi. 

3

 “Uçurum” 1905-ci ildə deyil, 1917-ci ildə yazılmışdır. Red. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

172 


O, Türkiyədə istibdadın hökm sürdüyü ən ağır illərdə 

“Füyuzat”da çap etdirdiyi şeirində deyirdi: 

 

Daha məhv etdi artıq istibdad, 

Yaqdı zülm atəşinə canımızı. 

Oldu hər bir hüququmuz bərbad, 

Dinləməz kimsə ələmanımızı. 

 

İstambul ədəbi mühitindən aldığı təəssürlər əsasında H.Cavid 



ilk dram əsəri olan “Uçurum”u yazmışdır. “Uçurum”un məzmunu 

Türkiyə həyatından alınmışdır. Gənc dramaturqun bu ilk əsəri nə 

Türkiyədə, nə də Azərbaycanda səhnə üzü görməmişdir, çünki is-

tibdadla əlbəyaxa mübarizə illərində əsər türk gənclərinin diqqə-

tini cəlb edə bilmədiyi kimi, ümumiyyətlə Azərbaycan tamaşaçı-

ları üçün də maraqlı olmamışdır

1



Əsərdə verilən iki aləmi bir-birilə bağlayan baş surət rəssam 



Cəlaldır. Cəlalın ailə  həyatı, onun incəsənət haqqındakı  təsəv-

vürləri, bir rəssam kimi yaradıcılığı dramın məzmununu təşkil 

edir. Hər iki aləm üzvi vəhdətdə olub, pərdələrarası növbələşir. 

Cəlal sevdiyi Göyərçinlə evlnib, xoşbəxt ailə qurmuşdur. Çəkdiyi 

tablolar hamının diqqətini cəlb etmişdir. O, böyük ümidlər verən 

istedaddır, ancaq onun istedadı daha geniş üfüqlər tələb etdiyi 

Parisə getmək, özünü tanıtmaq, ümumdünya sərgisində özünə 

guşə  əldə etmək Cəlalı müvəqqəti olaraq ailəsindən, vətənindən 

ayrılmağa məcbur edir. Cəlal tələbə qaynı  İldırımla Parisə yola 

düşür. Bu vaxt Avropa mədəniyyətinin, eləcə  də incəsənətinin 

böhran keçirdiyi dövr idi. Ədəbiyyatda olduğu kimi, rəssamlıqda 

da estetçilik, impressionçuluq, bir sözlə, antirealistlik cərəyanlar 

hakim idi. Cəlalın istedadı bu təsirlər altında böhran keçirməyə 

başlayır. Üstəlik, aşiq olduğu hərcayi Anjel onu öz sevgili qadını 

                                                 

1

 Pyes 1922-1923-cü il teatr mövsümündə Azərbaycan dram teatrında tamaşaya 



qoyulmuşdur. Red. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

173 


Göyərçini unutmağa məcbur edir. Sonralar Anjel onu nəinki ailə 

həyatından, hətta əsl sənətindən də ayırır. 

Dramda iki öyüdçü surət var. Onlardan biri Göyərçini həqiqi 

məhəbbətlə sevən, eyni zamanda, onun xöşbəxtliyini arzulayan 

Əkrəm, ikincisi isə Göyərçinin atası Uluq bəydir. Əkrəm səyyah, 

mütəfəkkir, kitab aşiqi, mütaliəçi bir şəxsdir. Uluq bəy isə qızının 

bədbəxtliyini görən, ürək yanğısı ilə fikirlərini söyləyən bir qo-

cadır. Hər iki öyüdçü Paris mühitini tənqid, russoizmi təbliğ edir. 

Onlar Cəlalın öz vətənində, ərəb və türk-tatar ölkələrində rəssam 

üçün zəngin mövzular olduğundan söhbət açırlar. Hər iki öyüdçü-

nün Paris mühiti və ümumiyyətlə kapitalizmin istedadları öldür-

mək təbiəti haqqında irəli sürdüyü fikirlər, şübhəsiz, həqiqətdir. 

“Füyuzat” məcmuəsinin mühərrirləri İstambul mühitini tərif-

lərkən, oradan vətənə dönən gənc dramaturq İstambula öldürücü 

satira yazır. Əslində, o, Paris mühitinin təsiri altına düşmüş İstam-

bul həyatını, gənclərin  əxlaqını, pozğunluğunu realist cizgilərlə 

vermişdir. Bu təsirlər H.Cavidin ürək sözlərini ifadə edir. Lakin 

bu mühitə qarşı qoyulmuş patriarxal mühit H.Cavidin görüşlə-

rində ani bir hal idi ki, sonralar dramaturq feodal-patriarxal mühiti 

kəskin tənqid edərək, ictimai tərəqqini başqa yerdə axtarır.  

Əkrəm ilə Uluq bəyin düşüncələrində qorxulu cəhətlər vardır. 

Misal üçün, Əkrəm Cəlala məsləhət görür ki, Ərəbistana gedib 

gənclik illərində: 

 

Böyük Məhəmmədi Hərra dağında 



Bir halda ki, göydən enən bir mələk 

Qarşısında  gülümsər nur sərpərək –  

 

vəziyyətində rəsm etsin və yaxud Krım yaylalarını, Edil boylarını, 



Qafqaz dağlarının gözəl tablolarını  çəksin. Uluq bəy də bunları 

təsdiq edir. Bu fikirlərdən panislamist, pantürkist iyi gəlir. Ancaq 

dramaturqu Əkrəm və Uluq bəylə eyniləşdirmək olarmı? Bəlkə də 

H.Cavid bu iki surətini təfəkküründə  həmin illərdə “Həyat” və 

“Füyuzat”da, eləcə də müəyyən türk mürtəcelərinin düşüncələrin-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

174 


də özünü göstərən panislamist və pantürkist ideyaların timsalını 

vermişdir. Dramda da onların fikirləri quru bir arzu olaraq qalır.  

Əsərin baş qəhrəmanı Cəlal romantik, estet bir rəssamdır. Bu 

barədə İldırımın verdiyi qiymət və onun Paris həyatı hökmümüzü 

sübut edir. 

İldırıma deyir ki: 



Cəlal həqiqətdən ziyadə bəncə 

Xəyal düşkünüdür. Onun zənnincə 

Xəyaldan doğarmış bütün böyüklük, 

Həqiqi lövhələr onca pək sönük. 

 

Cəlalın üslubunu bəyənib təsdiq edən  Əkrəmlə  İldırım razıl 



deyil. O deyir: 

Hərra-mələk həp birər əfsanə... biz 

Şimdi artıq həqiqət dövründəyiz. 

 

Bu fikri ilə İldırım üslub haqqında mülahizələrə yekun vurur. 



Demək olar ki, yekun dramaturqun şəxsi düşüncələrinin məğzidir. 

Estetçilik Cəlalı həm yaradıcılıq böhranına, həm də ailə dra-

mına gətirib çıxarır. O, Parisdə arzularına çata bilmir və özü ilə 

yeni, diqqəti cəlb edən tablo gətirmir. Şairə görə, bu müvəffəqiy-

yətsizliyin əsas səbəbi Cəlanın pozğun bir qadın olan Anjelə uy-

masıdır. Doğrudur,  əsərdə belə göstərilir, lakin daha dərinə get-

dikdə, görürük ki, bunun səbəbi burjua mədəniyyətinin, eləcə də 

burjua incəsənətinin daxildən çürüməsidir. 

İstambula dönən Cəlal Anjeli də özü ilə  bərabər gətirir. Heş 

şey  əyan olur. İldırım bacısı Göyərçini bu fələkətdən qurtarmaq 

üçün, yalandan Anjelə öz eşqini elan edir. Hərcayi Anjel bu 

sözlərə uyur və İldırımla evdən gedir. Bunu görən Cəlal balkona 

çıxır. Anjeli çağırır, Göyərçin isə, qucağında uşağı  Cəlala yal-

varmaq istərkən Cəlal onu itələyir. Uşaq Göyərçinin  əlindən 

qopub yerə düşür. Əsərin III pərdəsi belə dramatik səhnə ilə bitir. 

Fiziki dramın arxasınca ruhi dram başlayır. Uşaq qatili olan 

Cəlalın keçirdiyi iztirab, Göyərçinin yası beşinci pərdənin böyük 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

175 


bir hissəsini  əhatə edir. İldırım da qurduğu planla istəyinə 

çatmışdır. Lakin Cəlalın bir qatil kimi çəkdiyi  əzab o qədər 

böyükdür ki, sənəti də yaddan çıxarır, Anjeli də. O, Anjelə nifrət 

bəsləyir. Dəliləşmiş Cəlal son monoloqun deyir: 

 

Uçurum: qaranlıq, çıxılmaz yolum, 

Uçurum: uçurum həp sağım, solum, 

Uçurum: duyduğum həqiqət, xəyal. 

Uçurum: sürəkli, coşğun alqışlar, 

Uçurum: uçurum süzgün baxışlar, 

Uçurum: şu çirkin, şu alçaq həyat, 

Uçurum: uçurum bütün kainat!.. 

 

Cəlal özünü uçuruma atır. Bütün varlığı uçurum bilən Cəlalı 



dramaturq ilə eyniləşdirmək olarmı? Cəlalın yolu, işləri məntiqi 

olaraq onu uçurum qarşısına gətirir və məhv edir. Məsələnin baş-

qa cür həlli şübhəsiz, H.Cavidi süniliyə, saxtalığa gətirib çıxarırdı. 

H.Cavid, mürtəce romantiklərdən fərqli olaraq İstambul və 

İstambul mühitini, Parisin öldürücü təsiri ilə pozğunlaşmış türk 

gəncliyini ideallaşdırmır,  əksinə, onu ifşa edir. Dramaturqun ya-

ratdığı İldırım kimi müsbət obraz əsərdə tamamilə açılmamışdır. 

Dramaturq köhnəlmiş qanun-qaydalara tabe olmadan hadisə-

ləri gah Türkiyədə, gah da Parisdə verir. Şeirin vəznini məzmunu-

na görə dəyişir. Surətlər adi vətəndaşlardırlar; onların da həyatın-

da belə dramatik hadisələr baş verə bilər. Bu hadisələr fantastik 

olmaqdam ziyadə realist cizgilərlə verilmişdir. Lakin əsas səhnə-

lər, konflikt romantikcəsinə həll olunur.  

“Ana”  əsəri bir pərdəli dramdır. Mövzusu müasir Dağıstan 

həyatından alınmışdır. Uzun bir müddət burjua mədəniyyətinin 

zəhərləyici təmasından kənarda qalmış  mərd, alicənab, sadiq 

dağıstanlılar H.Cavidin diqqət mərkəzində dayanır. 

“Ana”da iki ailə qarşı-qarşıya qoyulmuşdur. Onlardan birin-

cisi varlı, kəndin hampasının ailəsidir ki, əsas nümayəndəsi Or-

xandır. İkinci, kəndin yoxsul bir ailəsidir ki, başda ana  - Səlma 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

176 


dayanır. Orxan vaxtını özü kimi dəliqanlı  əhli-keflərlə keçirir. 

Onun həyatından bəllidir ki, zəhməti sevməyən gənc hampa oğlu 

kənd qızlarını bir-bir izləyir. O, bu fikirdədir ki, yoxsulda namus 

hissi, alicənab sevgi ola bilməz. Ona görə də Səlmanın oğlu gənc 

Qanpoladın nişanlısı İsməti ələ keçirmək istəyir. 

Qanpolad isə ailəsini dolandırmaq, toya pul yığmaq üçün 

şəhərə getmiş, bir ildən artıqdır hələ də qayıtmamışdır. Beləliklə

güzəran və xarakter etibarilə iki gənci təsəvvürdə müqayisə etmə-

dən əsərin ideya məzmununu müəyyənləşdirmək çətin olur. 

“Ana”da iki mühüm səhnə diqqət mərkəzində dayanır: birin-

cisi, ananın oğlu haqqında nigarançılığı  və  İsmətin öz sevgilisi 

Qanpolada bəslədiyi pak eşqin ifadəsi, ikincisi isə Səlmanın, çox 

sevdiyi oğlunun qatilinə bilmədən sığınacaq verməsi, bildikdən 

sonra da əhd-peymana sədaqət göstərib onu qoruması  və azad 

etməsidir. Birinci ikinci üçün əsas psixoloji zəmin yaradır. 

Birinci səhnədə anaya xas olan nigarançılıq hissi aşıb-daş-

maqdadır. Üç aydır ki, Qanpoladdan məktub yoxdur. Vəfalı Qan-

poladın susması yəqin ki, bir fəlakətin üz verdiyini göstərir. 

Məktub ananı sevindirir. Onu düşündürən oğlunun toyudur. 

Çərkəz qızı İsmətin nişanlısına bəslədiyi eşq isə, Orxanın ona öz 

puç eşqini elan etməsi ilə öz ifadəsini tapır. 

İkinci mühüm səhnə, dram tarixində misli görünməyən bir 

hadisəyə həsr edilmişdir. Ana öz istəkli oğlunun qatilinə bilmədən 

sığınacaq verir, bildikdən sonra da onu qoruyub azad edir. Bu 

səhnə, romantiklərə xas müstəsnalıq kimi görülə bilər. Lakin bir 

cəhəti unutmaq olmaz ki, Səlma dağıstanlıdır. Dağlı xalqlar ara-

sında belə adət vardır. Adət adətdir. O, yazılmamış qanundur. 

H.Cavid belə bir adəti romantikcəsinə  həll edir. Ana ləzgi 

Muradın oğlu Qanpoladın qatili olduğunu bildikdən sonra dərin 

psixoloji hallar keçirir. Düşmənə aman verdiyi üçün şikayətlənən 

Səlma bir anlığa peşman olub vədini pozmaq istəyir. O deyir. 

 

Xayır, xayır, bu mümkün deyil əsla! 



Sağ buraxmam... Mənim pəncəmdə hala! 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

177 


Onun həddini bildirir bu əllər! 

Qəlbinə yerləşsin gərək bur xəncər! 

........................................................ 

........................................................ 

Xayır, əfv etməli!.. Getsin də miskin 

Xəcalətdən yerlərə keçsin! 

(Onu yola salarkən): 

...Qonaq qardaş, dur! Təlaş etmə sən; 

Qorxma, bir zərər gəlməz sana məndən. 

Amandasın; heç qorxma, heç sıxılma! 

Çünki mən əvvəldən söz verdim sana. 

Sən bir qonaqsan, qatil olsan belə, 

Səlma həlak olur da, verməz ələ. 

(Qatil Muradı yola saldıqdan sonra) 

Get, çəkil get! Dinsiz, allahsız xain! 

Murdar izin bu torpaqdan silinsin. 

 

Bu  əsərdəki ana, dramaturqun olmasını arzu etduyi geniş 



qəlbli, saf ruhlu, əhdinə sadiq bir anadır.  

Ədibin idillik bir aləm yaratdığını düşünənlər varsa, onlar bil-

məlidir ki, ədibin fikrincə, bu aləmdə xoşbəxt yaşamaq mümkün 

deyil. Demək ki, H.Cavid bu əsərində idillik aləmi ifşa etmişdir. 

Hətta şair belə bir qənaətə gəlir ki, Russonun xoşbəxt həyat plan-

larını buraya da tətbiq etmək mümkün deyil. Bir ildən artıq zəh-

mət çəkib pul yığan Qanpolad sağ və salamaty evlərinə dönərkən 

xain gülləsi ilə ağır yaralanıb məhv olur. Halbuki o işlədiyi şəhər-

də, yəni sənaye mərkəzində belə xəyanət qurbanı olmamışdı. Da-

ğıstanın uzaq, dağbaşı  kəndində  ən böyük cinayətlər olur: Qan-

polad ölür, İsmət ölür, Səlma ölür. O biri tərəfdən Orxan və dost-

ları məhv olur. Əsərin sonluğu qəbirstanlıq mənzərəsini xatırladır.  

“Ana” əsəri mövzusu etibarilə orijinal bir əsər kimi H.Cavidin 

dramaturgiysına daxil olur. 

Dörd pərdəli “Maral” (1912) pyesində romantik H.Cavid real 

həyatın bir necə mühüm məsələsinə toxunaraq, oxucusunda 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

178 


feodal-patriarxal və eyni zamanda, kapitalist münasibətlərin do-

ğurduğu eybəcər hadisələrə hiddət və nifrət hissi oyadır. Turxan 

bəyin ailəsində özünü göstərən ailə dramının aynasında müasir 

həyatın baş məsələləri görünməkdədir. Turxan bəy puluna, adına 

güvənərək on altı yaşlı yetim qız Maralı almışdır. Halbuki onun 

iyirmi yeddi yaşlı, ali məktəb bitirmiş  oğlu var. Maral gözəl ol-

maqla bərabər, düşünür, mühakiməlidir. Maral anasını  təqsirlən-

dirmir, bilir ki, xüsusilə yetim qızların, ümumiyyətlə bir çox qız-

ların taleyi belədir. Göyərçin kimi azad yaşayan Maral qəflətən 

yetim qalır. 

Turxan bəy bəla ildırımı kimi, ailənin başının üstünü alır. 

Hamı susur. Turxan bəy arzusuna nail olur. Maral, içində yaşadığı 

zəngin həyatdan belə  nəticə  çıxarır: “Uff, bəxtiyarlıq içində öl-

mək, kədərlər, üzüntülər içində yaşamaqdan min qat xeyirli 

imiş...” 

Turxan bəy tutduğu işdən peşman deyil. O, bu fikirdədir ki, 

hər şeyi pul ilə almaq mümkündür. O deyir: 

“– Hadir! Nadir! Heç bir hiss, heç bir qüvvət, heç bir yer yox-

dur ki, orada altun, gümüş rol oynamasın. Əmin olunuz ki, dün-

yanın bütün  izzəti, bütün səadəti ancaq para ilə əldə edilə bilir. 

Nadir bəy – (yerindən qalxaraq). Əvət, hər  şey para ilə  əldə 

edilir; illa fəzilət və insaniyyət! 

Turxan bəy – Xayır, xayır... Fəzilət də paradır, insaniyyət 

də...” 


Əlbət ki, Turxan bəy insan dedikdə “insan paltarına girmiş 

çulsuz-noxtasız uzunqulaqları, yalnız altundan yapılmış bir palan-

ları əskik olanları” nəzərdə tutur. Bu yalnız Turxan bəyin öz ba-

şından çıxardığı “fəlsəfə” deyil, bəlkə müasir burjua cəmiyyətinin 

obyektiv qanunudur. Turxan bəylər həmin qanunun vasitəsi, 

marallar isə onun qurbanıdırlar.  



Ağalar... 

Nə buldular İsgəndərlər, Çingizlər?! 

Qanlar töküb, canlar yıxıb getdilər!.. 

Cahanı titrədib alt-üst etdilər, 

Qanlı bir iz buraxdılar ellərdə... 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

179 


Zabit Çingiz bəy bu bəndin ideyasına düşmən olduğu üçün 

aşığı qovur. Bu ətrafda başlayan mübahisələrdə hüquqşünas Nadir 

bəy H.Cavidin müharibə və sülh haqqında fikirlərini ifadə edərək 

deyir: 


“Hər kəs eyi bilir ki, mən əsla qan tökülməsini sevməm. De-

yil ki, məxluqatın ən şərəflisi olan insanların, hətta zəif, aciz bir 

qarıncanın belə qanına girmək, məncə  əfv edilməz bir cinayət-

dir...” 


H.Cavidin birinci dünya müharibəsi  ərəfəsində dediyi bu 

sözlər onun öz ürək sözləri idi.  

Keçmişdə burjua cəmiyyətində  mətbuatın satqınlığından çox 

yazılmışdır. Tək bir “O olmasın, bu olsun” komediyasında qəzetçi 

Rza bəyin iş  və  hərəkətlərində bu tənqidin tutarlı nümunəsini 

görmək olar. H.Cavid də “Maral” dramında bu tənqidi başqa bir 

şəkildə vermişdir. Humay Cəmil bəyə qəzet oxumağı təklif etdiyi 

vaxt, Cəmil bəy deyir: 

 

“Nə olacaq! Hər günkü saçma, hər günkü fəlakət!.. 

İştə hər tərəfdə haqq namına bir haqsızlıqdır gediyor”. 

 

Cəmil bəyin fikrincə, qəzetlər saçma, yəni yalan yazmaqla 



bərabər, insanlığın başına gətirilən eyni fəlakəti təkrar edirlər. Bu 

fəlakət isə hər yerdə haqq adına haqsızlıq şəklində davam edir. 

H.Cavidin istər poeziyasında, istərsə  də dramaturgiyasında 

haqqın, insan hüququnun hər tərəfdə pozulduğu mühüm bir motiv 

kimi etiraz şəklində  səslənir. Ruhən humanist olan həssas  şairin 

insan oğlunun başı üstündə gəzən qara buludları gösrməsi və bu 

fəlakətin qarşısını almaq üçün qüdrətinin çatmamasını etiraf etmə-

si nə qədər acı və nə qədər tragik idi! Üstəlik, şairin faciəsi bir də 

onda idi ki, tarixdə bu fəlakəti yox edə biləcək proletariatın 

qüdrətini görə bilmirdi. 

Dövrün  ən mühüm məsələlərindən biri də örtünmək, yaşın-

maq məsələsi idi. Cəmil bəylə Humay evləndikdən sonra küçədə 

açıq gəzirlər. Ona görə də Cəmil bəyin atası Turxan bəy nə küçə-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

180 


yə  çıxa bilir, nə bazara. Hər yerdə onların sözünü danışırlar. Bu 

ətrafda başlayan mübahisədə Nadir bəy qadın azadlığı haqqında 

fikirlərini söylərkən bilavasitə qadınların örtünmək məsələsinə də 

toxunur: 

“...Xalqı  təhlükəli uçurumlara yuvarlayan bir qanun isə  pək 

çürük və mənasız bir əfsanə deməkdir”. 

Bir az aşağıda: 

“Sağlıam bir tərbiyəyə, sarsılmaz bir əxlaqa malik olan 

xanımların açıq gəzməsində heç bir məhzur görmiyorum...” 

Nadir bəy inanır ki, gələcəkdə bütün qızlar, qadınlar Humaya 

arqadaş olacaqlar. Nadir bəy ilə Turxan bəyin mübahisəsi getdik-

cə  qızışır. Bu vaxt Qazı dini ehkamın, cəhalətin qara qüvvələrin 

dotələb bir pəhləvanı kimi içəri girir. O, Humayın xristian qızla-

rından fərqlənmədiyini göstərir. Əgər “müsəlmanlıq belə gedərsə, 

çox sürməz ki, ev-eşiyimiz Lut şəhəri kimi yerin dibinə keçir” 

deyir. Nadir bəyin etirazına Qazı  təhqirli ifadələrlə cavab verər-

kən, Nadir bəy onu “ağzıpozuq səfil” və “tərbiyəsiz” cahil adlan-

dırır. Mübahisə dueli xatırladır. Turxan bəy isə Qazının qorxusun-

dan oğlu Cəmil bəyi evindən qovmalı olur. 

Bu  əsərdə ruhaniliyin ifşası “Ölülər” səviyyəsinə yüksələ 

bilməsə də, Qazının romantik bir şair tərəfindən ölümcül yaralan-

ması diqqətəlayiq idi. Diqqətəlayiq idi ona görə ki, atası ruhani, 

qardaşı şeyx olan, ruhani məktəbdə təhsil alan şair irticaya qarşı, 

mütərəqqi yol seçmişdi. Öz xalqı qarşısında vicdani sözünü söy-

ləməklə bərabər, ona mütərəqqi, mədəni həyat yolunu göstərirdi. 

Göründüyü kimi, dramaturq bir ailə dramı fonunda müasir 

dövrün bəzi mühüm ictimai məsələlərini qoyub müsbət mənada 

həll edir. Bu nöqteyi-nəzərdən  əsərin iki surəti diqqətəlayiqdir. 

Onlardan birincisi hüquqşünas Nadir bəydir. Cəmil bəyin dostu-

dur. H.Cavid onu müsbət surət kimi vermək istəmişdir. O, drama-

turqun həll etmək istədiyi məsələlərin hamısında iştirak edib, öz 

sözünü söyləyir. Onun fikirləri aydın və konkret olub, əsas 

etibarilə müəllifin öz sözləridir. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

181 


İkinci surət Cəmil bəydir. O bir çox məsələlərdə mütərəqqi 

görüşlü bir gənc olsa da, melodramatik surətdir. Eşqindən xəstə 

olmuş Cəmil bəyin sərsəmləmələri müasir oxucuda gülüş oyadır. 

Bəzən o, tolstoyçu kimi görünərək, quşlara atılan gülləyə də etira-

zını bildirir. Lakin onun sevgisi, qurduğu xöşbəxt ailə həyatı atası 

Turxan bəyin iyrənc ailə  həyatına qarşı qoyulmuşdur. Belə  çıxır 

ki, atalar elədir, oğullar isə belə olmaq istəmirlər. H.Cavidin buna 

böyuk ümidi var.  

“Maral”  əsəri H.Cavidin nəsr ilə yazdığı ilk dramıdır. Onun 

kompoziyası da sadə və konkretdir. 

“Şeyx Sənan” dramını H.Cavid birinci cahan müharibəsi ərə-

fəsində yazmağa başlamış, müharibənin  ən  şiddətli vaxtında 

bitirmişdir. 

İmperialist müharibəsinin məqsəd və mahiyyətini gizlətməyə 

çalışan dövlət başçıları ortalığa “vətəni qorumaq”, “dini cahad” və 

sair kimi şüarlar ataraq ümumi səfərbərlik elan edirdilər. Bu boş 

şüarlara aldanmış  gənclər vətən üçün canlarını qurban verməyə 

getdiklərini iddia etdikləri halda, əslində  sənaye sahibləri üçün 

ölürdülər. Müharibənin gətirdiyi aclıq və  səfalət dünyanın hər 

bucağında hiss olunurdu. Azərbaycanlılardan əsgər alınmasa belə, 

ümumi səfalət Azərbaycanı da bürüyürdü.  

Belə şəraitdə yazılan “Şeyx Sənan” dramı H.Cavidin ruhi halı 

üçün çox tipik idi. O bu mövzunu dərinləşdirir və romantizm 

nöqteyi-nəzərindən həll edir. 

“Şeyx Sənan” xalq əfsanəsidir. İndi də Tbilisidə Kür kənarın-

da “Şey Sənan dağı” adlı dağ var. Lakin əfsanənin xalq içərisində 

indi də yaşadığını sübut edəcək bir əlamət yoxdur. Bu mövzuda 

Ü.Hacıbəyov “Şeyx Sənan” (1908) adlı opera, Mehdi bəy 

Hacınski isə rus dilində “Şeyx Sənan əfsanəsi” adlı bir risalə yaz-

mışdır. Bu mənbələrin  ən qədimi isə  Şeyx Fəridəddin  Əttarın 

(1118-1229) “Məcalisi-üşşaq” və “Məntiq-qüt-teyr” əsərləridir. 

Əlimizdə olan “Məntiq-üt-teyr”  əsərində  Şeyx Sənana aid 

olan mənzum hissənin nəsr ilə qısa məzmunu belədir: 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

182 


“Şeyx Sənan əlli illik ömrünü Məkkədə, Kəbə ətrafında iba-

dətdə keçirmişdir. Onun dörd yüzə  qədər fazil müridləri  şeyxin 

kəramətindən və kainat sirlərini bilməsindən ilham almaq məq-

sədilə bir dəqiqə  də olsun ondan ayrılmazdılar. Məkkənin  şil və 

korları  Şeyxin müqəddəs nəfəsinin təsirindən  şəfa tapırdılar. Bir 

gecə Şeyx Sənan yuxuda özünün Rum ölkəsində bir gözəl sənəmə 

səcdə etdiyini görür. Yuxudan ayılan  Şeyx, sənəmə  aşiq olur. 

Kəbəyə getmir, müridlərlə məşğul olmaqdan imtina edir. Şeyxin 

bu halından təəccüblənən müridlər ondan bunun səbəbini soruşar-

kən, Şeyx özünün artıq Rum ölkəsində ruhən seyr etdiyi “sənəmi-

tərsazadəyə” məftun olduğunu, artıq iman və axirəti buraxıb eşqi 

intixab etdiyini onlara söyləyir. O, Kəbədən uzaqlaşıb Rum 

ölkəsinə səfər edəcəyini və “tərsa” ilə qovuşacağını bildirir. Mü-

ridlər Şeyxə yalvarırlar ki, o bu yoldan qayıtsın. Şeyx cavabında, 

behiştdə onlarla (müridlərlə) yaşamaqdansa, cəhənnəmdə məftun 

olduğu məşuqə ilə yaşamağın daha ləzzətli olduğunu söyləyir. 

Nəhayət, səylərinin nəticəsini səmərəsiz görən müridlər 

Şeyxlə bir yerdə Ruma getməyi qərara alırlar.  Şeyx müridlər ilə 

Ruma gəlir, hər yeri axtarırlar, nəhayət tərsa sənəmi gözəl bir 

seyrangahda tapırlar və burada Şeyxə çoxlu macəra üz verir. 

“Allahın qüdrətini yüz əlamətlərlə tanıtdıran bu ruhanisifət 

məşuqə” Sənanı görcək üzündən örtüyü götürür. Məşuqənin açıq 

camalını görən Sənan özünü itirir. Onun bədənini mənəvi və ru-

hani bir hərarət istila edir. O, bir müddət danışmağa qadir olmur. 

Şeyxin bu halından heyran olan müridlər eşqin nə olduğunu 

yavaş-yavaş anlamağa başlayırlar. Onlar Şeyxi zəif halda qaldırıb 

bir damaya gətirirlər.  Şeyx o gecəni min cür əzablarla keçirir, 

səhərə  qədər yatmır. Sabah Şeyxin xəstəlik yatağına düşdüyünü 

görən müridlər çox iztirab keçirirlər. Şeyx onlardan xahiş edir ki, 

onu “sənəmi-tərsa”nın yaşadığı  məhəlləyə aparsınlar. Müridlər 

Şeyxin yatağını  məşuqənin evinin qarşısında salırlar.  Şeyxin 

naləsini eşidən “sənəmi-tərsa” əcəm libasında onun yanına gəlib, 

yasdığının kənarında oturur. Onu yanında görən  Şeyx yataqdan 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

183 


qalxıb oturur: “Sənəmi-tərsa” onun nədən bu hala düşdüyünü 

xəbər alır. Şeyx ona belə cavab verir: 

“Məni bu hala salan, ürəyimi oğurlayıb zülf zəncirlərilə bağ-

layan yalnız sənsən. Ya ürəyimi özümə qaytarmaqla bu əsarətdən 

məni xilas et, ya da naz və  məğrurluq etmədən, mənim qoca və 

qərib bir şeyx olduğumu nəzərə alaraq, qəlbimin yarasını öz 

qəlbinin qanı ilə sağalt, qoy hər iki ürək bir qandan qidalansın”. 

“Sənəmi-tərsa” Şeyxin bu qədər ona məftun olduğunu hiss edərək 

deyir ki, sən gəl mənim vüsalıma yetişmək fikrindən uzaqlaş, əgər 

bu sənin üçün mümkün deyilsə, o zaman aşağıda söyləcəyim dörd 

şərtə razı ol.  

1. Bütə  səcdə etməlisən. 2. Quranı yandırmalısan. 3. Şərab 

içməlisən. 4. Gözünü imandan şəkməlisən. 

Şeyx bu şərtlərdən yalnız birinə, şərab içməyə razı olur, qalan 

üç  şərtin heç birini qəbul etməyəcəyini bildirir. “Sənəmi-tərsa” 

Şeyxə deyir ki, eybi yoxdur, sən hələ əvvəlcə Piri-muğanın yanı-

na gedib şərabı içməklə məst ol, sonra məstlik sənu cuşə gətirər, o 

zaman qalan şərtləri də yerinə yetirərsən. Şeyxi Sənəmlə birlikdə 

Piri-muğanın məclisinə  gətirirlər. Bu məclisdə Piri-muğanın 

səmimi halları  Şeyxi heyran edir. O, məşuqənin məhəbbətinin 

şərabilə  məst olmaq istədiyi üçün Piri-muğandan bir cam mey 

alıb ona verməyi sənəmdən xahiş edir. “Sənəmi-tərsa” bir cam 

şərab doldurub Şeyxə təqdim edir. Şeyx camı ondan alıb birbaşa 

içir. Sənəm Şeyxin əlindən camı alıb Piri-muğana verərək bir mə-

nalı və zərif təbəssümlə ona baxır. Bu baxımdan Şeyxin ona olan 

məhəbbəti yüz qat artır. Şeyx ikinci camı tələb edir. İkinci cam-

dan sonra onun huşu və bütün bilikləri  əlindən gedir. Bu zaman 

məşuqə ona kafir olmağı, yəni Quranı yandırmağı əmr edir. Şeyx 

belə cavab verir: “Mən nə qədər ki, ayıq idim, heç bir vaxt bütpə-

rəst olmağı istməzdim, indi ki, məhəbbət şərabilə məst olmuşam, 

bütün qarşısında məstlik halında Quranı yandıraram”. Məşuqə 

onu saçları ilə oxşayır və deyir ki: Şeyxim, indi səni sevirəm, sən 

mənimsən, artıq məndən  əmin ola bilərsən. Bu xəbər tərsalar 

məbədinə çatır. Bir müsəlman  Şeyxinin tərsalara meyl etdiyini 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

184 


eşidənlər onu məst halda məbədə aparıb, keşişə  təqdim edirlər. 

Keşiş ona boynuna xaç salıb,  əbasını yandırmasını  tələb edir. 

Şeyx xaçı  alıb boynuna saldıqdan sonra əba-qəbanı yandırır, 

Kəbəni və  şeyxliyi həmişəlik unudur. Sənəm  Şeyxlə  məbəddən 

çıxarkən  Şeyx ona deyir ki, mən sənin bütün şərtlərini yerinə 

yetirdim, daha nə  əmrin vardır, buyur, mən icra edim. Sənəm 

Şeyxə belə cavab verir: “Mənim kəbinim çox bahadır. Səndə o 

qədər qızıl tapılmaz, lakin bircə çarən var, əgər qəbul etsən, biz 

bir yerdə yaşamağa nail ola bilərik. O da budur ki, sən gərək bir il 

bizim üçün donuz otarasan”. Şeyx donuz çobanı da olur. Şeyxin 

müridləri artıq bu işlərə tablaşa bilməyib onunla vidalaşır, Mək-

kəyə qayıdırlar. Bir neçə aydan sonra müridlər yenə Ruma gəlib 

qırx gün gizli bir yerdə qalaraq, Şeyxə dua edirlər. Bir gecə 

Məhəmməd peyğəmbər onlardan birinin yuxusuna girir. Mürid 

ona yalvarır ki, Şeyxi bu bənddən xilas etsin. Məhəmməd pey-

ğəmbər ona söz verir ki, Şeyxi bu qaranlıq girdabdan qurtaracaq-

dır. Onun xilas olması üçün bir dəfə tövbə etmək kifayətdir. 

Sabah olan kimi həmin mürid şadlığından ağlaya-ağlaya o biri 

müridlərin yanına qaçıb gecəki yuxusunu danışır. Müridlər hamısı 

bir yerdə Şeyxin donuz otardığı yerə gəlirlər. Onları görən Şeyx 

xəcalətdən başını aşağı salır, çünki onda artıq müsəlmanlıqdan bir 

əsər qalmamışdı. Müridlər ona yaxınlaşırlar, utana-utana onun 

əlini öpmək istəyirlər. O isə buna mane olur. Müridlər Məhəm-

məd peyğəmbərin onu nifrət qaranlığından işıqlı yola çıxaracağını 

bildirirlər.  Şeyx müridlərin sözünü təsdiq edərək paltarını soyu-

nub qüsl edir. Yenidən köhnə xirqəsini (şeyxlik paltarını) geyinir 

və müridlərlə bir yerdə  Məkkəyə  tərəf yola düşür. Yalnız tövbə 

duası oxuyaraq, eşqi-məcaizdən eşqi-həqiqiyə qayıdır. Həmin 

gecə “Sənəmi-tərsa” yuxuda bir günəşin ona yaxınlaşdığını görüb 

təəccüb edir. Günəş dilə gəlib ona belə deyir: “Sən bundan sonra 

Şeyxin yolu ilə getməlisən. Elə bu saat onu axtarıb tapmalısan. 

Sən onu küfr kəsafətilə bulaşdırdığın kimi, eləcə  də onu pak 

etməlisən. O eşqi-məcazi sənə pərəstiş edirdi, sən artıq həqiqətlə 

onu sevməlisən”. Sənəm bu sözləri eşidən kimi hövlnak yuxudan 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

185 


ayılır, dəli kimi paltarını cırıb tökür və təmiz paltar geyib ağlaya-

ağlaya  Şeyxin arxasınca yola düşür. Tərsa sənəmin arxadan gəl-

diyini müridlər Şeyxə xəbər verirlər. Şeyx bunu eşidən kimi hey-

rətlə geriyə dönür. Müridlər onun yenidən sənəmə  tərəf döndü-

yünü və tövbəsini sındırdığını güman etdiklərinə görə qayıdırlar, 

“sənəmi-tərsanı” rəngi saralmış halda yol üstü oturmuş görürlər. 

Sənəm  Şeyxi görən kimi ağlamağa başlayır, onun eşqilə giryan 

olduğunu bildirir və xahiş edir ki, eşq aləminin bu əsrarlı prdəsini 

aradan  qaldırsın və onun qaralmış qəlbini islam günəşinin şüası 

ilə  işıqlandırsın.  Şeyx ona islam mənəviyyatını  təlqin edib qur-

taran kimi sənəm fəryad edib deyir: “Şeyxim, mən iman zövqünü 

dadmadığım üçün sənə çox zülmlər edirdim. İndi ki, iman zövqü 

ilə  həqiqi eşqə qapılmışam, daha mənim hicran dərdinə taqətim 

yoxdur. Sizinlə o biri aləmdə görüşəcəyəm,  əlvida, ey Şeyxi-

aləm,  əlvida”. Bunu deyərək sənəm canını cananına fəda edir. 

Şeyx onun ölümündn mütəəssir olub ağlar gözü ilə müridləri 

nəzərdən keçirərək deyir: “Dostlar, siz eşqin həm başlanğıcını, 

həm də aqibətini öz göslərinizlə gördünüz. O, dünya qəfəsində 

məhbus olan həqiqi eşqin quşu idi. O özünü qəfəsdən qurtara 

bildi. Mən də onsuz yaşaya bilmədiyim üçün onun yanına uçma-

lıyam”. Bu sözdən sonra Şeyx də sənəmin yanında canını tapşırır. 

Müridlər onları yan-yana dəfn edirlər. Qəbirləri üzərində isə iki 

qübbə qoyurlar. Bu qəbirlər Kəbə ilə Rum arasında olan xalqın 

ziyarətgahı olur”

1



H.Cavid,  Şeyx  Əttardan ziyadə yerli əfsanəyə  əsaslanmışdır. 



Şeyx Sənan kimsəsiz, yoxsul bir turanlıdır. Otuz yaşı var. Gür-

cüstana gəlir. Bu yaşı müəllif eşq üçün ən həyəcanlı sayır. Onun 

gürcü qızına eşqi, din ayrılığı üzündən, tragik şəkildə bitir. Belə 

ki,  Şeyx Sənan tövbə etmədən Xumarla birlikdə özünü uçuruma 

atır. Hər iki aşiq məhv olur. Xumarın atası, gözü yaşlı, keşişə 

lənətlər oxuyur. Müridlər mürşüdsüz Kəbəyə dönürlər. 

                                                 

1

 Fəridəddin  Əttar “Məntiq-üt-teyr”, Daşkənd, Arifcanov mətbəəsi, səh. 74-



100. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

186 


Mövzunu H.Cavid yerli əfsanəyə uyğun bir şəkildə alıb, ona 

can və fəlsəfi məzmun vermişdir. Dini irticanın artdığı bir dövrdə 

H.Cavid əfsanəni dini aspektdə işləməli idi. Onun “Ölülər” kimi 

bir əsər yazmağa iqtidarı yox idi. Belə bir əsərin yazılışını ancaq 

Cəlil Məmmədquluzadədən gözləmək olardı. H.Cavid isə din və 

cəhalət əleyhinə “Şeyx Sənan” üslubunda romantik bir əsər yaza 

bilərdi.  

Belə görünür ki, bu mövzu H.Cavidi çoxdan məşğul edirmiş. 

“Bahar şəbnəmləri” şeir məcmuəsində “Şeyx Sənan” adlı bir şeir 

var. Şair Tiflisi təsvir etdikdən sonra yazır: 

 

Oyan, ey piri-xoşdil! Qalx, ayıl bir xabi-rahətdən! 

Qiyamətdir, qiyamət!.. Qalx, oyan, zövq al bu fürsətdən. 

........................................................................... 

........................................................................... 

“Nədir mənası eşqin?” söyləyənlər nerdə? Bir gəlsin, 

Görüb qüdsiyyəti-Sənanı, lal olsun xəcalətdən. 

Məhəbbətsiz bütün mənayi-xilqət şübhəsiz heçdir; 

Məhəbbətdir, əvət, məqsəd şu pürəfsanə xilqətdən. 

 

Demək, mərifət sahibi mürşid  Şeyx Sənan bir mələksimaya 



uyur, dini, imanı məhəbbətə satır, ehkami-Quranı atıb, təriqətdən 

uzaqlaşır. Xoş bir təriqət qoyub gedir ki, o da “məhəbbət” təri-

qətidir. 

Bizim klassik şairlərimiz öz şeirlərində  məscidmi, meyxanə-

mi sualını ortalığa atmışlar və özlərinə, oxucularına məsciddən 

meyxanəyə getməyi məsləhət görmüşlər. Məscidmi, meyxanəmi 

məsələsi  şeirimizdə  dərin fəlsəfi məzmun daşıdığı üçün şairlərin 

bir qismi bunu mistik, ikinci qismi materializm nöqteyi-nəzərin-

dən mənalandırmağa çalışmışdır. H.Cavid isə bu ziddiyyəti başqa 

məfhumlarla, dinmi və ya eşqmi şəklində verərək, konflikt işində 

konflikt yaratmışdır.  

H.Cavid, surətləri din ehkamlarına korcasına bağlı olanlar və 

bu ehkamlara şəkk-şübhə ilə yanaşıb saf-çürük etmək istəyənlər 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

187 


deyə iki qismə ayırmışdır. Birinci qismə  Şeyx Mərvan,  Şeyx 

Nəim,  Şeyx  Əbülləhyə,  Şeyx Cəfər ikinci qismə isə başda qoca 

mürşid Şeyx Kəbir olmaqla Şeyx Sənan, Şeyx Hadi, Şeyx Sədra 

və başqaları daxildir. Dramaturq, sonuncuları da inkişafda verdiyi 

üçün,  Şeyx Sənanı daha irəliyə aparır. Belə ki, qəlbi və insani 

duyğuları  Şeyx Sənanı ibadətmi, məhəbbətmi məsələsini həll et-

məyə çağırır.  İbadət adamı öz insani təbiətinin tələblərinə qarşı 

çıxmağa aparırsa, məhəbbət həmin tələblərə cavab verir. İnsan öz 

təbiəti əleyhinə çıxa bilməz, əgər çıxsa, onda bir sıra qeyri-insani, 

rəzil sifətlər doğar. Beləliklə, H.Cavid konflikt içində konflikt 

yaradır.  

Əsərin birinci pərdəsi Mədinədə, ikincisi Tiflis kənarında, 

üçüncü pərdə yenə Tiflisdə donuzluğun qapısı ağzında, dördüncü 

pərdə yenə Tiflis kənarında vaqe olur. Hər iki konflikt pərdə-

pərdə inkişaf edib dərinləşir və  əsas qəhrəmanı feodal-patriarxal 

əhatəsi şəraitində fəlakətə gətirib çıxarır.  

Faciənin ekspozisiyasından məlum olur ki, mürşid  Şeyx 

Kəbirin qızı  Zəhra  Şeyx Sənanı sevir. O, Şeyx Sənanın  əsil-

nəsəbsiz bir adam olduğunu bildiyi halda, “hətta quldan da alçaq 

olsa”, onu özündən şərəfli sayır. 

Əsl hadisələr o yerdən başlayır ki, Xumarın teyfi bir də Şeyx 

Sənana görünür. Azərbaycan  əfsanəsində  sənəmin də teyfi Aşıq 

Qəribin yuxusuna girir. Gözünə görünür. “Şeyx Sənan” əsərində 

bu məsələ psixoloji mənaya malikdir. Əsl hadisələr o yerdən 

başlanır ki, yuxuda Xumarın teyfi Şeyx Sənanın gözünə görünür. 

Yuxu o qədər təsirli olur ki, Şeyx Sənan Xumarı ayıq ikən də 

görür. Keçmiş dramaturgiyada hadisələri, xarakterləri inkişaf 

etdirmək üçün yuxu – teyf mühüm bir vasitə idi. H.Cavid bu 

cəhəti unutmayaraq, ona psixoloji məna da  vermişdir. Yuxuda və 

ya ayıq ikən gördüyü Xumar, ona daima: 

 

Şeyx, gəl-gəl! Sevimli Sənan, gəl! 

Sana layiq deyil o yer, yüksəl! 

.................................................... 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

188 


Oxunur gözlərində nuri-dəha, 

Yüksəl, ey Şeyx! Gəl, düşünmə daha! –  

deyir. 


Məhəbbətin rəmzi olan Xumar onu ibadət, yəni din və cəhalət 

aləmində qalmayıb, eşq və azad fikir, azad duyğu aləminə 

yüksəlməyə çağırır. 

Onsuz da Şeyx Sənan şübhə və tərəddüd halı keçirirdi. Onun 

şübhələri ortodoks islam görüşlü, hər bir dini ehkama səcdə edən 

şeyxlərə günah kimi göründüyü üçün onu dinsizlikdə  təqsir-

ləndirirlər. Şeyx Mərvan onun meraca, yəni peyğəmbərin göylərə 

qalxmasına şübhə etdiyini göstərir. O, Mürşid Şeyx Kəbirə deyir: 

 

Möhtərəm Şeyx! Altı gün əvvəl 

Vardı Sənanla bir mübahisəmiz. 

Bağırıb söyliyordu pərvasız 

“Olsa merac olur da ruhani, 

Həp yalandır əruci-cismani. 

Bir bəşərdir, –  diyordu, – peyğəmbər, 

Heç görülmüşmü çıxsın ərşə bəşər?” 

 

Şeyx Nəim isə  Şeyx Mərvanın fikirlərini qüvvətləndirərək 



deyir: 

Sadə meracı etmiyor inkar, 

Hələ tohid üçün də şübhəsi var. 

Söyliyor: “Görməyincə xaliqi mən 

İctinab eylərim pərəstişdən”. 

 

Şeyx Kəbirin insan şübhəsi haqqında fikirləri bütün bu avam 



iftiralara fəlsəfi bir yekun vurur: 

 

Şübhədir hər həqiqətin anası, 



Şübhədir əhli-hikmətin babası. 

Şübhə etməkdə həqlidir insan, 

............................................... 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

189 


Şübhə artarsa, həm yəqin artar, 

Mərifət nuri şübhədən parlar. 

 

Bu sətirlərdən bəlli olur ki, Şeyx Sənan dində cahil və  əqli-



səlimin qəbul etmədiyi uydurmalara, möcüzələrə və dini ehkam-

lara şübhə edirsə, haqlıdır. Çünki şübhə hər həqiqətin anası, əhli-

hikmətin babasıdır. O biri tərəfdən, şübhələr Şeyx Sənan xarakte-

rinin inkişaf və dəyişməsinə bir zəminədir. Şeyx Kəbir onun tər-

cümeyi-halını, gələcəyini söyləyir,  Şeyx Sənan isə ehtirasata 

düşmən olur, otuz illik həyatını zahidvari keçirdiyini iddia edir. 

Halbuki  Şeyx Kəbirin mürşidlik yerini tutduqdan on il sonra, o, 

Məkkəni tərk edərək Xumarı axtarmaq üçün Gürcüstana yola 

düşür. Daha doğruqu, ibadət çuxurunda qalmayaraq, məhəbbət 

aləminə yüksəlmək istəyir.  

Birinci pərdənin ikinci səhnəsində korun oxuduğu nəğmənin 

sonu olduqca maraqlıdır. Şeyx Sənandan şəfa almağa gəlmiş kor 

öz sözlərini belə bitirir: 

 

Nədir bu xilqəti-bimərhəmət, bu pərdəli hikmət? 



Bu zülmə qarşı nolur bir də ədalət olaydı. 

Tükəndi taqəti-səbrim, ədalət! Ah ədalət! 

Nə öncə öylə səadət, nə böylə zillət olaydı. 

Korların məramını bilən Şeyx Sənan onlara deyir: 

Bir qulım mən də pək həqir, aciz, 

Bu yalan iftiraya uymayınız. 

Nəyi görmək dilərsiniz, bilməm? 

Yanıyor zülm içində həp aləm! 

Görməməkçin bu çirkin işləri siz 

Yalvarıb həqqə, həmdü şükr ediniz. 

 

Şeyx Sənanın bu fikirlərindən Hamletin “Olum, ya ölüm” 



monoloqunun iyi gəlir. Hamlet deyir ki, insan düşünməyə başla-

dığı vaxt iradəsi sönür, hər şey məhv olur. Əsərdə görmək konkret 

olaraq düşünmək mənasına gəlir.  Şeyx Sənan demək istəyir ki, 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

190 


görməmək bir səadətdir. Görməmək üçün insan gərək şükür etsin 

ki, zülm yağan aləmdən xəbərdar deyil. Demək ki, aləm bir qütb-

dən tutmuş başqa qütbünə  qədər zülm içində yanmaqdadır. Bu 

mühakimələr H.Cavidin öz qəlbindən doğan mühakimələridir ki, 

mənasız bədbinlik deyil, bəlkə böyük bir həqiqətin etirafıdır. 

Birinci cahan müharibəsinin atəşləri içində kapitalizmin hökmran 

olduğu aləm haqqında romantik şairin bu etirafları hətta mütərəq-

qi məzmun daşıyır,  əsərə mühüm ictimai motiv aşılayır.  Şeyx 

Sənan adi bir eşq məfhumu deyil. Dünya işlərini, ictimai münasi-

bətləri ayır gözlə müşahidə edib, ədalətsizliyi, zülmü ümumiləş-

dirməyə qabil bir düşüncənin zühuru Şeyx Sənan obrazının və 

hadisələrin irəliyə doğru inkişafına təkan olur. Bu təkan onu 

birbaşa Xumarın qarşısına gətirib çıxarır.  Şeyx Sənandan  əvvəl 

Xumara Anton və Simon elani-eşq etmişlər. Xumar anasının 

vəsiyyətinə  əməl edərək, hər ikisinə  rədd cavabı vermişdir. Bu 

məqamda dalğın Şeyx Sənan zahir olur və buradan da faciə başla-

yır.  Şeyx Sənan onu izləyən müridləri qovur, keşişin  şərtlərinə 

müntəzir olur. Axı Şeyx Sənan bu fikirdədir ki: 

 

Bircə həqq, gümlə din də bir... naçar, 

Xəlqi yalnız ayırmış azğınlar, 

Hər kəs uymuş cahanda bir hissə... 

 

Bu zaman keşiş ona şərab içməyi təklif edir. Şeyx içir. 



Keşişin islam dininə zidd olan bütün təkliflərini Şeyx Sənan qəbul 

edir.  Şeyx Sənan tam bir il donuz otarmalıdır. Bu şərtə  Sənan 

razılıq verir. Bu söhbətlər bir tərəfi (şeyxləri) dəhşətə  gətirir, 

ikinci tərəfi heyrətə salır. 

Bundan sonrakı  səhnələrdə donuz çobanı  Sənanın gün-gün-

dən Xumara daha da bağlandığı, eşqi hər şeydən yüksək tutduğu 

üçün insanları bir-birindən ayıran dinlərə nifrət etdiyi təsvir 

olunur. Sənan təəssübkeş  şeyxlərdən başqa hamının rəğbətini 

qazanmışdır. Xüsusilə Özdəmirlə  Oğuz kimi xalq nümayəndə-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

191 


lərinin hər həftə ona xurcun dolusu yemək gətirmələri, onu gürcü 

dəlinqanlılarının sui-qəsdindən qorumaları diqqəti cəlb edir. 

Bəzən ağır dəqiqələrdə Sənan allaha da etiraz edir. O deyir: 

 

Məndə yox iştika, fəqət, yarəb! 



Yoxmudur səndə mərhəmət?! Yarəb!.. 

Gəliyor həp bu hiylələr səndən, 

Məni, bilməm, neçin yaratdın sən? 

 

Bütün  şərtləri yerinə yetirdikdən sonra verilən vəd mərdi-



mərdanə pozulduğu vaxt Sənan intihar qərarına gəlir. O, bir də 

rəzalət aləminə enməmək qərarına gəlmişdir. Qaya başında 

rastlaşdığı Dərvişə Sənan deyir ki: 

 

İxtilaf, ixtilafü məzhəbü din... 



Dərviş isə onun fikirlərini belə yekunlaşdırır: 

İştə gördünmü din nələr doğurur? 

Nə bəlalar, nə fitnələr doğurur? 

Din bir olsaydı yer üzündə əgər, 

Daha məsud olurdu cinsi-bəşər. 

 

Dərvişin bir sıra mistik izahatına üsyan edən Şeyx Sənan onu 



qovur. Xumar onu atmır.  Şeyx Sənan müridlərinə  qəti cavabını 

verir: 


Yüksələn məhv olur, fəqət enməz! 

Nuri-həqq daima yanar, sönməz, –  

 

və sonra Xumarla birlikdə özünü uçuruma atır. 



1920-ci ilə  qədər yaratdığı surətlər içərisində H.Cavidin hu-

manist ideallarına ən yaxını Şeyx Sənan ilə gürcü qızı Xumardır. 

Bu surətlərlə dramaturq həyatda hakim olan mövhumata, cəhalətə, 

insanları bir-birindən ayıran dinə, məzhəbə, irqi fərqə, rəzalət 

dünyasına üsyan edir. Bu surətlərin romantik boyalarla ideallaş-

dırılması dramaturqun son qayəsini mücərrədləşdirmir,  əksinə, 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

192 


onlara həyat nəfəsi verir. Şeyx Sənan H.Cavidin ruhunda doğan 

intibah hisslərini daha da aydınlaşdırır. Onun dini ehkamlara qarşı 

insan azadlığını, insanın zehni, hissi azadlığını, dini və mistik 

görüşlərə qarşı ümumbəşəri qardaşlıq münasibətlərini tərənnüm 

etməsi surətləri və faciəni həyatiləşdirir, müasirləşdirir.  Şeyx 

Sənan yaltaqlara, ikiüzlülərə  və  cəhalət  əsirlərinə  məxsus olan 

rəzalət aləmində qalmır, məhəbbət aləminə yüksəlir və inanır ki: 

“Nuri-həqq daima yanar, sönməz”. 

Belə bir nikbin inamla ölümün ağuşuna atılan Şeyx Sənanın 

və Xumarın sevgisi rəzalət dünyasının ictimai eybəcərliklərinə 

qarşı çevrilmişdir. H.Cavid onların intiharını, başqa romantiklər 

kimi, səbəbsiz vermir, bəlkə əsaslandırır. Şeyx Sənanın, yüksək-

liyində dayandığı qayanın üç tərəfi uçurum idi. Qayaya gedən 

yolu mistik görüşlü Dərviş kəsmişdi. Sənan onu qovur. Dərvişdən 

sonra həmin yerdə müridlər dəstəsi görünür. Onların arxasınca 

yolu papas tutur, gürcü dəliqanlıları ilə  Şeyx Sənana hücuma 

hazırlaşır. Belə  məqamda  Şeyx Sənanın  əfsanədə olduğu kimi 

geri qayıtması mümkün deyildi. Əfsanədəki  Şeyx Sənan geri 

qayıdır, Rum eli ilə Kəbə arasında ölür. H.Cavid isə Şeyx Sənanı 

başqa ruhda yaratmışdı. Şeyx Sənanın şüurlu olaraq rəzalər dün-

yası hesab etdiyi ibadət aləminə, ya mistik bir səfsətə girdabına, 

ya da zorakılıq, patriarxal-feodal şəraitinə dönməsi imkan xari-

cində idi. O dönük xarakter deyildi. Ona görə  də  Şeyx Sənan, 

ağuşunda Xumar, ölümün ağuşuna atılıb papaslar, şeyx mərvanlar 

və dərvişlər aləminə qarşı nifrət oyadır.  

“Şeyx Sənan”, mənzum bir faciə kimi, poetik əsərdir. Surətlər 

canlıdır, müasir dövrlə səsləşir. Xumarın kölgəsi əfsanə ilə bağlı 

olduğu üçün, əsərin bu cəhətini süstləşdirmir.  

Hadisələr də dramatik cəhətdən düzgün qurulmuşdur.  Şeyx 

Sənanın səhnəyə çıxmasına qədər olan hissəsi əsərin ekspozisiya-

sıdır. Şeyx Sənan səhnəyə çıxır, Xumarın kölgəsi görünür. Faciə-

nin konflikti başlayır. Əsərdə daimi bir dəyişmə, canlılıq, rənga-

rənglik diqqəti cəlb edir. Azərbaycan  ədəbiyyatında yaradılmış 

tragik surətlər içərisində  Şeyx Sənan  ən qüvvətli, mənəvi cəhət-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

193 


dən  ən zəkalı bir mütəfəkkir obrazıdır ki, dönüklük, əzmində 

tərəddüd ona yaraşmır.  

“Şeyx Sənan” faciəsinin zəngin səhnə taleyi əsərin qiymətini 

müəyyən edir. Bu faciə indiyə qədər Azərbaycan dram teatrlarının 

repertuarından düşməmişdir. Yalnız bu fakt göstərir ki, “Şeyx 

Sənan” H.Cavidin yaratdığı əsərlərin incilərindəndir.  

Beşpərdəli “Şeyda” faciəsini H.Cavid fevral inqilabı  ərəfə-

sində yazmağa başlamış, inqilab günlərində bitirmişdir.  Əsərin 

mövzusu müasir həyatdan alınmış, bilavasitə inqilab hərəkatı ilə 

bağlıdır.  

“Şeyda”  əsərində o, inqilab hərəkatının böyük bir sahəsini 

deyil, bəlkə kiçicik bir guşəsini təsvir edir. İstismarçı burjua olan 

Məcid  əfəndinin nəşriyyat idarəsi  əslində istismar aləminin real 

bir guşəsidir. Burada çoxlu mürəttib və bir neçə mühərrir var. 

Bunların içində sahibkar Məcid əfəndinin ədalətsiz işlərindən razı 

qalan yoxdur. 

Şeyda  əsərin qəhrəmanı olduğu üçün, ön planda da o veril-

mişdir. Şeydanın fəaliyyət dairəsi əsərdə iki mərhələdə gözə çar-

pır. Birinci mərhələdə Şeyda inqilabi hərəkatla bağlıdır, öz şüuru, 

öz qələmi ilə inqilabi hərəkatın alovlanmasına kömək edir. Hələ 

ilk səhnədən bəlli olur ki, həyatdakı boşluq və  mənasızlıq onu 

boğur. Mürəttiblər Məcid  əfəndinin yırtıcılığından  şikayət edir-

kən, Şeyda onlardan soruşur ki, günah kimdədir? Məcid əfəndidə, 

ya ki ondan insaf, mərhəmət gözləyən sadədillərdə? Özü əlavə 

edir ki: bu dünya çəkişib-çarpışmaq dünyasıdır. Təbii, Məcid 

əfəndi sizin qanınızı sorub-sümürmək istər; fəqət sizdə də himmət 

olmalı,  əldən gəldiyi qədər özünüzü müdafiə etməlisiniz, yoxsa 

insaf, mərhəmət xülyalarilə sürünəcək olsanız, nəticədə zillət və 

səfalətdən başqa bir şeyə nail ola bilməzsiniz. 

Şeyda bu mühakimələrilə  cəmiyyətdə sinfi mübarizə oldu-

ğunu etiraf edir və  əgər fəhlələr birləşib öz haqlarını özləri mü-

dafiə etməzlərsə, aclıq və səfalət içində yaşarlar, deyir. Şeyda öz 

sözünü bir qədər də qüvvətləndirərək bütün dünya fəhlələrinin 

birləşməsindən danışır. O qeyd edir ki, yer üzünü sarmış fəhlələr, 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

194 


bütün “füqərayi-kasibə” mürəttibləri kimi düşünsələr, acizlik gös-

tərsələr, bəşəriyyət bir çox əsrlər daha ayaqlar altında  əzilməyə 

məhkum olar. Halbuki bütün orduları silahlandıran, bütün sərma-

yədarları – bütün sahibkarları sərsəmlədən bu aciz sanılan fəhlə-

lər, o qabarlı əllərdir. Bu gün yer üzünün bütün səadət və fəlakəti 

yalnız  əllərə baxır.  Əgər bu əllər bir gün işləməsə, bütün dünya 

hərəkətsiz qalır.  

Şeyda müəllifin özü kimi düşünür, öz müşahidə  və mühaki-

mələrinin nəticəsini söyləyir. Fikirlər düzdür, mürəttiblər arasında 

fəhlə heysiyyətinin qüvvətlənməsinə, inqilabi fikrin möhkəm-

lənməsinə kömək edir. Şeydanın sözləri inqilabi təbliğat idi. O, öz 

qələmi ilə  də inqilabi hərəkatın alovlanmasına kömək edir. Fəh-

lələr arasında yayılmış  şeirləri, fəhlələrin  ən ağır vaxtında marş 

şəklində oxunur: 



Yaş zindanlar yuvamız, 

Fəlakət aşinamız. 

Ordular yıxan qurşun 

Olmuş bizim qidamız. 

 

Arqadaş, göz aç, aman,  

Qalx ölüm yuxusundan. 

Zülmə çox əydin boyun, 

Çox əzildin, qalx, oyan. 

 

Marş mətbəədə elə bir vəlvələ salır ki, Məcid əfəndi dəhşətə 



gəlib, qəzəblənir,  şeirin müəllifi  Şeydanı  nəşriyyatdan qovur və 

deyir: “Bura mətbəəmi, yoxsa inqilab ocağımı?” 

Ən nəhayət  Şeyda öz fikirlərini belə yekunlaşdırır: “Fironu 

qərq edən Musa bir çobandan başqa bir şey deyildi. Lakin 

sarsılmaz bir ruh ilə meydana atıldı. Öylə sarsılmaz bir imperatora 

qalib gəldi. Zöhhakı məhv edən Gavə yoxsul, arxasız bir dəmirçi 

idi. Fəqət atəşli bir qəlblə inqilaba başladı, öylə xunxar, məğrur 

bir hökmdarın taxtını başına çevirdi. Məcid əfəndi kimdir? Yalnız 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

195 


o deyil, hətta onu qudurdan qocaman rus çarlığıl elə bu gün, yarın 

yerin dibinə batar”. 

Bu sətirlərdə Musanın terrorçuluğuna bəraət qazandırılsa da, 

son cümlələr göstərir ki, Şeyda çarlığın bu gün-sabah yıxılacağına 

möhkəm inanır. 

İkinci mərhələdə  Şeyda siyasi-ictimai mübarizədən  əl çəkə-

rək, rəssam Maks Müllerin qızı Rozaya Məcnun kimi aşiqdir. 

Onun eşqi romantikcəsinə  həll olunur. Şeyda Rozanı  Əşrəfə 

qısqanır, qısqanclıq onu əsəbi xəstə halına gətirib çıxarır. İşsizlik-

dən ac-yalavac vəziyyətə düşən Şeydanın Roza da, onun anası da 

bəyənmir. Bundan Şeyda ağlını itirir. Şeyda ilə Musanın vəziyyəti 

bir-birinə oxşayır. Yalnız  Şeydanı  çıldıran eşq, Musanı  çılğın-

laşdıran isə aclıqdan qardaşı vərəmli Yusifin, uşaqlarının ölümü-

dür. Dramaturq hər iki surətin taleyini romantik rənglərlə boyayır. 

Fəhlələr çarın yıxılması ilə  əlaqədar olaraq Marselyoza oxuduq-

ları vaxt Şeyda həbsxanada ölür. Musa isə düşməni Məcid əfən-

didən intiqam aldıqdan sonra həbsxanaya düşür; inqilab gün-

lərində həbsxanadan çıxır. 

H.Cavid belə düşünürdü ki, romantik macərasız bədii  əsər 

oxucuya, tamaşaçıya müəllifin istədiyi təsiri buraxa bilməz. Ona 

görə  də  sırf ictimai problemlər üzərində qurulmuş bir faciəyə 

dramaturq romantik macəra  əlavə etmişdir. Bu macəranın  əsərin 

əsl qayəsi ilə  əlaqəsi yox deyil. Burjua Məcid  əfəndi vərəmli 

Yusifi və onun qardaşı, təkəlli Musanı işdən qovursa, oğlu Əşrəf 

və Şeydanın sevgisini əlindən alır.  

Demək olar ki, nə Şeydanı, nə Musanı, nə də Məsudu drama-

turq ideallaşdırmaq istəmir.  Əsərin  əsas bünövrəsini təşkil edən 

inqilabçı mürəttiblər kütləsidir. Mürəttiblər sinfi şüura malik 

olduqları üçün sözlərində, mühakimələrində  mətin adamlardır. 

Dramaturq kütləvi surət yaratmışdır. Məlumdur ki, inqilab ərəfə-

sində çar quruluşu  əleyhinə mübarizə aparan müxtəlif təbəqə 

nümayəndələri arasında müxtəlif görüşlü  şəxslər var idi. Şeyda, 

Rauf, Musa, Yusif, Məsud müxtəlif adamlardır. Bunların əsl bəla-

sı inqilabi hərəkatdan, kommunist təşkilatlatından kənarda qalma-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

196 


larıdır. Mürəttiblər kütləsi isə istismarı öz gözləri ilə gördükləri və 

həyatlarında sevdikləri üçün inqilabi qayələrində dönməzdirlər. 

Sonrakı illər göstərdi ki, H.Cavid xırda burjua terrorçuluğuna, 

burjua-millətçi  şüarlara uymadı. Bu illərin siyasi-ictimai hadisə-

ləri o qədər mürəkkəb, o qədər ziddiyyətli idi ki, bir çox xırda 

burjua ziyalıları gələcəyi düzgün təyin edə bilmirdi. Cavidə də elə 

gəlirdi rus çarının devrilməsilə xalqlar azad olacaq, lakin nəticədə 

cəmiyyətdə yaranan hərc-mərclik, müsavat ağalığı, milli qırğın 

onda nifrət və  qəzəb hissi oyatdı.  Şeyx Xiyabaninin Təbrizdə 

çıxardığı “Təcəddüd” adlı qəzetdə H.Cavidin çap etdirdiyi üsyan-

kar şeirlər buna misal ola bilər. Bir az sonra o, Naxçıvana dönür, 

işsiz olduğu üçün qardaşının himayəsində yaşayır. “İblis”  əsəri 

üzərində yenidən işləyir. Bakıda Sovet hökumətinin qurulması 

xəbərini eşidər-eşitməz, uzaq yollarla Bakıya dönür və müəllim-

liyə başlayır. 

Burada bir sual oyanır.  Ədib  Şeydamı, Raufmu? Cavid nə 

Şeydadır, nə də Raufdur. Müəyyən redaksiyalarda Şeyda və Rauf 

kimi yazıçı  və jurnalistlər çox idi. H.Cavid onları bu iki şəxsin 

simasında birləşdirmiş, xüsusilə  Şeydanı romantik planda işlə-

yərək əsərə daxil etmişdir. 

“İblis”  əsərini H.Cavid Birinci dünya imperialist müharibə-

sinin qan püskürən odları içində yazır. Anatol Frans, Romen 

Rollan, Bernard Şou və başqa Avropa ədibləri kimi, H.Cavid də 

imperialist müharibəsinin  əsl mahiyyətini dərk edə bilmir. O da 

başqa yazıçılar kimi müharibəyə qarşı  qəzəb doğurmağa çalışır. 

“İblis” faciəsi bu nifrətin və qəzəbin məhsulu idi. Əgər H.Cavid  

dövrün mütərəqqi qüvvələrinə  əsaslansaydı, müharibənin mahiy-

yətini düzgün anlar, hadisələri daha da konkretləşdirərdi. Doğru-

dur “İblis”dəki hadisələr Türkiyədə cərəyan edir, ancaq H.Cavid 

arzu etdiyi hadisələri alır, arzu etdiyi romantik  obrazları verir, 

müharibənin dəhşətli səhnələrini insanın qorxunc təbiətində mü-

cərrədləşdirərək, romantik yolla həll edir. 

Əsər Bağdad yaxınlığında bir daxmada başlayır. Daxmanın 

bir gözündə İblis, ikinci gözündə isə Mələk dayanmışdır. Hər ikisi 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

197 


müharibənin törətdiyi dəhşətlərdən danışır.  İblis bu dəhşətlərin 

səbəbini insanda görür. Mələk isə  İblisi təqsirləndirir ki, o, 

insanları aldadıb bəşəriyyət aləmində fəlakətlər törədir. Daxmada 

yatmış gənc Arif isə gah allahı, gah insanları, gah kitabları, pey-

ğəmbərləri, qanunları, fəlsəfələri, gah da İblisi təqsirləndirir. 

Elxanla bağlı səhnədən belə çıxır ki, bu çəkişmələrin, cinayətlərin 

əsl səbəbi  şeyxlər, keşişlər, xaqanlardır. Lakin əsərin sonunda 

İblis deyilənlərə yekun vuraraq fikrini belə ümumiləşdirir: 

 

Mənsiz də, əmin ol, sizə rəhbərlik edən var: 

Qan püskürən, atəş sovuran kinli krallar, 

Şahlar, ulu xaqanlar, o çılğın dərəbəklər, 

Altun və qadın düşgünü divanə bəbəklər. 

Min hiylə quran tülkü siyasilər, o hər an 

Məzhəb çıxaran, yol ayıran xadimi-ədyan; 

Onlar, əvət, onlar sizi çeynətməyə kafi, 

Kafi, sizi qəhr etməyə, məhv etməyə kafi... 

 

Kim haqlıdır? Müharibənin səbəbi nədir? Müqəssir kimdir? 



Faciənin sonuna qədər bu məsələ düzgün mənada həll edilməmiş 

qalır. Doğrudur, İblisin yekununda bəzi həqiqətlər var. Ancaq bu 

həqiqtlər daha çox keçmişdə özünü göstərən  ədalətsiz mühari-

bələrə aiddir. Bir sözlə, imperialist müharibənin iç üzü örtülü qa-

laraq, ona romantik bir izahat verilmişdi.  Əslində bunu da 

H.Caviddən tələb etmək olmazdı. Nəinki H.Cavid, hətta mühari-

bənin ən alovlu mərkəzində olan A.Frans, R.Rollan kimi tənqidi 

realizmin bariz nümayəndələri bu çətin müəammanı aça bilmə-

mişdilər. Yalnız bu zaman İsveçrədə yaşayan böyük V.İ.Lenin 

imperialist müharibəsinin əsl səbəblərini düzgün izah etmişdi ki, 

bundan da H.Cavidin xəbəri yox idi. 

Faciənin qəhrəmanı bir türk gənci, romantik Arifdir. Evləri 

yanmış, atasını, anasını itirmiş, kiçik bir qardaşı ilə qalmış,  ən 

nəhayət onu da itirmiş Arif russoçudur. Russoizm bütün Türki-

yədə yayılmışdı. H.Cavid bu dünyagörüşünü Türkiyədən gəti-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

198 


rərək, onu tolstoyçuluqla birləşdirmiş  və bir neçə  əsərində ver-

mişdir. Arif də belə bir ziyalıdır. O, həm də müharibənin dəhşət-

lərindən, həm də şəxsi fəlakətindən uzaqlaşmaq məqsədilə şəhər-

lərə köçərək, guşənişin bir qocanın  şəhərdən kənar daxmasına 

pənah gətirmişdir. Ancaq o burada da mənəvi sakitlik tapa bilmir. 

Yerindən oyanmış  şüur onu bir çox suallar qarşısında qoyur. O, 

vicdan əhli axtarır: “...Varlığı yox, yoxluğu vardan daha dilbər!” 

olan allaha müraciət edir. Əgər o, adilsə, bu vəhşətlərə  nə üçün 

imkan verdiyinə təəccüblənir və həyatda “vicdan rəhbəri yoxdur” 

deyə  şikayətlənir. Allahdan soruşur ki, “bu cinayətlərə, xəyanət-

lərə, səfalətlərə” bir son yoxdurmu? Onun allaha yumşaq şəkildə 

ağ olması təbii idi. Çünki o zamankı Türkiyədə ateist surət yarat-

maq həmin  şərait üçün tipik deyildi. Şübhəsiz, T.Fikrət “Tarixi-

qədim” şeiri ilə tək idi. Rənanın səhnəyə çıxamasına qədər, Arif 

təbiət hadisələrində olduğu kimi, cəmiyyət məsələlərində  də 

idealistdir. Ancaq vicdanı  təmiz, qəlbi təmizdir. Dəhşət və  fəla-

kətlərin düşmənidir. Bu məsələlərdə onu məşğul edən yalnız öz 

xalqının taleyi deyil, bəlkə bütün bəşəriyyətin taleyidir. Arif, türk 

gənclərinin tutulduğu hər bir milli təəssübkeşlikdən uzaq olmaqla 

bərabər, əsərdə inqilabi çevriliş, sinfi mübarizə məsələləri də qo-

yulmadığından, o bu məsələlər haqqında fikrini söyləmir. Lakin 

tarixi nöqteyi-nəzərdən Arif o zamankı Türkiyə üçün konkret və 

tipik obraz idi. 

Əgər Arif, içində yaşadığı ictimai mühitdən narazı isə, onu öz 

arzularına müvafiq şkildə  dəyişdirməyə qüdrəti olmadığı üçün, 

İstambul həyatını  tərk edərək bədəvi bir mühitdə yaşamaq 

qərarına gəlmişdir. Bu onun ictimai zəifliyi demək idi. Doğrudan 

da Arifin arzuları ilə bacarığı arasında ziddiyyət var idi ki, onun 

faciəsinin birinci səbəbi bundan doğur. 

O biri tərəfdən Arif ağıl adamı olmaqdan ziyadə hiss ada-

mıdır. O bütün dünya hadisələrinə hissi və qəlbi ilə yanaşır. Ona 

görə Arif allaha şikayətlənir, göylərə qalxmaq istəyir, görüşlə-

rində mistik ünsürlər hakim kəsilir; feodal-patriarxal aləm içində 

bədbinləşir; həyatı qara boyalarda görür. Lakin onun dərdi və bu 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

199 


üzdən bədbinliyi şəxsi mahiyyət daşımır, bəlkə ümumidir, ümum-

bəşəridir. Bu cəhətdən Arif Hamletin, Verterin, Çayld Haroldun 

kiçik qardaşıdır. Tərəddüdlər,  şübhələr içində inləyən russoçu 

Arif, həyatın çətinlikləri qarşısında özünü itirir. Bədəvi aləmdə 

özünə rahatlıq tapa bilmir. Hər vədəyə uyur. Dərdlərini unutmaq 

üçün sevir. Məcnun bir ikən Leyli iki olur. Hissiyyat onu qısqanc-

lığa gətirib çıxarır. Qısqanclığın qorxunc dalğası Arifin gözlərini 

elə dumanlaşdırır ki, qardaşı Vasifi tanıya bilmir; bilmədən doğ-

ma qardaşının qatili olur. Arifin dəhşətli faciəsinin ikinci səbəbi 

idə buradan doğur. 

Dramaturq sadəlövh Ariflə çox mürəkkəb düşünən  İblisi 

qarşılaşdırır. İblis müxtəlif qiyafədə əsərin ta ilk səhnəsindən baş-

layaraq sonuna qədər iştirak edir. Hər bir məsələyə onun müda-

xiləsi faciəni fəlsəfiləşdirir.  İblis islam əqidəsinə görə, allahın 

əmrindən çıxmış, allahın və insanların düşmənidir. Şər qüvvədir. 

İnsanların başına gələn bütün şər işlərin, günahların baisi İblisdir. 

Ona görə  də müsəlman görmək istədiyi, yaxud gördüyü şər iş 

üçün əsəbi hal keçirərək “lənət şeytana” deyər.  

H.Cavidin “İblis” faciəsindəki  İblis obrazı  həm  əsas obraz, 

həm də süjeti hərəkətə gətirən bir vasitədir. İblisin bütün diqqəti 

Arifə tərəf yönəldilmişdir. Arif surətinin bədii tərcümeyi-halında 

İblis mühüm rol oynayır. “Bütün cinayətlərə bais” İblis cinayəti 

cinayət üçün etmir, bəlkə Arifin yatmış şüurunu oyadır. Əslində, 

İblisin işi çox mürəkkəb və ziddiyyətlidir. Bir tərəfdən o. Arifə 

altun və tapança verərək cinayətə sürükləyir. Arif Xavər kimi 

mələksima, eşqində sədaqətli bir qızı boğub öldürür, doğma qar-

daşı Vasifin qatili olur. İkinci tərəfdən,  İblis Arifin gözünü açır, 

onu həyata idealist baxışdan uzaqlaşdırmağa çalışır. İblisin qurdu-

ğu şər işlər peşəkar şeytanların işi deyil, Arifin insan təbiətinin bir 

parçasıdır.  İblisin məsxərələri, onun kəskin kinayələri də Arifin 

gənc varlığının ayrılmaz hissəsidir. 

İblis də  Mələk və Arif kimi müharibənin dəhşətlərindən 

danışır: 

Yağmur kimi göydən yağar atəş!.. 

Atəş!.. Qaralar, dalğalar atəş!.. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

200 


Ataman Elxanın  əsgərləri tərəfindən tutulan Şeyx, Keşiş, 

Xaxam casus və müharibə qızışdıran insaniyyət düşmənləri kimi 

ifşa olunduqları vaxt, İblis “onların tanrısı altundur...” deyir. Eyni 

zamanda etiraf edir ki: 



Həp din ilə, məzhəblə, siyasətlə cahanda 

Hər fırtına qopmuşsa, əvət, mən varım onda. 

 

İblis, müharibələrin altun və  sərvət  əldə etmək məqsədilə 



təşkil olunduğu qeyd edir, deyir ki: “Qüvvətə, altuna tabe dünya”. 

İblis həyat həqiqətləri qarşısında hissiyyata qapılmır. Arifi 

hissiyyatdan uzaqlaşdırır, mühakimə  və  ağıl vasitəsi ilə  həyat 

hadisələrinə yanaşdırmağa çalışıpr. O çalışır ki, Arif həyat hadi-

sələrini bütün çılpaqlığı ilə görə bilsin, həyatın fəal iştirakçısı 

olsun. Sentimental hisslər, idealist duyğular həyat mübarizəsində 

insanı passiv edirsə, ağıl, mühakimə insanı fəallaşdırır. 

Arif, kapitalizmin ən yüksək mərhələsi olan imperialism döv-

ründə yaşayır. Bu dövrdə imperialist dövlətlər müstəmləkələri 

yenidən bölüşdürmək istəyir. Ona görə müharibələr başlayır. Arif 

isə hissiyyata qapılıb ümumbəşəri  əmniyyət arzusu ilə yaşadığı 

üçün, onun idealist səfsətələri İblisin istehzasına səbəb olur. İblis 

öz simasında Arifin qarşısında zahir olduğu vaxt, Arif onun 

fikirlərini qəbul etmir, onu cəsarətlə qovur. Qiyafəsini dəyişdirib 

şeyx və ya mürşid sifətində zahir olduğu vaxt, ona hörmət edib 

hətta əlindən öpür. 

Faust, qarşısında zahir olan Mefistofeldən “kimsən?” deyə 

soruşarkən o belə cavab verir: “Əbədi bir qüvvənin hissəciyiyəm 

mən. Həmişə şər arzu edirəm, lakin xeyirlə nəticələnir”. 

Cavidin  İblisi isə peşəkar  şər doğuran bir varlıq deyil, o, 

həyata açıq gözlə baxır. Olanları  sərrast görür; idealizmə, səfsə-

təyə, hissiyyata qapılmır. Cahan müharibəsinin törətdiyi fəlakət-

ləri görür və göstərir. Arif gözübağlıdır. İblis gözüaçıqdır. 

Onlar qarşılaşdıqları vaxt, Arif soruşur: 

 

Kimsən, nəçisən? Söylə nədir fikrü-məramın? 

Nerdən gəliyorsan, nə imiş şöhrəti-namın? 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

201 


İblis cavab verir ki: 

 

Mən şimdi bir atəş, fəqət əvvəlcə mələkdim, 



Həp xaliqə təsbih idi, təhlil idi virdim. 

İlk öncə mələklər məni təqdis ediyordu, 

Adəm kimi bir sayqısız axır ləkə vurdu. 

Alçalmadı, yüksəldi fəqət şöhrətü şanım 

Allah ilə bir zikr edilir namü nişanım. 

 

Arif bütün fəlakətlərin müqəssiri kimi tanıdığı İblisi qovmaq 



istərkən İblis deyir: 

Baxdım, əziyor ruhunu həp qeydi-əsarət 

Gəldim, edəyim ta səni hürriyyətə dəvət. 

Baxdım, səni məhv etmədə min dürlü xəyalət. 

Gəldim, verəyim qəlbinə bir nuri-həqiqət. 

 

Burada atəşmi, nurmu məsələsi ortalığa çıxır? İblis ona isbat 



etmək istəyir ki, atəşsiz nur ola bilməz. Lakin Arif nə isə mənəvi 

nur axtarır. 

İblis atəşə də, nura da maddi nöqteyi-nəzərdən baxır. Arif isə 

atəşsiz nurun olacağına inanır. Nura idealist məna verir. Ən nəha-

yət, Arif onu qovur, İblis gedir. Bundan sonra İblis başqa qiyafə-

lərdə öz bədəvi daxmasından qalxaraq göydə  gəzən, ayağı altın-

dakı zəminəni itirən Arifi real həyata salmaq, həyat həqiqətlərini 

görüb bilavasitə  şəxsən burada iştirak etdirmək qərarına gəlir. 

Kənarda böyük cahan müharibəsi gedir; bədəvi daxma ətrafında 

kiçik müharibə gedir. Hər ikisində insan “evlər yıxır, canlar yaxır, 

qızıl qan sellər kimi axır”. Böyük müharibə  və kiçik müharibə. 

İblis böyük müharibənin əksini kiçik aynada verir. Arifi şikayətə, 

ən axır üsyana gətirən müharibənin  əksini aynada ona təqdim 

edən  İblis qəhqəhə ilə gülür. Arif isə aynada özünü gördükdən 

sonra xəcalət çəkir və öz qanı ilə özünü təmizləmək istəyir.  

Əsərin axırında fəlsəfi və dərin mənalı monoloqunu söyləyən 

İblis özü haqqında olan fikirlərə belə yekun vurur: 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

202 


İblis nədir?  

– Cümlə xəyanətlərə bais...  

Ya hər kəsə xain olan insan nədir?  

– İblis... 

 

Beləliklə, dramaturq mütərəddid görüşlü, russoçu, tolstoyçu, 



idealist, həyat hadisələrinə üzdən izahat verən tragik bir qəhrə-

manı faciənin mərkəzinə qoymuş  və onu şər istəyib  şər gətirən, 

həyat hadisələrində fəal, cəld, yüksək energiyaya malik, müxtəlif 

qiyafə geyib, müxtəlif simaya düşən, tənqidi ağıl sahibi, özünü 

insan təbiətinin rəmzi kimi qələmə verən  İblis ilə qarşılaşdır-

mışdır. İblis həyat həqiqətlərini əzəmi dərəcədə düzgün izah edir. 

Arif ölmür, yaşayır, lakin əsərdə ölüm həyata qalib gəlir. 

Faciədə ən maraqlı surətlərdən biri, şübhəsiz, siyasi qaçaqlar 

başçısı Elxandır. Elxanın dəstəsi eyni məqsədli adamlardan ibarət 

olmadığı üçün, bunların içində  həqiqi quldurlar, baş  kəsib adam 

soyanlar da var. Elxan onların düşmənidir, onlara ağır cəza verir. 

Elxanın düşərgəsi həqiqi bir ədalət məhkəməsinə çevrilir. Vətən 

xaini, xəbis İbn Yəmin tutulur. O, orduya xəyanət etmiş, Elxanın 

siyasi qaçaq olmasına səbəb olmuş, Rənanın atasını öldürmüş, 

indi isə  Rənanı aldadaraq onunla evlənmək istəyir.  Şeyx tutulur. 

O, iki ölkəyə casusluq edirmiş, müharibə  qızışdırırmış, ingilis 

dəllalı imiş. Elxan ona deyir ki: “Sus, yetər, ağbaşlı ilan!” İblis isə 

“onların tanrısı altundur

*

.  Əvət!” deyir. Keşiş tutulur. Erməni 



keşişi olan bu zat incil adına Ermənistana silah və patron daşıt-

dırırmış; sonra Xaxam tutulur. O, fransız casusudur. Ərəbistanda, 

ərəbləri fransızlara kölə etmək üçün işləyirmiş. Ən nəhayət, xəstə 

ana ilə  uşağı  gətirirlər. Siflis xəstəliyinə tutulmuş ana ilə  uşaq 

İranda müalicə oluna bilmədikləri üçün Kərbəlaya gedib şəfa 

tapmaq istəyirlər. İblis onlar haqqında deyir: 



“Dərdə bax, millətə bax, niyyətə bax! 

Ölülərdən ölülər feyz alacaq!” 

                                                 

*

 Əslində “yəhudilərin Tanrısı altundur.” – Tərtibçi. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

203 


Elxan onlara ağır cəza verir. Bundan tamaşaçılar razı qalır.  

İkinci maraqlı surət yaralı rus zabitidir. Milliyyətcə tatar olan 

bu rus ordusu zabiti bərk ayaqda özünü mətin, cəsarətli aparır və 

hamının rəğbətini qazanır. Onun yarasını Xavərlə qoca atası sa-

rıyıb sağaldırlar. Kim, nə millət olduğunu soruşmadan təmənnasız 

qayğısını  çəkirlər. Hər halda milliyyətindən asılı olmayaraq, bu 

rus ordusunun zabiti İbn Yəmindən və başqa zabitlərdən cəsarətli, 

ölümdən qorxmayan bir qəhrəmandır. O, yalnız Elxanla müqayisə 

edilə bilər. 

Əsərdə H.Cavidin insan haqqında fikirləri bu nəğmədə daha 

aydın verilmişdir: 

 

Hər şey sənindir, ey qafil insan! 



Gülgün şəfəqlər, rəngin çiçəklər. 

Hər şey sənindir, ey cahil insan! 

Parlaq günəşlər, dilbər mələklər. 

 

Bütün varlığın insana aid olduğunu bilən, insansız təbiətin, 



təbii nemətsiz insanın gözəl və xoşbəxt olmadığını bilən drama-

turq, müharibənin, qantökmənin düşməni idi. “İblis” əsəri də bi-

rinci növbədə imperialist müharibəsi əleyhinə yazılmış faciədir. 

“İblis” bir dram əsəri olmaqla bərabər, gözəl bir poeziya nü-

munəsidir. Arifin ilk monoloqu, İblisin Arifə müraciətlə böyük çı-

xışları, rəqqasələrin oxuduğu nəğmə, qızı boğulmuş  dəlisov qo-

canın fəryadla dediyi sözlər ideyaca dolğun, şeiriyyətcə nümunəvi 

parçalardır. 

Dramatik bir əsər kimi, faciənin xarakterləri və kompozisiyası 

düzgün qurulmuşdur.  Əsərin baş surətləri Arif ilə  İblis fikir və 

hərəkətlərinə uyğun ictimai şəraitdə qarşılaşırlar. Arif dəyişən 

surətdir. İblisin ancaq qiyafəsi dəyişir. O müəyyən bir ehkam ilə 

səhnəyə daxil olur. Əsər boyu fikirlərini sübut edib səhnədən 

çıxır. Qalan surətlərin şəxsi macəraları olmaqla bərabər, onlar bu 

iki əsas surətin ətrafında dönüb-dolaşırlar, İblisin ehkamına sübut, 

dəlil rolu oynayırlar. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

204 


Faciənin kompozisiyası da xarakterin fikir, qərar və hərəkət-

lərinin təzahürü üçün bir çərçivə xidməti görür. Arif ilə  İblisin 

qarşılaşmasına qədər dramaturq əsərə kiçik bir ekspozisiya ver-

mişdir. Onların qarşılaşması ilə zavyazka başlayır. Arifin İbn 

Yəminlə  gələn Rənaya rast gəlməsindən sonra konflikt yaranır. 

Konflikt inkişaf edir və Arifin Xavəri boğması ilə fəlakətə keçir. 

Hadisələr sürətlə inkişaf edərək iki qardaşın qarşı-qarşıya dayan-

masına qədər gəlib çıxır. Arifi öz qardaşı Vasifi bilmədən öldür-

məsilə  fəlakət son nöqtəsinə çatır. Sonluqda səhnədəkilər  İblisin 

həm fəlsəfi, həm də siyasi məzmun daşıyan son yekununu din-

ləyir; əsər bitir. Təbii kompozisiyanı mövzunun tərkibi doğurma-

lıdır. Bu nöqteyi-nəzərdən faciənin kompozisiyası mövzu ilə 

həmahəng səslənir. 

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   34


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə