Yazılmış bir kitabın üstündə bir dəfə gözəl epiqraf oxudum: "Xatirələr faydalı olsun deyə səmimi ya zılmalı, gerçəkliyə tən gəlməlidir."



Yüklə 3.51 Mb.
PDF просмотр
səhifə2/34
tarix02.12.2016
ölçüsü3.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   34

Abdulla  Şaiqin  “İblis” faciəsində qoyulan mühüm sosial 

problemlərlə ilgəli daha dərin məsələlərə əl atmış, Qərbin keçirdi-

yi, Şərqin isə keçirməkdə olduğu istihalə dövrlərinə (keçid dövr-

lərinə), millət və onun təfəkkür tərzinə, dirçəliş və inkişafına nə-

zər salmış, dövrün bir çox tənqidçisindən fərqli olaraq, Arifin 

xarakterindəki ziddiyyətləri, tərəddüd və şübhəçiliyi real ictimai-

tarixi şəraitlə bağlamışdır. Bütün bunlar ona faciənin mahiyyətini, 

ictimai  əhəmiyyətini, dramaturqun fəlsəfi-estetik konsepsiyasını 

açmağa imkan vermişdir. İnsanın maddi və mənəvi qüvvədən iba-

rət olması haqqında konsepsiya və onun əsərdə bədii həlli məsələ-

sinə toxunan müəllifin fikrincə, “İblis”də İblis maddi qüvvələrin, 

Mələk isə  mənəvi qüvvələrin simvoludur. Bu iki qüvvə  hər bir 

insanda mövcuddur və bu iki qüvvənin (mənfi və müsbət qüvvə-

lərin) bir-birilə çarpışması faciəni doğuran əsas şərtdir.  

Şaiq faciə  və dram janrlarının hüdudlarını müəyyənləşdir-

məyə, “İblis”də faciənin şərtləri və qanunlarına nə dərəcədə əməl 

olunmasını aşkara çıxarmağa çalışmışdır. “İblis”ə iki görünüşdən 

(əsərdə faciəvilik və dramatikliyin nədən ibarət olmasından) yana-

şan müəllif onda dramatikliyi Arifin ideya və qayəsində, ictimai 

həyata və insanlara münasibətində, Rənanın eşqində görmüşdür. 

Ancaq o, Arifin dram qəhrəmanı kimi təhlil etməyə çalışsa da, 

məntiqi cəhətdən Arifin faciə  qəhrəmanı olması fikrinə  gəlib 

çıxmışdır.  

İyirminci illərdə “İblis” faciəsinin ictimai mahiyyətini və dra-

maturqun qayəsini daha yaxşı duyan yazıçılardan biri olan Ab-

dulla Şaiq, eyni zamanda, Arif və İblis surətlərinin geniş təhlilini 

vermişdir. Onun fikrincə, istihalə dövrünün tipik nümayəndəsi 

olan Arifi inlətən, ürəyinin dərinliyində qorxunc yaralar açan 

şəxsi kədəri deyil, cəmiyyətə qarşı münasibəti, arzusu ilə real 

həyat arasındakı ziddiyyətlərdir. O, həmin ziddiyyətləri belə 

səciyyələndirmişdir: “... O, fərdi arzusu ilə ictimai arzular ara-

sında böyük bir ziddiyyət görür. Arif ya o çirkin həyata uymalı, 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

21 


onun bütün pislikləri və çamırlıqları içində sürünməli, yaxud o 

qeydləri, o ayrılıqları  qırıb parçalayaraq mühiti istədiyi kimi 

dəyişdirməli və istədiyi  şəklə salmalı idi. Bunların heç birini 

etmək iqtidarını özündə görmədiyindən o, mühitdən tamamilə 

uzaqlaşmaq, dərdlərini, ələmlərini unutmaq məqsədilə təbiətin saf 

və sakit köksü üzərinə atılmaq, orada həyacanlarını unutmaq 

məcburiyyətində qalır. “İblis” fənalıqların simvoludur. O, mənə-

viyyatı və yaxşılıqları inkar edən bir ruhdur. Vəzifəsi insanlardakı 

mənəvi qüvvələri söndürmək və maddi qüvvələri inkişaf etdir-

məkdir. Odur ki, Arifi iğva etmək və onun qəlbini təsxir edə bil-

mək üçün dürlü-dürlü planlar qurur və onu insani əxlaq və yüksək 

duyğulardan uzaqlaşdırmağa, bataqlığa, adi və alçaq həyata 

sürükləməyə çalışır...” 

Abdulla Şaiq Arifin əqli təkamülündə, həyatı daha yaxşı dərk 

etməsində, onun acı həqiqətlərini görüb duymasında, başqa sözlə, 

məntiqi təfəkkürünün inkişafında  İblisin oynadığı rola xüsusi 

əhəmiyyət vermişdir. Onun düşündüyünə görə, “Arif XIX və 

qismən XX əsrin yetişdirmiş olduğu türk xalqının nümayəndəsi 

və tarixi tipidir. İblis isə Qərb mədəniyyətinin yetişdirmiş olduğu, 

tam mənası ilə realist bir tipdir. O bütün qüvvətini və  hərarətini 

ağıl və mühakiməsindən alır.” 

İblis romantik tipdir, mifoloji obrazdır. Onun irəli sürdüyü 

fikirlərdə  Zərdüşt fəlsəfəsilə  səsləşən cəhətlər vardır. Belə olan 

surətdə Şaiq İblisi nə üçün  Qərb mədəniyyətinin yetişdirmiş ol-

duğu realist tip adlandırmışdır? Məncə, İblisi Qərb imperializmi-

nin simvolu kimi göstərmək, həyatda və  cəmiyyətdə baş verən 

hadisələri realistcəsinə qiymətləndirdiyi üşün Abdulla Şaiq onu 

realist tip hesab etmişdir.  İblis həqiqətən ictimai həyat hadisə-

lərinə  və  cəmiyyət qanunlarına münasibətdə, ona rasionalizm 

mövqeyindən yanaşmaqda və məntiqi nəticələr çıxarmaqda böyük 

realistdir. Bir bədii obraz kimi isə romantik surətdir. Abdulla Şaiq 

demişkən, “İblis kəskin ağla və sarsılmaz iradəyə malikdir. 

Dodaqlarından uçan hər söz məntiqli, hər bir hərəkət və fəaliyyət 

ağıl və mühakiməyə uyğundur. Həyatdakı ahəng və intizamı 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

22 


pozmaq üçün plan qurmaqda, məqsədinə irişmək üçün vasitələr 

və səbəblər hazırlamaqda çox mahirdir. İsbata çalışdığı həqiqətlə-

ri müxatibinə o qədər böyük bir məharətlə anladır və elə füsunkar 

bir təsir ilə nufüz edir ki, qarşısındakının məğlub olmaması imkan 

xaricindədir... O amansız bir münəqqiddir. Bu cəhətdən də realiz-

min müəssisidir. Ariflə  İblisi müqayisə edəcək olsaq. İblis ona 

görə çox irəliləmişdir, nöqteti-nəzərləri yenidir.”

1

 



Şaiq  İblisi maddi ehtirasatın, ağıl və elmin, ona qida verən 

Qərb mədəniyyətinin, İngiltərə müstəmləkəçilərinin nümayəndəsi 

kimi səciyyələndirmişdir. O, sufilərin hiss, rasionalistlərin isə ağı-

la münasibətlərini şərh edərək, dramaturqun ağıl və hissin vəhdəti 

haqqındakı konsepsiyasını belə aydınlaşdırmışdır: “... Cavidcə 

insanların səadəti ağıl ilə  qəlb arasımda olan ahəng və uyğun-

luqdadır. O, qəlbsiz insanları bəşəriyyət üçün çox zərərli görür. O, 

bu iki qüvvəni müsavi olaraq özündə inkişaf etdirmiş insanlar 

görməyi arzu edir...” 

O, bu baxımdan Elxan surətini, onun kəskin ağıl və iradəyə 

malik olmasını təqdir etmişdir. Düşünmüşdür ki, dramaturq faciə-

nin son pərdəsində Arifin rolunu yeni bir qəhrəmana, Elxana 

vermişdir ki, bu da faciə qanunlarına ziddir. Buna haqq qazandır-

mağa çalışan müəllif yazmışdır: “Arif həyata atılaraq ictimai 

məsələləri həll etməyə  hələ hazır deyildir. Cavidcə o ictimai 

quruluşu bu gün əskilikdən çox uşaqlaşmış, bir çox qorxunc 

vaqiələr, acı  təcrübələr görmüş, həyata açıq gözlə baxan yeni 

nəslin nümayəndələri yarada biləcək. Cavid bu həqiqəti, bu 

qayəni göstərmək üçün hailə [faciə] çərçivəsini qıraraq onun 

xaricinə çıxmaq məcburiyyətində qalmış.” 

İyirminci illərdə  “İblis” faciəsi barəsində yazılmış  məqalə-

lərdə dramaturqa tutulan əsas iradlardan biri əsərdə  şairin qayə-

sinin və tiplərin aydın olmaması, orada bədii təzada geniş yer 

verilməsilə  əlaqədar idi. Abdulla Şaiq bu cür düşünənlərlə açıq 

                                                 

1

 Abdulla Şaiq. Cavidin “İblis” nam hailəsi haqqında duyğularım, “Maarif və 



mədəniyyət”, 1925, № 2, səh. 45. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

23 


mübahisəyə girməsə  də, həmin mülahizələrlə razılaşmamış  və 

demişdir: “Tiplərə  gəlincə, doğrudur,  İblisin sözlərində bir çox 

təzad var. İblis mürəkkəb bir tipdir. Elə  İblisi canlandıran, ona 

qüvvət, rəng və ziya verən sözlərindəki təzaddır.” 



III 

1960-1970-ci illərdə Hüseyn Cavidin ədəbi irsinin öyrənil-

məsində yeni mərhələ başlanır. Azərbaycan  ədəbiyyatşünaslı-

ğında yeni bir sahə - cavidşünaslıq formalaşıb inkişaf edir. XX əsr 

Azərbaycan romantizminin nəızəri problemlərinin, estetik prin-

siplərinin araşdırılması dramaturqun ədəbi irsinin daha dərindən 

öyrənilməsinə, yeni tədqiqat  əsərlərinin, məqalələrin, elmi kon-

sepsiyaların yaranmasına səbəb olur. Həmin illərdə Hüseyn Cavid 

haqqında yazılmış məqalələr, hər şeydən öncə, elmi-nəzəri səviy-

yəsinə görə seçilir; onun ayrı-ayrı  əsərləri marksist-leninçi ədə-

biyyatşünaslığının metodoloji və ədəbi-nəzəri prinsipləri əsasında 

qiymətləndirilir, tədqiq və təhlil edilir. Hüseyn Cavid irsinin araş-

dırılmasında yeni mərhələ başlanır. Onun yaradıcılığının, xüsusən 

romantizminin tədqiq, təhlil və qiymətləndirilməsinin nəzəri mə-

sələləri və estetik prinsiplərinin işlənib hazırlanmasında müəyyən 

işlər görülür. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, həmin dövrdə dra-

maturq haqqında yazılmış bəzi məqalələrdə onun əsərləri sənətin 

nəzəriyyəsi baxımından deyil, ideoloji baxımdan qiymətləndi-

rilmişdir. Bəzi tənqidçi və  ədəbiyyatşünaslar iyirminci-otuzuncu 

illər tənqidinin təsiri altından çıxa bilməmiş, məlum və  həqiqət-

dən uzaq fikir və mülahizələrə kor-koranə yanaşmışlar. 

1956-cı ildə Sov. İKP MK-nın XX qurultayında Nikita Ser-

geeviç Xruşşovun təşəbbüsü ilə 1937-ci ildə  və sonralar siyasi 

repressiyaya məruz qalmış sovet vətəndaşlarına bəraət verilməsi 

məsələsi müzakirə edildi və onlara bəraət verilməsi haqqında 

qərar qəbul olundu. 

Həmin ildə Cavid bəraət aldı. 20 illik fasilədən sonra Cavidin 

rəsmi qadağam edilmiş  ədəbi irsi xalqa qaytarıldı. Cavid irsinin 

tədqiqi, nəşri və əsərlərinin tamaşaya qoyulmasında yeni mərhələ 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

24 


başlandı. Adil İsgəndərov Azərbaycan Akademik Dram Teatrında 

“Şeyx Sənan” faciəsini tamaşaya qoydu. 

1950-ci illərin ikinci yarısında Cavid haqqında yazılmış  mə-

qalələr arasında diqqəti daha çox Əkbər Ağayevin və Əli Sultan-

lının məqalələri cəlb edir. Hər iki müəllifin məqaləsində (məqa-

lələrdə ideoloji baxımdan Hüseyn Cavid haqqında deyilən tənqidi 

mülahizələrə haqq qazandırılsa da) mübahisəli fikirlər vardır. 

Lakin bu, bütövlükdə onların məqalələri üçün səciyyəvi deyildir. 

Bəllidir ki, vaxtilə XX əsr Azərbaycan romantizminin böyük 

nümayəndələri olan Məhəmməd Hadi və Hüseyn Cavid kimi 

klassiklərin qarşısında həddindən artıq tələblər qoyulmuş, onların 

əsərləri romantizmin nəzəriyyəsi və estetik prinsipləri nəzərə 

alınmadan qiymətləndirilmişdir.  Əkbər Ağayev  ədəbi ictimaiy-

yətin diqqətini bu cəhətə yönəldərək yazmışdır: “... indi Hadi və 

Cavid kimi sənətkarlardan imtina etmək yox, onları düzgün 

tədqiq edib öyrənmək və gənc nəslə tanıtdırmaq lazımdır. Ədəbi  

irsimizin sosialist mədəniyyəti xidmətinə vermək işində böyük 

əhəmiyyəti olan bu yolu bizə Kommunist partiyamız, onun XX 

qurultayı  və bu qurultayın böyük teoretik əhəmiyyəti olan tarixi 

qərarları göstərmişdir.”

1

 

Əkbər Ağayevin məqaləsində qoyulan iki mühüm problem 



diqqəti cəlb edir. Birincisi, Hüseyn Cavidin yaradıcılıq yolu və 

əsərləri tamamilə yenidən və  əsaslı surətdə  tədqiq edilib 

öyrənilməlidir.  

İkinci problem isə bədii yaradıcılıqda ziddiyyətin mənşəyi ilə 

ilgəlidir. O, bu barədə yazır: “Hər şeydən əvvəl onu yadda saxla-

maq lazımdır ki, ədəbiyyat tarixində düz bir xətlə, ziddiyyətsiz, 

bütün ömrü boyu bir istiqamətlə irliləyən, yaradıcılıq tərəddüdü 

və  şübhələri keçirməyən böyük bir sənətkar olmamışdır. Nə rus, 

nə Şərq, nə Qərb ədəbiyyatından elə bir şəxsiyyətin adını çəkmək 

                                                 

1

 Əkbər Ağayev. Hüseyn Cavid və onun “Şeyx Sənan”  əsəri, “Ədəbiyyat və 



incəsənət”, 28 oktyabr 1956. Onun ikinci eyni adlı  məqaləsi həmin qəzetin 4 

noyabr tarixində dərc edilmişdir. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

25 


olmaz ki, o belə bir məhdud yolla inkişaf etmiş olsun. Çünki belə 

məhdudluq ümumiyyətlə sənətkar dühasına ziddir...” 

Məsələyə bu yönümdən yanaşan müəllif Cavid yaradıcılığın-

dakı ziddiyyətlərlə əlaqədar yazırdı: “... Cavidin yaradıcılığı ona 

görə ziddiyyətli və ziqzaqlıdır ki, bir tərəfdən onun yetişdiyi və 

yaradıcılığa başladığı dövrün özü ziddiyyətli idi, digər tərəfdən 

Cavidin uşaqlığı  və  gəncliyi müxtəlif, bir-birinə zidd mədəni 

təsirləri özündə birləşdirən bir mühitdə keçmişdir.” 

Görkəmli  ədəbiyyatşünas  Əli Sultanlı dünya ədəbiyyatını, 

dünya  ədəbiyyatını,  Şərq və  Qərb dramaturgiyasını yaxşı bilirdi. 

Bu, ona Hüseyn Cavid dramaturgiyası barəsində yeni və orijinal 

mülahizələr yürütməyə imkan vermişdir.  Əli Sultanlı, eyni za-

manda, Hüseyn Cavid irsinin yeni aspektdə  və metodoloji prin-

siplər  əsasında öyrənilməsinin  əsasıı qoyan alimlərdən biridir. 

Onun məqaləsində qiymətli cəhətlər çoxdur. Ancaq mən onun bir 

neçəsi üzərində dayanmaq istəyirəm. 

Azərbaycan  ədəbiyyatşünaslığının, o cümlədən cavidşünaslı-

ğın, irəlidə göstərdiyimiz kimi, qarşısında duran aktual problem-

lərdən biri Hüseyn Cavidin yaradıcılıq metodu və üslubunun va-

hid elmi konsepsiyasını və metodoloji prinsiplərini işləyib hazır-

lamaqdan ibarətdir. Ədəbiyyat nəzəriyyəçiləri bu sahədə müəyyən 

işlər görsələr də, həll ediləsi məsələlər az deyildir. Bu baxımdan 

Əli Sultanlının nəzəri konsepsiyası diqqəti cəlb edir. Ona görə, 

Hüseyn Cavidin 1920-ci illərə  qədər yazdığı bir sıra  əsərlərdə 

romantizm ilə realizmi birləşir. Dramaturq bəzən romantizmdən 

realizmə keçir. (Bu məsələ H.Zeynallı, A.Şaiq və b. vardır.) 

Əli Sultanlının  ədəbi-nəzəri görüşləri üçün səciyyəvi olan 

cəhətlərdən biri elmi obyektivlik və  təhlil-tədqiq üsulunun oriji-

nallığıdır. O, vaxtilə dramaturq haqqında deyilmiş fikirlərə  tən-

qidi yanaşarkən elmi obyektivlik duyğusunu itirməmiş, mübahi-

səli məsələləri bilavasitə onun əsərlərinə istinad edərək həll et-

məyə çalışmışdır.  Əkrəmi,Peyğəmbəri,  Şair Kirmanini və başqa 

surətləri dramaturqla eyniləşdirən tənqidçilərin və  ədəbiyyatşü-


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

26 


nasların  əleyhinə getmiş, “Şeyx Sənan”dakı yuxu və teyf məsə-

ləsini dünya dramaturgiyası kontekstində aydınlaşdırmışdır.  

Arifin konkret tarixi və tipik bir obraz olması barəsində  Əli 

Sultanlının fikirləri Abdulla Şaiqinki ilə üst-üstə düşsə də, o, Arif 

surəti haqqında yeni mülahizələr söyləmişdir. Russoizmin XX 

əsrin əvvəllərində Türkiyədə yayıldığını nəzərə alan müəllif belə 

bir fikir irəli sürmüşdür: “Arif russoçudur, dramaturq bu dünya-

görüşünü Türkiyədən gətirmiş, russoçuluqla tolstoyçuluğu Arif 

obrazında birləşdirmişdir.” 

Əli Sultanlı Cavidin inqilabdan qabaq və sovet dövrü yara-

dıcılığını  təhlil və  tədqiq edərək, Azərbaycan tənqidi və  ədəbiy-

yatşünaslığında ən çox mübahisələrə səbəb olan “Peyğəmbər” və 

“Topal Teymur” tarixi dramları üzərində dayanmışdır. Bu, bir 

həqiqətdir ki, Hüseyn Cavidin tarixi dramlarını təhlil edərkən on-

larda təsvir edilmiş epoxanı, dövrün ictimai-siyasi və tarixi hadi-

sələrini, fəlsəfəsini, ictimai fikir axınlarını, tarixi şəxsiyyətlər haq-

qında məlumat və həqiqətləri mükəmməl bilmək lazımdır. Bunsuz 

dramaturqun həmin əsərlərdə irəli sürdüyü konsepsiyaları, fəlsəfi-

estetik problemləri, tarixilik və müasirliyin nədən ibarət olmasını 

bilmək, təhlil etmək və qiymətləndirmək mümkün deyildir.  

Əli Sultanlı Azərbaycan tarixi dramlarının nəzəriyyəsinin iş-

lənib hazırlanmasında müəyyən xidmət göstərmişdir. Onun məqa-

ləsi bu baxımdan və hər şeydən öncə, təhlil və tədqiq prinsipləri-

nə, metodoloji cəhətlərinə görə  əhəmiyyətlidir. O, özündən qa-

baqkı və sonrakı bəzi tənqidçi və ədəbiyyatşünaslardan fərqli ola-

raq,  Şərq və  Qərb islamşünaslarının, sovet və xarici tarixçilərin 

əsərləri ilə yaxından tanış olmuş,  ədəbiyyatşünaslığımızda ilk 

dəfə “Peyğəmbər”i Volterin “Məhəmməd peyğəmbər, yaxud 

fanatizm”, “Topal Teymur”u isə Marlonun “Böyük Teymurləng” 

dramları ilə müqayisəli şəkildə təhlil etməyə və qiymətləndirməyə 

təşəbbüs göstərmişdir. Onun fikrincə, “Maarifçi Volterin əsərində 

tarixi obyektivlik yoxdur. O, müəyyən surətləri öz antiklerikal 

ideyalarının ruporu edərək, tarixi realizmi unutmuşdur.  Əslində, 

senzuradan canını qurtarmaq məqsədilə din başçıları  üşün tipik 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

27 


olan cəhətlərin hamısını alıb Məhəmmədin simasında cəmləşdir-

mişdir.” Böyük Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavid isə başqa 

yolla getmişdir. O, tarixi hadisələrə obyektiv yanaşmış, hər  şey-

dən  əvvəl, həmin sosial-tarixi hadisələrin konkret mahiyyətini 

vermişdir. Başqa sözlə, “... Peyğəmbər surətini verərkən drama-

turq tarixi həqiqətə  əzəmi dərəcədə  sədaqət göstərməyə çalışır. 

Tarixi həqiqətə münasibətində isə onun yaradıcılığında, həmişə 

olduğu kimi, romantizmlə realizm ünsürləri birləşir.  Ən nəhayət 

isə realizm romantizmə qalib gəlir.” 

Müasir Azərbaycan  ədəbiyyatşünaslığında “Peyğəmbər” və 

“Topal Teymur” tarixi dramlarının obyektiv qiymətləndirilmə-

sində  Hənəfi Zeynallının,  Əli Sultanlının, Məsud  Əlioğlunun və 

başqa  ədəbiyyatşünasların müəyyən xidməti vardır.  Əli Sultanlı 

“Topal Teymur”dan danışarkən bir neçə  məsələni  ədəbiyyatşü-

nasların nəzərinə çatdıraraq yazmışdır: “Topal Teymur”dan da-

nışarkən bir məsələni də qeyd etmək lazımdır. Bu əsərdə dra-

maturq ilə Teymurun saray şairi Kirmani və yaxud anadolu filo-

sofu Şeyx Buxari arasında eyniyyət düzəltmək yanlış bir üsuldur. 

Bu üsul, ədəbiyyatşünası  əsərin ideyasını düzgün müəyyən et-

məkdən uzaqlaşdırır. H.Cavid nə yarımxarabatı  şair Kirmanidir, 

nə də filosof Şeyx Buxari. O, tarixə sədaqət göstərərək, hadisələri 

əzəmi dərəcədə düzgün təsbit etməklə, onları nisbətən romantik-

ləşdirmişdir. Dramda Topal Teymur tarixdə olduğu kimi həm 

mənfi, həm də müsbət sifətləri ilə canlanmışdır.»

1

 

Əsərdən “Əgər dünyanın zərrə  qədər dəyəri olsaydı, yığın-



yığın insanlara, ucu-bucağı yox məmləkətlərə... sənin kimi bir 

kor


2

, mənim kimi bir topal müsəllət olmazdı” sözlərini misal 

çəkən alim onun müasirliyinə  işarə vuraraq yazmışdır: “Teymu-

run son sözü öz dövrü üçün nə  qədər tipikdirsə, imperializm 

dövrü üçün, müharibə qızışdıranlar üçün də olduqca tipikdir.”  

                                                 

1

 Əli Sultanlı, Məqalələr, Bakı, Azərnəşr, 1971, səh. 153. 



2

 Türk sultanı Yıldırım Bayazidə işarədir. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

28 


Əli Sultanlı  Əkbər Ağayevdən fərqli olaraq Hüseyn Cavidin 

dünyagörüşündəki və yaradıcılığındakı ziddiyyətlər barəsində 

başqa fikirdədir. Onun fikrincə, dramaturq cəmiyyətin inkişaf qa-

nunları ilə tanış olmadığı üçün ziddiyyətlərdən canını qurtara 

bilmirdi. Onun vahid bir sistemə malik fəlsəfi konsepsiyası da 

yox idi. Ona görə də o, təbii olaraq sıx-sıx ziddiyyətə düşürdü... 

Sonralar həmin fikirləri bəzi  ədəbiyyatşünaslarımız, demək olar 

ki, eynilə təkrarlamışlar. Ümumiyyətlə, bədii yaradıcılıqda vahid 

fəlsəfi konsepsiyaya malik olmaq yazıçını sxematizmə  və fikir 

yeknəsəkliyinə aparıb çıxarmazmı?.. Unutmaq olmaz ki, bədii 

yaradıcılıqda yazıçı üçün vahid bir fəlsəfi konsepsiyanı izləmək, 

fəlsəfi sistemə malik olmaq çox çətin olur. Bu, nəticə etibarilə ya-

zıçını  bədii yaradıcılıqda sxematizmə aparıb çıxarar. Bilmək la-

zımdır ki, bədii əsərlərdə qoyulan problemlərlə, irəli sürülən fəl-

səfi konsepsiyalarla əlaqədar olaraq yazıçının fəlsəfi sistemi, kon-

sepsiyaları  dəyişilə bilir. Əgər söhbət konkret olaraq Hüseyn 

Caviddən gedirsə, onda “Şeyx Sənan”da, “İblis”də, “Peyğəm-

bər”də, “Topal Teymur”da, “Səyavuş”da və “Xəyyam”da vahid 

fəlsəfi konsepsiyadan necə çıxış etmək olardı?.. Əlbəttə, bu kimi 

məsələlər cavidşünaslıqda dərin elmi izahını gözləyən mürəkkəb 

nəzəri problemlərdir. Mən belə fikirləşirəm ki, Hüseyn Cavidin 

dünyagörüşündə və yaradıcılığında müəyyən ziddiyyətlər olsa da, 

onun insan və əxlaq, sülh və müharibə, cəmiyyət və şəxsiyyət, hu-

manizm, inam və əqidə, gözəllik və eybəcərlik, ülvilik və faciəvi-

lik, tarixilik və müasirlik... haqqında vahid fəlsəfi konsepsiyası 

vardır.  

O, bəzən dramaturq haqqında kəskin fikirlər də demişdir. 

Guya Hüseyn Cavid dünyadan xəbərsizdi, onun ictimai-siyasi 

biliyi müşahidələri dairəsindən kənara çıxmırdı, cəmiyyət qanun-

larını  və imperialist müharibəsinin  əsl mahiyyətini dərk etmirdi, 

“Afət”də hadisələr ümumiləşdirilməmişdi və i.a. Əlbəttə, bu, o 

qədər də inandırıcı görünməyən və  dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac 

olan fikirlərdir. 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

29 


IV 

1960-cı illərdə Azərbaycan tənqidi və  ədəbiyyatşünaslığının 

nəzəri və professional səviyyəsi xeyli yüksəlir, klassik irsin daha 

dərindən öyrənilməsində müəyyən nailiyyətlər qazanılır, yeni 

elmi tədqiqat  əsələri meydana gəlir. Klassik sənətkar Hüseyn 

Cavid haqqında yüzlərcə  məqalə, bir monoqrafiya, bir neçə 

dissertasiya yazılır. Hüseyn Cavid irsinin araşdırılmasında Məm-

məd Cəfər, Cəfər Cəfərov, Yaşar Qarayev, Məsud Əlioğlu, Zahid 

Əkbərov, İzzət Rüstəmov, Əbülfəz İbadoğlu və başqaları diqqətə-

layiq işlər görürlər. 

Müasir Azərbaycan  ədəbiyyatşünaslığında XX əsr romantik 

poeziyamızın və  mənzum dramlarımızın bədii-estetik, dil və üs-

lub, sənətkarlıq xüsusiyyətləri kifayət qədər dərindən araşdırılma-

mışdır. Lakin bu sahədə əhəmiyyətli tədqiqat işləri aparılmışdır.  

Cavidin romantik şerinin, mənzum dramlarının dil-üslub və 

sənətkarlıq xüsusiyyətlərinin tədqiq olunmasında mühüm xidmət 

görkəmli alim və nəzəriyyəçi Məmməd Cəfərə məxsusdur. Onun 

ədəbi-nəzəri görüşləri, elmi əsərləri və konsepsiyaları bütövlükdə 

cavidşünaslığın inkişafına səmərəli təsir göstərmişdir. Ədəbiyyat-

şünaslığımızda, ümumiyyətlə, dil, üslub, yaradıcılıq metodu və 

sənətkarlıq məsələlərinin işlənib hazırlanmasında Məmməd Cəfər 

çox iş görmüşdür. O, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan romantik 

poeziyasında gedən axtarışlardan bəhs edərək yazmışdır: “Cavi-

din üslub xüsusiyyətlərini düzgün müəyyənləşdirmək üçün hər 

şeydən  əvvəl nəzərdə tutmaq lazımdır ki, onun, habelə M.Hadi, 

A.Səhhət, A.Şaiq kimi başqa romantik şairlərin yaradıcılığa başla-

dığı dövr bədii forma, xüsusən bədii dil, üslub sahəsində yeni 

axtarışlar dövrü idi. Bu axtarışlar yolunda çox ciddi çətinliklər 

meydana çıxırdı. Bu çətinliklərə Cavid də rast gəlmişdi...” 

Alim bu çətinlikləri törədən səbəbləri açıb göstərmiş,  ənənə 

ilə novatorluq arasındakı  əlaqənin mahiyyətini və  əhəmiyyətini 

aydınlaşdırmışdır. Klassik Azərbaycan və  şifahi xalq şeir dilinin 

və üslubunun biçimlənməsində bu iki şeir dilinin oynadığı rol 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

30 


barəsində öz konsepsiyasını irəli sürmüşdür. O, romantik yazıçı-

ların dildə, üslubda və  bədii formada əmələ  gətirmək istədikləri 

təzəliklərdən danışarkən demişdir: “... Məhəmməd Hadi, Abdulla 

Şaiq, Abbas Səhhət və Hüseyn Cavid bu ziddiyyəti [klassik şeirlə 

şifahi xalq şeiri arasında olan ziddiyyəti] dərk etmişdilər. Onlar 

bir sıra başqa məsələlərdə olduğu kimi, xüsusən dil, üslub və 

bədii forma məsələsində yenilik yaratmağa ciddi səy göstərirdilər. 

Lakin onların hərəsinə  məxsus dil, üslub xüsusiyyətləri var idi. 

Bu şairlərin heç biri digərinə bənzəmirdi. Yeni şeir dili və üslubu 

məsələlərinə münasibətlərində də onları bir-birindən fərqləndirən 

prinsipial cəhətlər var idi.” 

Dil və üslub məsələsində  hər romantik yazıçının özünəməx-

susluğunu və  fərdi-tipik xüsusiyyətlərini qeyd edən alimin fik-

rincə, iki üslubda, yəni həm klassik şeir dili və üslubunda, həm də 

şifahi xalq şeiri dilində və üslubunda şeir yazmaq Hüseyn Cavid 

yaradıcılığının birinci dövrü üçün

1

 səciyyəvidir.  



Hüseyn Cavid və Rza Tofiqin klassik şeir üslubu ilə  şifahi 

xalq şeiri üslubuna münasibətdə oxşarlığı nəzərə çarpdıran müəl-

lif belə düşünmüşdür ki, Azərbaycan  şairi yaradıcılığının birinci 

dövründə ciddi siyasi, ictimia-fəlsəfi  şeirlərini klassik üslubda, 

mahnı və şərqilərini şifahi xalq şeiri üslubunda yazmışdır. Hüseyn 

Cavidin özünə  məxsus olan əsl dil və üslub xüsusiyyətləri isə 

1910-cu ildən formalaşmağa başlamışdır. O, şairin  ədəbi dilinin 

və üslubunun biçimlənməsinə  təsir göstərən amilləri qeyd etmiş 

və yazmışdır: “Cavidin özünə  məxsus olan tam orijinal dili şeir 

dili və üslub xüsusiyyətləri “Şeyx Sənan” faciəsi ilə başlayır...” 

Mövzu və janrın yazıçının dil və üslubuna təsiri və bunlar 

arasındakı qarşılıqlı  əlaqə barəsində maraqlı  nəzəri mülahizələr 

irəli sürən Məmməd Cəfər  əruz vəznində yazılmış  “Şeyx 

Sənan”da şairin fars və ərəb tərkiblərindən mümkün qədər uzaq-

laşmasını onun bədii yaradıçılığında mühüm bir hadisə kimi 

                                                 

1

 Məmməd Cəfər Hüseyn Cavid yaradıcılığının birinci dövrü deyərkən 1905-



1909-cu illəri nəzərdə tutmuşdur. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

31 


qiymətləndirmişdir: «“Şeyx Sənan”ın dilində və üslubunda Cavid 

klassik Azərbaycan  şeir dili və üslubu ənənələrini  əsas götür-

müşdür. Lakin o bu dil, üslub ənənələrini sadəcə təqlid etməmiş, 

mümkün qədər onu zənginləşdirməyə, yeniləşdirməyə, müasir-

ləşdirməyə, mənzum dram dilinə uyğunlaşdırmağa çalışmışdır.»

1

 



Hüseyn Cavid Azərbaycan  şeirində  və dramaturgiyasında 

yeni dil və üslub yaradan, mövzuca zənginləşdirən və inkişaf 

etdirən, mənzum faciə janrının  əsasını qoyan görkəmli sənətkar, 

qüdrətli söz ustasıdır. Onun orijinal yaradıcılığı  və  sənəti 

bütövlükdə Azərbaycan dramaturgiyasının və teatrının inkişafına 

təsir göstərmişdir. Mənzum dram əsərlərində heca və əruz vəzn-

lərinin bədii imkanlarından çox ustalıqla və yaradıcılıqla istifadə 

etmişdir. Bu kimi cəhətləri diqqət mərkəzində saxlayan Məmməd 

Cəfər, Hüseyn Cavidin Azərbaycan ədəbiyyatına xidmətinə yük-

sək qiymət vermişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qələbə-

sindən sonra dramaturqun dil və üslubunda əmələ gələn dəyişik-

liyi və inkişafı, dilini sadələşdirməyə doğru atdığı addımları müs-

bət bir hal kimi almış və onun ciddi bədii axtarışlarının səmərəli 

nəticəsi hesab etmişdir. Xüsusilə “Azər” dramatik poemasında 

şairin ədəbi-bədii dil sahəsində qazandığı uğurları qabarıq nəzərə 

çarpdırmışdır: «... “Azər” poemasından başlayaraq Cavidin 

sənətində, şeirində, klassik şeir dili və üslubu ilə şifahi xalq şeiri, 

dili, üslubu birləşməyə doğru inkişaf edir və biri digərinə  təsir 

etmək, bir-birinə qovuşmaq yolu ilə təkmilləşirdi...» 

Məmməd Cəfər Hüseyn Cavidin dil və üslubunun yalnız öz 

yaradıcılığı üçün deyil, bütövlükdə Azərbaycan sovet ədəbiyyatı 

üçün əhəmiyyətini qabartmış, onun bədii axtarışları və yaradıcılıq 

təkamülünün dialektikasına nəzər salmış, bəzi tənqidçi və ədəbiy-

yatşünaslar kimi, heca vəznini  əruz vəznini, klassik şeir dili və 

üslubunu  şifahi xalq şeiri dili və üslubuna qarşı qoymamışdır. 

                                                 

1

 Məmməd Cəfər. H.Cavidin sənəti haqqında qeydlər (dil və üslub 



xüsusiyyətləri, bədii təsvir vasitələri), “Azərbaycan”, 1960, № 12, səh. 176. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

32 


Əksinə, onların birinin digərini zənginləşdirməsini, təkmilləşdir-

məsini və yeniləşdirməsini önə çəkmişdir.  

Azərbaycan mənzum dramlarının poetikasının, dil-üslub və 

sənətkarlıq xüsusiyyələrinin nəzəriyyəsini işləyib hazırlamaq 

üçün Hüseyn Cavidin ədəbi irsi zəngin material verir. Heca və 

Azərbaycan əruzunun bütün incəliklərini gözəl bilən, onu təkmil-

ləşdirib inkişaf etdirən Hüseyn Cavidi, eyni zamanda, mənzum 

dramlarımızın poetikasının nəzəriyyəsinin işlənib hazırlanmasına 

zəmin yaratmışdır. Bu cəhətdən onun bütün mənzum dramları, 

xüsusən “Peyğəmbər” mənzum tarixi dramı  ədəbiyyat nəzəriy-

yəçiləri üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Dramaturq başqa mənzum 

dramlarından fərqli olaraq “Peyğəmbər”də həm heca, həm də əruz 

vəznindən böyük sənətkarlıqla istifadə etmişdir: «... Cavid həm 

Azərbaycan  əruzu, həm də heca vəznində Azərbaycan dilində 

yüksək dram əsərlərinin yaradılmasının mümkün olduğunu sübut 

etdi.  Əgər “Şeyx Sənan”, “İblis” və xüsusilə “Xəyyam” onun 

Azərbaycan  əruzunda yazılmış  ən mükəmməl  əsərləri idisə, 

“Səyavuş” da heca vəzni sahəsindəki axtarışlarının parlaq bir 

nümunəsi idi.» 

Hüseyn Cavidin poeziyasında və mənzum dramlarında Azər-

baycan  şeirinin, demək olar ki, bütün formalarından və  şəkillə-

rindən istifadə edilmişdir. Xüsusilə Azərbaycan  əruzu və heca 

vəzninin imkanlarından yaradıcılıqla istifadə etmək  şairi  ədəbi 

yeknəsəklikdən uzaqlaşdırmış, onun şeirlərinin estetik təsir gücü-

nü artırmış, sənətinə yeni bədii keyfiyyətlər və orijinallıq gətir-

mişdir. Hüseyn Cavidin ədəbi təcrübəsindən sonralar mənzum 

dram əsərləri yaradan dramaturqlarımız, xüsusilə Səməd Vurğun 

istifadə etmişdir.  

Məmməd Cəfərin Cavidin dil-üslub və  sənətkarlıq məsələ-

lərinə  həsr olunmuş qiymətli məqaləsi  ədəbiyyat nəzəriyyəçiləri 

və cavidşünaslar üçün örnək ola bilər. Böyük dramaturqun anadan 

olmasının yüz illiyini qeyd etdiyimiz bir vaxtda görkəmli alimin 

başladığı işi davam və daha da inkişaf etdirməyə ehtiyac var.  


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

33 


Tənqidçi Yaşar Qarayevin məqaləsi qismən fəlsəfi aspektdə 

işlənmişdir. Məqalənin belə  işlənməsinə,  şəksiz, Hüseyn Cavid 

fəlsəfəsinin təsiri olmuşdur. 

Yaşar Qarayev “Şeyx Sənan” və  “İblis” faciələri, Hüseyn 

Cavid romantizmi haqqında yeni mülahizələr söyləmiş, Sənan və 

İblisin fəlsəfi konsepsiyalarını izah etməyə çalışmış, yeri gəldikcə 

sənətkarlıq məsələlərinə toxunmuşdur. Onun romantik faciələrin 

səciyyəvi xüsusiyyətləri barəsindəki fikirləri daha maraqlı görü-

nür. Müəllifin fikrincə, Hüseyn Cavidin Azərbaycan ədəbiyyatına 

əsas xidmətlərindən biri budur ki, o, milli romantizmimizdə tragik 

xarakterlərin, romantik qəhrəmanların, dramatik konflikt və kol-

liziyaların yeni tipini yaratmışdır.  

Bizim  ədəbiyyatşünaslığımızda “Şeyx Sənan” faciəsi adətən 

Şeyx Əttarın məlum mənzuməsilə, “İblis” isə “Faust”, “Demon”, 

“Habil” və s. romantik əsərlərlə müqayisə olunmuşdur. Yaşar 

Qarayev, necə deyərlər, bu ənənəni pozmuşdur. Böyük alim və 

filosof Faustu böyük mütəfəkkir və filosof Sənanla müqayisə 

etdirmiş, Faustun “əkinçilik sxolastik fəlsəfəçilikdən yaxşıdır”, 

Sənanın isə “azad duyğuların təbiiliyi bə  sərbəstliyi hər  şeydən 

yüksəkdir” komsepsiyalarında bir yaxınlıq axtarmışdır. Drama-

turqu “kənar mövzulara uymaqda” ittiham edənlər barəsində 

demişdir: “... Əlbəttə, bu ittihamlarda müəyyən həqiqət vardır. 

Lakin burada bir cəhəti də  nəzərdə tutmaq vacibdir. Bu “kənar 

mövzular”  əslində bizim poeziyaya həmişə doğma olan Şərq 

mövzuları idi. Cavidlə bizim dramaturgiyaya bir tərəfdən də Şərq 

daxil olurdu. Məgər bu, milli dramaturgiyanın yalnız zənginliyi 

xeyrinə deyildimi?..” 

Yaşar Qarayev “Şeyx Sənan” və “İblis” romantik faciələrində 

qoyulan problemlər, irəli sürülən fəlsəfi konsepsiyaları aydınlaş-

dırmaq üçün maraqlı ədəbi paralellər aparmış, romantik faciələrdə 

tragik konfliikti doğuran səbəbləri göstərmişdir. Onun düşündü-

yünə görə, dramaturqun faciələrində tragik konfliktlər çox vaxt 

“bəşəriyyətçilik” və “ümumi məhəbbət” ideyaları, humanizm və 

maarifçilik ideyaları cəbhəsindən həll edilmişdir. Romantizm hə-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

34 


min faciələrin bədii obrazlar sistemində özünü göstərir. “İblis”i 

Cavid romantizminin yeni böyük nümunəsi hesab edən tənqidçi 

yazmışdır: “... İblisin qüvvəsi onun allahı və dünya işlərini özün-

dən də şərir, özündən də betər hesab etməsindədir. O, bütün dün-

yaya, allahın özünə belə, öz şərarət fəlsəfəsinin təsdiqi kimi 

baxır.” 


Mefistofel, Lüssifer, Demon və İblis surətləri nə üçün yaran-

mışdır? Bu mürəkkəb sual tənqidçinin düşündürmüşdür. O, belə 

surətlərin yaranmasını müəyyən əxlaqi-fəlsəfi sistemlərin və zid-

diyyətlərlə dolu olan epoxalarla bağlamış, XX əsrdə Azərbaycan 

ədəbiyyatında “İblis” faciəsinin meydana gəlməsini tarixi dövrlə 

əsaslandırmağa çalışmışdır. 

“Peyğəmbər” və “Topal Teymur” tarixi dramları  nə üçün 

yazılmışdır? Nə üçün həmin mövzularda məhz Hüseyn Cavid əsər 

yazmışdır? Həmin suallar Azərbaycan filoloqlarının bir neçə 

nəslini məşğul etmişdir. Suallar cavidşünaslıqda bu gün də aktual 

olaraq qalır. Yaşar Qarayev belə bir aktual problemlə  əlaqədar 

olaraq Məmməd Cəfərin mülahizələrini nəzərə çarpdırmışdır, 

“Peyğəmbər” və “Topal Teymur” tarixi dramlarının yaranmasını 

dramaturqun “ideya böhranlarının nəticəsi” və “qəhrəmansızlıq 

əlaməti” kimi izah etmişdir. Məncə, bu inandırıcı deyildir... Bu 

ciddi məsələnin üzərinə yenidən dönməyə, daha dərin elmi 

araşdırmalar aparmağa ehtiyac vardır. 

“İblis” faciəsinin əsas qəhrəmanlarından biri olan Arif surəti 

haqqında çox yazılmışdır, maraqlı fikirlər deyilmişdir. Həmin 

surətin təhlil və tədqiqindən Abdulla Şaiq, Əli Sultanlı, Məmməd 

Cəfər, Məsud  Əlioğlu, Yaşar Qarayev və başqaları ilə yanaşı, 

Əbülfəz  İbadoğlunun da müəyyən xidmətləri vardır. O, Arifin 

xarakterini, dünyagörüşünü İblis və İbn Yəmin surətlərilə, Şeyda 

və  İdeal (A.Şaiq, “İdeal və insanlıq”) obrazları ilə müqayisədə 

açmış, Kirmanşahlı ilə polemikaya girmiş, onun tənqidi mülahi-

zələrilə razılaşmamışdır. Məqalə müəllifinin fikrincə, Arifin 

kədəri dünya kədəridir, bəşəri kədərdir.

*

  Bəs Arifdə bu kədəri 



                                                 

*

 Yaşar Qarayevdən qabaq A.Şaiq və Ə.Sultanlı da bu fikirdə olmuşlar. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

35 


doğuran səbəb nədir? Araşdırıcının inamınca, düşdüyü mühiti 

dəyişmək yollarını bilməmək; şair Arifi bilavasitə sxolastik fəlsəfi 

konsepsiyaya mənsub olan bir ziyalı kimi qələmə almışdır. 

 Əbülfəz  İbadoğlu “romantizmin atası” Viktor Hüqonun in-

san, onun mənəvi iztirabları  və sarsıntıları haqqında fəlsəfi kon-

sepsiyası ilə Hüseyn Cavidin “İblis”də irəli sürdüyü fəlsəfi kon-

sepsiya arasında oxşarlıq axtarmışdır. Bu oxşarlıq isə ayrı-ayrı 

epoxalarda yaşamış iki dahi sənətkarın birinin digərini təkrarından 

deyil, mənsub olduqları romantizm yaradıcılıq metodundan irəli 

gəlir.  


“İblis” faciəsinin yaxşı  tədqiqatçılarından biri olan Əbülfəz 

İbadoğlu həyatı, ictimai quruluşu daha yaxşı  dərk etmək üçün 

yeni fəlsəfi konsepsiyalar axtaran fərdiyyətçi,  şübhəçi, tərəddüd-

çü, bədbin və cani Arifin xasiyyəti, dünyagörüşü barədə diqqəti 

cəlb edən mülahizələr yürütmüşdür. Dramaturqun ictimai mühit 

və tarixi şəraitin insan psixolojisinə  təsiri haqda fəlsəfi düşün-

cələrini, “Arif üstəgəl altun üstəgəl silah bərabərdir cinayət” 

formulasından çıxış edərək, onun ziddiyyətlərini və fəlsəfi baxış-

larını açıb göstərməyə təşəbbüs göstərmişdir. 

Görkəmli italyan filosofu və şairi Cordano Bruno demişdir: - 

Həqiqət yolu çətin yoldur. Odur ki, çox az adam bu yolla qədəm 

qoyur. Amma bu yolun zirvəsinə çatanların qarşısında son dərəcə 

gözəl bir mənzərə açılır. 

Hüseyn Cavid məhz belə bir həqiqətpərəst şair  və filosof idi: 

“Əsiri olduğum bir şey varsa, o da həqiqət və məhəbbətdir!” Şair 

bu sözləri elə-belə deməmişdir. Həqiqətpərəstlik və  ədalət onun 

iliyinə, qanına işləmişdir. Həqiqət  şairin estetik idealıdır, sənə-

tinin mayasıdır. Bu estetik kateqoriya haqqında  şairin öz fəlsəfi 

konsepsiyası vardır. Abbas Zamanov öz məqaləsində haqlı ola-

raq yazmışdır: “... Cavidin ilham pərisi daim həqiqət eşqi ilə qa-

nad çalmış, həqiqət eşqi ilə alovlanıb yanmışdır. Həqiqəti axtarıb 

tapmaq, ona qovuşmaq yollarında bəzən  şübhələr, tərəddüdlər 

keçirən  şairin ilham pərisi bəzən müasir həyatdan qopub əngin 

səmalarda, tarixin dərinliklərində qanad çalsa da, onun yaradıcı-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

36 


lığının  əsas pafosu həqiqəti,  əsil bəşəri həqiqəti tərənnümdən 

ibarət olmuş, bütün həyatı boyu bu nəcib bəşəri hissi insanlara 

aşılamaq yolunda qələm çalmışdır.” 

Abbas Zamanov vətənə münasibətdə XX əsrin iki dahi sənət-

karını – realist M.Ə.Sabir və romantik H.Cavidin tutduğu möv-

qeyə münasibətini bildirmiş, “Məsud və Şəfiqə” şeirini, “Maral” 

və  “Şeyda” faciələrini nəzərdən keçirmiş, Cavid romantizminin 

mütərəqqi keyfiyyətlərini aşkara çıxarmışdır. Bizim ədəbiyyat 

tarixində elə hallar olmuşdur ki, Hüseyn Cavid yaradıcılığı bəzən 

Azərbaycan  ədəbiyyatından, xüsusən müasir ədəbiyyatından 

qoparılmış, yazıçının  ədəbiyyatın inkişafındakı xidmətləri unu-

dulmuşdur. Buna görə də Abbas Zamanov aşağıdakı sözləri əbəs 

yerə deməmişdir: “H.Cavidin yaradıcılığı, istər inqilabdan əvvəl

1



istərsə  də sonra, Azərbaycan  ədəbiyyatının romantik qolu kimi 

yaranıb inkişaf etmişdir. Odur ki, Cavid yaradıcılığını Azərbay-

can  ədəbiyyatının ümumi inkişafından ayırmaq yox, əksinə, 

onunla əlaqədar surətdə təhlil etmək, öyrənmək lazımdır.”

2

 

Eyni epoxada yaşamış realist yazıçılarla romantik yazıçılar 



arasında  ədəbi təsir necə olmuşdur? Romantiklər realistlərdən 

necə  bəhrələnmişlər? Bu, müasir Azərbaycan  ədəbiyyatşünasla-

rını maraqlandıran  əsas problemlərdən biridir. Bu barədə Abbas 

Zamanov, Yaşar Qarayev, Arif Hacıyev və başqaları müəyyən 

fikir və konsepsiyalar irəli sürmüşlər. Lakin demək lazımdır ki, 

bu problemin çox halda birtərəfli, yəni yalnız romantiklərin 

realistlərdən “öyrənməsi” istiqamətində araşdırılmasına səy göstə-

rilmişdir. Məncə, bu aktual problem qarşılıqlı şəkildə, başqa söz-

lə, yalnız romantiklərin realistlərdən deyil, realistlərin də roman-

tiklərdən bəhrələnməsi istiqamətində öyrənilsə, daha səmərəli 

nəticələr verə bilər. Bu nöqteyi-nəzərdən Abbas Zamanovun 

mülahizələri diqqəti cəlb edir. İnqilabdan  əvvəl Hüseyn Cavidin 

demokratik cəbhədə dayandığını göstərən müəllifin fikrincə, 

“Ana” və “Maral”ın ümumi pafosu, tənqid istiqaməti Hüseyn 

                                                 

1

 1917-ci il rus inqilabı (əslində çevrilişi). 



2

 Abbas Zamanov. Böyük sənətkar, “Azərbaycan məktəbi”, 1963, № 2, səh. 6.  



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

37 


Cavidi tənqidi realistlərə yaxınlaşdırırdı. Cavid romantizminin de-

mokratizmi bu əsərlərdə özünü büruzə verirdi. “Təsəttüri-nisvan” 

(qadın azadlığı) məsələsində isə dramaturq realist Azərbaycan 

yazıçılarına yaxınlaşıb, onlarla bir cəbhədə dururdu. 

Zənnimizcə, məqalədə dramaturqun tarixi dəyişəcək qüvvələ-

ri (qəhrəmanları) görə bilməməsini onun “xırda burjua münəvvər-

liyi” ilə izah etmək o qədər də inandırıcı səslənmir. “Qəhrəman-

sızlıq”


1

, əlbəttə, şərti mənada, onun “xırda burjua” yazıçılığından 

(Hüseyn Cavid, ümumiyyətlə, xırda burjua yazıçısı olmayıb, bu 

barədə fikir deyənlər az olmamışdır) deyil, bəlkə romantizmindən 

irəli gəlir. 

Ədəbiyyatşünaslığımızda belə bir fikir mövcuddur: “Hüseyn 

Cavid 1920-1926-cı illərdə yaradıcılıq böhranı  və ideya böhranı 

keçirmişdir.” Vaxtilə, xüsusən altmışıncı illərdə bizim bəzi möh-

təbər alim və tənqidçilərimiz həmin fikri sübut etməyə cəhd gös-

tərmişlər. Səbəb: Dramaturqun müasir həyatdan uzaqlaşması, 

“Azər”in 1920-ci ildən yazılmasına başlanmasının unudulması, 

“Peyğəmbər” və “Topal Teymur” tarixi dramlarının meydana gəl-

məsi... Özlüyündə də görünür ki, bunlar nə yazıçının “yaradıcılıq 

böhranı”, nə “ideya böhranı”, nə  də “məfkurəvi tərəddüd illəri” 

keçirməsinə əsas verir. Əvvəla ona görə ki, həmin konsepsiya el-

mi cəhətdən özünü doğrultmur, ikincisi, bütövlükdə, Hüseyn 

Cavid yaradıcılığı üçün səciyyəvi deyildir. Bizcə, Hüseyn Cavid, 

ümumiyyətlə, “yaradıcılıq böhranı” keçirməmişdir

2

. Məncə, ədə-



biyyatşünaslığımızda həmin məsələnin üzərinə yenidən qayıtma-

ğa, onu dəqiqləşdirməyə ehtiyac vardır. Bizə belə  gəlir ki, iyir-

minci illərdə, ümumiyyətlə, dramaturqun yaradıcılığında bir yeni-

                                                 

1

 Yəni özünə müasir, milli qəhrəmanlar tapa bilməmək. Bu məsələ ayrı-ayrı 



tənqidçi və  ədəbiyyatşünasların məqalələrində qeyd olunsa da, elmi cəhətdən 

əsassız görünür və yanlış fikirlərin əmələ gəlməsinə səbəb olur... 

2

 Azərbaycan dramaturgiyasının estetik problemlərinin görkəmli tədqiqat-



çılardan biri olan Mehdi Məmmədov Hüseyn Cavidin anadan olmasının 95 

illiyi ilə əlaqədar həyata keçirilən tədbirlərdə və xatirə gecəsində çıxış edərək, 

həmin fikrin əleyhinə çıxmış, özünün də səhvə yol verdiyini etiraf etmişdi.  


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

38 


ləşmə prosesi gedir, onun romantizminin mündərəcəsi deyişir. 

“Azər”də  və “Knyaz”da, həmçinin Hüseyn Cavidin otuzuncu il-

lərdə yazdığı başqa  əsərlərində romantizm realizm ilə qaynayıb 

qovuşur, biri digərini tamamlayır. Sovet quruluşu Hüseyn Cavidin 

ideya inkişafında, dünyagörüşündə elə bir cidd dəyişikliklər əmələ 

gətirmir. Dramaturq yaradıcılıq amalına və metoduna sadiq qalır. 

Cavid teatrı və dramaturgiyasının, onun estetik problemləri və 

prinsiplərinin araşdırılmasında Hənəfi Zeynallı,  Əli Sultanlı, 

Məmməd Cəfər, Mehdi Məmmədov, Məsud Əlioğlu və başqaları 

ilə  bərabər, teatr nəzəriyyəçisi  Cəfər Cəfərovun da xidmətləri 

vardır.  

Cavid teatrı Azərbaycan teatrının ayrılmaz tərkib hissəsidir. 

Cavid teatrı müasir Azərbaycan teatrının və dramaturgiyasının 

formalaşması  və inkişafında müstəsna rol oynamışdır. Həmin 

termini ilk dəfə Azərbaycan teatrşünaslığına gətirənlərdən biri 

İ.Cahangirov olmuşdur. Lakin görkəmli sənətşünas alim Cəfər 

Cəfərov ondan fərqli olaraq Cavid teatrının spesifik xüsusiyyət-

lərini, estetik prinsiplərini müəyyənləşdirmiş, onun nəzəri  əsas-

larını  işləyib hazırlayanlardan biri olmuşdur: «... “Cavid teatrı” 

dedikdə, biz yalnız onun əsərlərinin səhnə tarixini nəzərdə tutmu-

ruq, müəyyən xüsusiyyətlərə, estetik prinsiplərə  əsaslanan bir 

teatr, bir səhnə sənəti, bir səhnə üslubu düşünürük ki, Azərbaycan 

teatrının inkişafında özünə görə mövqeyi olmuşdur.» 

Cəfər Cəfərov məqaləsində sovet hakimiyyətinin ilk illərində 

dramaturqla teatr arasında yaranan “uyğunsuzluqlara” Cavid 

teatrının və üslubunun qavranılmasında qarşıya çıxan çətinliklərə 

və mürəkkəb problemlərə toxunmuş, teatr nəzəriyyəsi və  sənə-

tində yol verilən əyinti və səhvlərin onun əsərlərinin tamaşalarına 

mənfi təsirini qeyd etmişdir: “... teatr özü bir çix halda yanlış nə-

zəriyyələrə uyduğundan, Cavidi də çaşdırmış, onun əsərlərinə 

düzgün açar tapa bilməmiş, Cavid teatrının xüsusiyyətlərini lazı-

mınca mənalandırıb ifadə edə bilməmişdir...” 

Görkəmli teatr nəzəriyyəçisi bəzən yanlış mülahizələr irəli 

sürsə də, Cavid teatrının tədqiqində böyük əmək sərf etmiş, 1920-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

39 


1930-cu illərdə onun əsərlərinin tamaşalarına yazılmış  rəylərə 

tənqidi yanaşmış, “Hüseyn Cavid” monoqrafiyasının müəllifi 

Məmməd Cəfərlə polemikaya girmişdir. Cavid dramaturgiyasının 

Azərbaycan teatrı üçün yeniliyi nədə idi? Məqalə müəllifi bu 

suala belə cavab vermişdir: “Cavid dramaturgiyası səhnmiz üçün 

doğrudan da yeni idi. Romantik səpkidə yazılmış Cavid pyesləri 

klassik Azərbaycan dramaturgiyasından xeyli fərqlənirdi; burada 

gündəlik həyatın, məişət səhnələrinin təsvirinə bir o qədər  əhə-

miyyət verilmir, adi həyat və məişət təsvir edildikdə belə, məqsəd 

böyük xarakterlər, qızğın ehtiraslar, kəskiin konfliktlər vasitəsi ilə 

ümumbəşər  əhəmiyyətli fəlsəfi fikirlər təbliğ etməkdir. Buna 

müvafiq olaraq Cavid əsərləri janr, üslub və bədii təsvir vasitələri 

etibarı ilə də Azərbaycan teatrı üçün bir çox cəhətdən yeni idi...” 

Sosialist realizm metodunun estetik və metodoloji prinsip-

lərindən çıxış edən Cəfər Cəfərov Cavid romantizminin Azərbay-

can sovet ədəbiyyatı  və teatrının ilk illəri üçün çox əhəmiyyətli 

olduğunu göstərmişdir. O, sosializm şəraitində Cavid romantiz-

minin yeni keyfiyyətlərlə zənginləşdiyini qeyd etmiş, milli həyat, 

milli məişət və onun bədii ədəbiyyatda təsviri probleminə müna-

sibətini bildirmişdir. Onun rəyincə, sovet teatrının ilk dövrlərində 

romantizm yeni ideyaların, həyata yeni baxışların və kütləvi 

qəhrəmanlıq ruhunun ifadə edilməsində çox faydalı olmuşdur: 

“Cavid romantizmi də, yeni həyatı  təsvir etmədiyi halda, yeni 

cəmiyyət qurmaqda olan Azərbaycan xalqı üçün gərəkli idi və bu 

halda Cavid əsərlərinin əksərən milli həyatdan alınmamasının da 

bir o qədər əhəmiyyəti yox idi, həçənd aydındır ki, biz hamımız 

bu barədə  təəssüf hissi ilə danışır və çox zaman əsəbilik göstə-

rərək Cavidi milli həyatdan az yazdığı üçün məzəmmət edirik. 

Halbuki bu məsələdə bir qədər dözümlü olmalı və nəzərə alınma-

lıdır ki, Azərbaycan teatrının özündə, xüsusən 1905-ci il inqila-

bından sonra Şərq həvəs çox artmışdı...”

1

 



                                                 

1

 Cəfər Cəfərov. Cavid və teatr, “Ədəbiyyat və incəsənət”, 2 mart 1963; Cavid 



teatrı, Əsərləri, 2 cilddə, I cild, Bakı, 1968, səh. 229-254.. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

40 


Ümumiyyətlə, iyirmi-otuzuncu illərdə dramaturqla ədəbi tən-

qid və teatr arasında əlaqələr mürəkkəb, eyni zamanda, maraqlı və 

çoxcəhətli olmuşdur. Buna görədir ki, teatr nəzəriyyəçisi məqa-

ləsində Hüseyn Cavidlə teatr arasındakı  əlaqələrin və münasi-

bətlərin çoxcəhətliliyini “Şeyx Sənan”, “İblis”, “Knyaz” və 

“Səyavuş” faciələrinin tamaşalarının timsalında aydınlaşdırmış-

dır. “İblis” tamaşasına rəy yazan və onu yanlış estetik prinsiplər 

əsasında təhlil edən M.S.Kirmanşahlının mülahizələrini tənqid 

etmiş,  İblis surətinin orijinal yuaradıcısı, böyük istedad sahibi 

Abbas Mirzə  Şərifzadənin sənətkarlılğını yüksək qiymətləndir-

mişdir: «... “İblis”in səhnə tarixində həqiqi İblis obrazı A.M.Şəri-

fzadə tərəfindən yaradılmışdı ki, bu obrazın daxili aləmi ilə zahiri 

görünüşü arasında bir vəhdət var idi; A.M.Şərifzadənin  İblisi nə 

Şərq divi, nə  də  Qərb Mefistofeli deyildi, bədii biçim hissi ilə 

düşünülmüş böyük ümumiləşdirmə qüdrətinə malik obraz idi ki, 

milli tip olaraq bir qədər şərti olsa da, “ibllislik” demonizm key-

fiyyətini tam mənası ilə ifadə edə bilirdi...» 

Hüseyn Cavidin “İblis” faciəsi nəinki Azərbaycan, müsəlman 

Şərqi ədəbiyyatında, bəlkə də dünya demonizm poeziyasında yeni 

ədəbi hadisədir. “İblis” dünya demonizm ədəbiyyatında Hüseyn 

Cavid dühasının qələbəsi və  təntənəsidir. Bu əsər tamaşaya 

qoyulduqdan sonra böyük ədəbi mübahisələrə səbəb oldu. “İblis” 

və onun müəllifini nədə  təqsirləndirmədilər? Müəllifi idealist 

fəlsəfəyə uymaqda, imperialist müharibəsinin mahiyyətini başa 

düşməməkdə, əsərdə bədii təzada geniş yer verməkdə, İblisin axı-

ra qədər kim olmasının aydınlaşmamasında,  Şərq  İblisinə uyğun 

gəlməməsində, nə bilim nədə, nədə?.. Lakin Hüseyn Cavidin 

İblisi dünya ədəbiyyatında yaradılmış  ən maraqlı,  ən parlaq, ən 

orijinal surətlərdən biri olaraq qalır. Zaman keçdikcə o bizə daha 

yaxın, daha doğma olur və  hər bir ədəbi nəsil həmin faciənin 

üzərinə dönə-dönə qayıdacaq. 

Cəfər Cəfərov İblisə min bir don geyindirməyə səy göstərən-

lərə, onu bədii obrazdan naturalist səviyyəyə endirənlərə qarşı 


Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

41 


çıxmış, haqlı olaraq demişdir ki, İblisin fəlsəfi yükünü yalnız 

Hüseyn Cavidin yaratdığı İblis daşıya bilər.  

“Şeyx Sənan”, “İblis”, “Knyaz” və “Səyavuş” tamaşaları 

Cavid teatrı, ümumən milli teatrımız tarixində görkəmli yer tutur. 

Bu tamaşalar faciə aktyorlarının yetişməsinə, daha da püxtələş-

məsinə, bütövlükdə milli səhnə  mədəniyyətimizin yüksəlməsinə 

müsbət təsir göstərmişdir. Azərbaycan sovet dramaturgiyası  və 

teatrının qazandığı nailiyyətlərin böyük bir hissəsi həmin faciə-

lərin tamaşalarilə bağlıdır. Bu səbəbdəndir ki, Cəfər Cəfərov 

həmin tamaşaların  əhəmiyyəti və estetik dəyəri üzərində ayrıca 

dayanmış, tamaşaların  ədəbi tənqidi fikrin canlanmasına təsirini 

göstərmişdir. Əgər “Knyaz” faciəsi müxtəlif fərdi xüsusiyyətlərə, 

bacarıq və istedada, duyuma malik olan aktyorların (Rza Darablı, 

Rza Təhmasib və Abbas Mirzə Şərifzadə - 1930-cu illərdə Knyaz 

rolunu bu üç aktyor oynamışdır) eyni bir bədii vəzifəni həll 

etməsi Azərbaycan sovet teatrı tarixində qiymətli hadisə idisə, 

“Səyavuş”un tamaşası isə teatrımızın inkişafında  əlamətdar 

hadisəydi: “Nəhayət, “Səyavuş” haqqında. Bu tamaşa yalnız 

Cavidin deyil, ümumiyyətlə, teatrın inkişafında çox qiymətli 

hadisə idi. “Səyavuş” gənc Azərbaycan rejissorluğunun

1

 bir 


qələbəsi idi, heç bir tamaşada milli Azərbaycan rejissorluğu bu 

qədər istedadlı şəkildə özünü göstərə bilməmişdi...” 

Məqalədə bəzi mübahisəli və dəqiqləşdirilməsinə ehtiyac olan 

mülahizələr üzərində dayanmaq lazım gəlir. Öncə “Peyğəmbər” 

və “Topal Teymur” tarixi dramları barəsində. Həmin mövzularda 

əsərlər yaratması dramaturqun yaradıcılığında “müəyyən ziddiy-

yətlərin” meydana gəlməsinə  səbəb olmuşdursa da, dramaturq 

                                                 

1

 Əsəri görkəmli Azərbaycan aktyoru və rejissoru İsmayıl Hidayətzadə 



tamaşaya qoymuşdu. Tamaşada Cavid ikinci rejissor kimi çıxış etmişdir. 

Həmin tamaşa həm dramaturqun, həm də Hidayətzadənin qələbəsi idi. İsmayıl 

Hidayətzadə dramaturqun məsləhəti və köməyi ilə Şərq tarixini öyrənmiş, əsəri 

tamaşaya hazırlayarkən qədim İran və Turanın tarixini, məişətini və folklorunu 

öyrənmişdir. Buna görə  də onların hazırladıqları tamaşa bədii cəhətdən 

mükəmməl alınmış və rejissorluğumuz tarixində xüsusi yer tutur. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

42 


irticaçılara kömək etməmişdir. O, Məhəmmədin və Əmir Teymu-

run  şəxsiyyətinə, ağıl və  zəkasına, iradəsinə  rəğbət bəsləmişdir. 

Lakin onların mənfi  əməllərinə, xüsusən insan kəllələrindən 

ehramlar quran, milyonlarla günahsız adamı  qılıncdan keçirən 

Teymurləngin vəhşi hərəkətlərinə nifrət bəsləmişdir. Həmin 

əsərlərdə yazıçı mövqeyi apaydındır. Onlarda, “Şeyx Sənan” və 

“İblis”dən fərqli olaraq, din və kütlə, sülh və müharibə problemi 

daha ciddi şəkildə qoyulmuşdur. 

Məmməd Cəfərlə mübahisəyə girən və ona bəzi iradlar tutan 

Cəfər Cəfərov yazır ki, “Hüseyn Cavid” monoqrafiyasında 

Məhəmmədin və Teymurun idealizə olunması göstərilməmiş, şair 

“ədəbiyyat, sənət başqa, təbliğat başqa”

*

 deyərək müasir həyatdan 



uzaqlaşmış, “Peyğəmbər” və “Topal Teymur”da panislamist və 

pantürkist ideyalara qapılmışdır... 

Dramaturqa aid edilən “ədəbiyyat, sənət başqa, təbliğat 

başqa” sözləri tənqidçi Mustafa Quliyevin bir məqaləsindən 

alınmışdır. Əslində həmin ifadə belədir: “Bəncə ədəbiyyat başqa, 

siyasət başqa, təbliğat daha başqadır.” 

Dramaturq “Peyğəmbər” və “Topal Teymur” tarixi dramla-

rında panislamist və pantürkist ideyalara qapılmamışdır. Cəfərov 

həmin tezisi irəli sürərkən Türkiyədə  çıxan “Yeni Qafqaziyyə” 

jurnalında dramaturq haqqında yazılmış “burjua fikirlərini” 

nəzərdə tutulmuşdur. 

Məqalədə qeyd olunmuşdur: “Cavid dramaturgiyası iyirminci 

illərin  əvvəllərində  və sonra Azərbaycan teatrının repertuarında 

geniş yer tutmamış, yalnız “İblis”lə  təmsil olunmuşdur”, “İyir-

minci illərin  əvvəllərində  ədəbi tənqid dramaturqun əsərlərinə 

tənqidi yanaşa bilməmişdir” və s. Həmin mülahizələr doğru deyil-

dir.  Əslində dramatuqun əsərləri iyirminçi və otuzuncu illərdə 

teatrın  repertuarında geniş yer tutmuş  və yalnız “İblis”lə  təmsil 

olunmamışdır. Həmin illərdə Cavid haqqında yazılmış elə bir 

                                                 

*

 Fikir təhrif edilmişdir. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

43 


məqalənin adını  çəkmək olmaz ki, dramaturq orada bəzən haqlı, 

çox hallarda isə əsassız tənqidə məruz qalmamış olsun... 

Hüseyn Cavid haqqında ehtirasla, yüksək professional səviy-

yədə danışmaq, Cavid romantizminin estetik xüsusiyyətləri və 

prinsiplərinə daha çox diqqət yetirmək, böyük sənətkarın sənət 

dünyasını  dərk etməyə ciddi səy göstərmək, cavidşünaslığı yeni 

fikir və konsepsiyalarla zənginləşdirmək – Məsud  Əlioğlunun 

məqalələri

1

 üçün  səciyyəvidir. Kitaba daxil etdiyimiz məqalədə 



müəllifin sual cümlələrini çox işlətməsi onu daha oxunaqlı edir, 

oxucuların diqqətini müəyyən bir fikir üzərində cəmləşdirir. 

Xəyal nədir? İnsan həyatında onun rolu və əhəmiyyəti nədən 

ibarətdir? Bu kimi suallar, xəyalın fəlsəfi-estetik mahiyyəti ro-

mantik Cavidi çox düşündürmüşdür. Məsud Əlioğlu məqaləsində 

həmin suallara cavab verməyə çalışmış,  şairin xəyal barəsində 

fəlsəfi-estetik konsepsiyasını izah etməyə  səy göstərmişdir: “... 

Onun [Cavidin] fikrincə, bəşəriyyət real varlıqda mövcud olan 

yaramazlıqlardan, rəzalət və ziddiyyətlərdən xilas üçün xəyala 

qapılmışdır.  Şirin xəyallar, sonu görünməyən və  dərk edilməyən 

təxəyyül aləmi dözülməz, soyuq və acı həqiqətləri unutmaq, yad-

dan çıxarmaq üşün yeganə  təsəlli vasitəsidir. Həyata bu cürə 

yanaşmaq isə özü özlüyündə yalnız aldanışlar doğurur...” 

Məsud  Əlioğlu Cavid romantizminin ideya qaynaqlarını 

müəyyənləşdirməyə, fəlsəfi mahiyyətini açmağa təşəbbüs göstər-

miş,  şairin yaradıcılığının ilk illərində dünyanın dərkedilməzliyi 

barəsində  fəlsəfi konsepsiyasını  şərh etmişdir: “Böyük zəkalar, 

dühalar və kamal sahibləri belə, real həyatdakı bu küskünlüyə 

nəhayət verməkdə, mövcud aləmdəki ziddiyyətləri, haqsızlıq və 

zülmü aradan qaldırmaqda xeyli əmək sərf edib baş çatlatmışlarsa 

da, heç bir nəticə hasil edə bilməmişlər. Bu səbəbdən də şairin dili 

ilə deyilsə, büsbütün yorulub sakitləşmişlər. H.Cavidin dünyanın 

dərkedilməzliyi haqqındakı bu fikirləri idealist mahiyyətdə, bir 

                                                 

1

 Şairin həqiqəti axtaran romantik gəncləri, “Azərbaycan gəncləri”, 6 mart 



1963; Səyavuşun faciəsi, “Ədəbiyyat və incəsənət”, 6 aprel 1963 və s. 

Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

44 


qədər də kantçılığa yaxın fikirlər idi. Lakin çox incə  şəkildə, 

poetik bir ifadə ilə  və lirik üslubda deyilən bu romantik-idealist 

fikirlər, bədbinlikdən bücbütün uzaq idi...” 

Romantik yazıçıların, o cümlədən Cavid yaradıcılığının mər-

kəzində insan, onun daxili aləmi, qəlb dünyası, hiss və həyəcan-

ları, düşüncə və iztirabları durur. Hegelin dediyi kimi, romantik-

lərdə  qəlb dünyası xarici dünya üzərində  qələbə çalır. Məsud 

Əlioğlu bu cəhətdən oxucuların diqqətini görkəmli romantik şai-

rin insan və insanlar arasındakı mənəvi əlaqələrin mahiyyəti haq-

qında düşüncələrinə cəlb edir. Bəs insanlarda belə bir müqəddəs 

hiss, mənəvi birlik, insana əsl insani münasibət nə vaxt yarana 

bilər? “Hüseyn Cavid bəşərdə  məhz insanlıq hissinin,qəlb həya-

tına məxsus incəliklərin əsas yer tutmasını arzulayırdı. İnsanlığın 

ideal dərəcədə  mənalı inkişafı üçünsə  məhəbbəti, böyük insan 

eşqini yüksək tutmağı vacib sayırdı. Sirdaşlıq, mənəvi qardaşlıq 

və könül birliyi yalnız o zaman mümkün olacaqdır ki, insan öz 

ləyaqətini və vüqarını başqalarını alçaltmaq və hörmətdən salmaq 

hesabına yüksəlməsin, əksinə, başqalarının iztirablarını, ürək ağrı-

larını yüngülləşdirmək və aradan qaldırmaq naminə öz varlığını 

əzablara qurban versin...” 

Məsud  Əlioğlu Hüseyn Cavidin ədəbi qəhrəmanları, faciələ-

rində faciəvilik barəsində yeni fikirlər söyləmişdir. Onun  bu 

baxımdan “Şeyx Sənan” və “Peyğəmbər”  əsərlərinin müqayisəli 

təhlili maraqlı görünür. Cavidşünasın fikrincə,  şair həmin dram-

larda dini ideyaları yaymaq, insanları mütləq bir fikrə tabe etmək 

və bütün bunların sayəsində  cəmiyyətdə yaradılmış  xırda və 

çirkin ehtirasları, kin-küdurəti, zülm və haqsızlığı aradan qaldır-

maq fikirlərini təbliğ edir. Bu mənada Sənanın mənəvi təkamü-

lünü, ehkamdan dialektikaya qədər keçdiyi inkişaf yolunu və 

bunun məntiqi nəticəsini göstərən müəllif, “Peyğəmbər” barəsin-

də deyilən yapma mülahizələrə etirazını bildirmişdir: “... 

“Peyğəmbər”ə islamçılıq fikirlərini yayan və bununla da guya din 

birliyi ideyasını müdafiə edən bir əsər kimi yanaşanların əksəriy-

yəti ciddi səhvə yol verirlər. Bu haqda mülahizə yürüdənlər dra-



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

45 


mın başlıca məfkurəvi-bədii qayəsini, ideya məzmununu olduğu 

kimi  şərh etmədiklərindən, elmi məntiqlə heç cürə uzlaşmayan, 

yanlış və birtərəfli fikirlər söyləmişlər...” 

Məsud Əlioğlu Hənəfi Zeynallı, Əli Sultanlı və başqa tədqi-

qatçılardan sonra “Peyğəmbər” dramı barəsində daha cəsarətli və 

inandırıcı fikirlər söyləmiş,  əsəri yeni nəzərlərlə oxumuş, onun 

bədii-fəlsəfi mahiyyətini açmağa çalışmışdır.  

Görkəmli  şair və filosof Hüseyn Cavidin ədəbi və  fəlsəfi 

irsinin, estetik görüşlərinin öyrənilməsində müasir Azərbaycan 

filoloqları  və filosofları müəyyən iş görmüşlər. Lakin ədəbiy-

yatşünaslarımız, xüsusilə filosoflarımızın qarşısında duran aktual 

problemlərdən biri onun fəlsəfəsinin, fəlsəfi konsepsiyalarının 

daha dərindən tədqiqi ilə ilgəlidir. Cavidin estetik görüşləri, 

fəlsəfi konsepsiyaları Azərbaycan, Yaxın və Orta Şərq, dünya 

fəlsəfi və ictimai fikrilə  sıx bağlıdır. Böyük şair-filosofun  əxlaq, 

tərbiyə, insanlıq, gözəllik, eybəcərlik, mənəvi kamillik, ideallıq və 

sair fəlsəfi-estetik kateqoriyalar haqqında öz baxış  və fikirləri 

vardır. Cavid, bir şair və filosof olaraq, Tofiq Fikrətdən

1

, Zərdüşt 



fəlsəfəsindən, Xəyyamdan, Spenserdən, Con Lokkdan, Jan Jak 

Russodan, Spinozadan, Nitsşedən, Kant və Hegeldən, Tolstoydan, 

Dostoyevskdən, sufizmi fəlsəfəsindən... nə almışdır? Nə üçün o, 

filosoflar arasında daha çox Spinozanı sevirdi? Onun marksist 

fəlsəfəyə münasibəti necə olmuşdur?.. Müasir ədəbiyyatşünaslıq 

və  fəlsəfə elmimizdə bu və bu kimi mürəkkəb sual və aktual 

problemlərin dərindən araşdırılmasına böyük ehtiyac vardır. Bu 

baxımdan filosof İzzət Rüstəmovun məqaləsi maraq doğurur. O, 

Azərbaycan  ədəbiyyatşünaslarının, xüsusən Məmməd Cəfərin 

Hüseyn Cavidin fəlsəfi irsinin tədqiqində  əməyini yüksək 

qiymətləndirmiş  və demişdir: “Cavidə dair fəlsəfi tədqiqlərdə 

digər bir nöqsanı da qeyd etmək lazımdır: böyük şair bir tərəfdən 

idealist kimi qələmə verilir, digər tərəfdən isə görkəmli ateist 

filosof kimi qiymətləndirilir. Buradakı ziddiyyət,  əlbəttə, açıq 

                                                 

1

 Bu haqda H.Zeynallının maraqlı fikirləri vardır. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

46 


şəkildə duyulmaqdadır. Hamıya məlumdur ki, idealizm – dinlə, 

materializm – elmlə, ateist fikirlə  sıx  əməkdaşlıqda və  əlaqədə 

inkişaf etmişdir. Buna görə də Cavid yaradıcılığını hərtərəfli öy-

rənmək, onun fəlsəfi irsinin istiqamətini düzgün qiymətləndirmək 

vaxtı çatmışdır.”

1

 



Burada, hər  şeydən öncə, məsələnin düzgün qoyuluşu və 

aktuallığı diqqəti özünə çəkir. Həqiqətən də səriştəsi olmayanların 

Hüseyn Cavid fəlsəfəsindən söz açması elmi yanlışlıqlara, termin 

qeyri-dəqiqliyinə gətirib çıxarmışdır. 

Cavidin fəlsəfi irsinin öyrənilməsini mürəkkəbləşdirən səbəb-

lərdən biri onun məqalələrinin, xüsusən fəlsəfi məqalələrinin az 

olmasıdır.  Şairin fəlsəfi-estetik görüşlərinin  ədəbi irsi əsasında 

öyrənilməsi isə obyektiv çətinliklər yaradır. Çünki onun fəlsəfi 

dramlarında fəlsəfi fikirlər və konsepsiyalar obrazların dililə ifadə 

olunur. Bu çətinliyi nəzərə alan İzzət Rüstəmov şairin fəlsəfi gö-

rüşlərini inqilabdan qabaq

*

 yazdığı “Həsbi-hal” və “Müharibə və 



ədəbiyyat” məqalələri əsasında şərh etmişdir. Demişdir ki, Cavid 

mürtəce fəlsəfi nəzəriyyələrə və filosoflara münasibətdə çox kəs-

kin idi. Filosof-şairin fikrincə, mütərəqqi nəzəriyyə  və baxışlar, 

təlimlər cəmiyyətin, eyni zamanda, insan mənəviyyatının, idrakın 

inkişafında müsbət rol oynayır, mədəniyyətin çiçəklənməsinə 

təkan verir: “Maraqlıdır ki, Cavid müxtəlif filosof və yazıçılara 

qiymət verərkən  Şərqin hüdudlarından çox kənara çıxır. Bu da 

H.Cavidin zəngin dünyagörüşünə,  əhatəli məlumata malik oldu-

ğunu göstərir. Onun ingilis, italyan, fransız, alman, rus filosof və 

yazıçılarına verdiyi qiymət olduqca maraqlıdır, çünki bu bir tərəf-

dən Cavidin dünya fəlsəfəsi mədəniyyəti ilə yaxından tanış oldu-

ğunu aşkara çıxarır. Digər tərəfdən də məhz hansı filosof və yazı-

çılara hüsn-rəğbətlə yanaşdığını müəyyən etməyə imkan verir...” 

                                                 

1

 İzzət Rüstəmov. Cavidin fəlsəfi irsi, “Ədəbiyyat və incəsənət”, 25 yanvar 



1969. 

*

 1917-ci ildən əvvəl. 



Úàâèäè õàòûðëàðêÿí 

47 


Cavidin görkəmli filosoflardan Spenser, Con Lokk, Jan Jak 

Russo, Kant və başqalarının fəlsəfi və pedaqoji görüşlərinə müna-

sibətini aydınlaşdıran İzzət Rüstəmov belə bir nəticəyə gəlmişdir 

ki, böyük Azərbaycan  şairinin fəlsəfi irsi indiyə  qədər təsəvvür 

edildiyindən daha geniş və zəngindir. Buna görə də onun ictimai-

siyasi, fəlsəfi, bədii-estetik baxışları  gələcək tədqiqatlar, elmi 

axtarışlar üçün yenə də geniş obyekt olaraq qalır.  

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   34


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə