Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир



Yüklə 0,85 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/12
tarix05.05.2017
ölçüsü0,85 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Professor, Şeyxülislam 

Hacl Allahşükür PAŞAZADӘ,

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin Sədri

33

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Çox qəribədir. Dünyanın ən nüfuzlu insan ‐

larının yüksək arzularından biri dünyanın ən

mötəbər mükafatına – Nobel mükafatına layiq

görülməkdir. Bu halda Sartrın imtina qərarı,

doğrudan da, qəribədir. Bu qəribəliyin izahını

tapmaq üçün Jan Pol Sartr şəxsiyyətinə bax‐

maq, onun baxışları, yaşam məntiqi, elmi dün ‐

ya görüşü, özünə yanaşma mədəniyyəti, əqi də sinə

sadiqliyi ilə tanış olmaq lazımdır. 

2005‐ci ildə bütün ədəbiyyat dünyası eyni

vaxtda fransız yazıçısı və filosofu Jan Pol Sartrın

iki ildönümünü qeyd etdi: anadan olmasının

100 illiyi və ölümünün 25 illiyi.

Filosof, yazıçı və ictimai xadim kimi Sartr

müasir Qərb mədəniyyətinə böyük təsir gös ‐

tərmişdir və göstərməkdədir. Sağlığında ateist

ekzistensialistin yaradıcısına olduqca müxtəlif

baxışlardan yanaşılırdı. Düşmənləri onu «ya ‐

lançı peyğəmbər» ekzistensializmini «ruhun xəs ‐

təliyi» adlandırır, hesab edirdilər ki, yazıçı

«ədə biyyatın qəbir qazanıdır», «Fransanı ləkə ‐

ləyir və gəncliyi pozur», onun  maşınka sını «gore şən»

kimi qiymətləndirirdilər. Jurnalist Per Brisson

deyirdi: «Sartrın ruhunu xilas etmək üçün onu

Parisin Müqəddəs Ana kilsəsinin girəcəyində

yandırmaq lazımdır. Fransa Әlcə zairdə müs ‐

təmləkəçilik mühari bəsi apardıqda (1956 – 1962‐ci

illər) Sartr Әlcə zair Milli Azadlıq Cəbhəsi tərəf ‐

dən çıxış etmişdi. O vaxt Parisdə millətçi nü ‐

ma yiş keçi ril mişdi: tələb Sartrı güllələmək idi.

Gizli hərbi təşkilat iki dəfə onun mənzilini

partlatmışdır.

Amma başqaları Sartrda «zəmanəmizin Vik‐

tor Hüqosunu görürdü». Müasir fransız filosofu

Bernar Anri Levinin «Sartr əsri» adlı iri həcmli

kitabı Sartrın şəxsiyyətinə və yara dıcılığına

bugünkü münasibətin bariz nümunəsidir. Onun

fikrincə, necə ki, XVIII əsr Volter əsri olmuşdu,

XX əsr də Sartr əsridir. Levinin təsəvvüründə

Sartr «dahi Avropa filosofla 

rı 

nın sonun‐



cusudur», «sonuncu humanistdir», total yazıçı

nümunəsidir, mütləq intellektual fiqurdur ki,

indi bizim zəmanəmizdə çatışmır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Sartr özü ciddi

cəhdlə qeyd edir ki, o hər şeydən əvvəl, yazı ‐

çıdır və yalnız sonra filosof, publisist, siyasət ‐

çidir. O hesab edir ki, fəlsəfədən fərqli olaraq

ədəbiyyat «daha mütləq xarakterə malikdir».

Sartrın fikrincə, Servantesin  «Don Kixot»u və

Hüqonun «Rədd edilmişlər»i «mütləqdirlər»,

fəlsəfi sistemlər isə tarixi inkişafın gedişində

təhriflərə və dəyişmələrə məruz qalır. 

Sartrın düşüncəsində ədəbiyyatın mənası

və məqsədi dərindir, məzmunludur. O yazırdı:

«Mən ədəbiyyata azadlığın bir forması kimi

baxıram. Әdəbiyyatın vəzifəsi digərlərinə

dünyanın həqiqətlərini açmaqdır».  Hə a o,  «dün ‐

yanı ədəbiyyatla xilas etməyi» də bəyan edirdi.

Dünya haqqında Sartr  «həqiqəti» onun

aşa ğıda sadaladığımız geniş bədii yaradıcılı ‐

ğında açılır: «Öyümə» «romanı (1938), «Novel ‐

lalar toplusu», «Divar» (1939), «Azadlığa

gedən yollar» tetralogiyası (1943–1949), «Milçəklər»

(1943), «Bağlı qapı arxasında» (1944), «Çirkli

əllər» (1948), «Şeytan və Allah» (1951), «Alton

rahibi» (1959) və digər pyesləri, avtobioqrafik

kitab olan «Sözlər» «(1964), «Flober haqqında»

böyük əsər (2300 səhifə) «Eybəcərlərsiz olmur»

(1971–1972). Bu «həqiqəti» Sartrın fəlsəfəsinə

müraciət etmədən başa düşmək olmur. O özü ‐

nün əsas fəlsəfi əsəri olan «Varlıq və heç nə».

Fenomenoloji ontologiyanın təcrübəsi» (1943)

əsərində ateist ekzistensializm doktri nasını

işləmişdir. Onun kütləvi dildə təsvirini filosof



34

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Nobel mükafatından imtina etmiş dünya şöhrətli fransız

yazıçısı, filosof publisisti və ictimai xadimi 

«Ekzistensializm – humanizimdir» (1946) müha ‐

zirələrində verilmişdi.

Sartr özünün ekzistensializmin ateist versi ‐

yasını azadlıq və humanizim fəlsəfəsi kimi

təqdim edirdi. Sartr deyirdi: «Mən allahsız yaşa ‐

yıram, bununla fəxr edirəm».

Sartr  Nobel mükafatından imtina etməsi ‐

nin səbəblərini belə izah etmişdir:

«Mən çox təəssüf edirəm ki, iş qalmaqal

formasını aldı, mükafat verilir, amma ondan

imtina olunur.

Bunun səbəbi – məni əvvəlcədən məlu mat ‐

landırmadılar ki, nə hazırlanır. Mən oktyabrın

15‐də «Fiqaro li erer»də onun Stokholmdakı

müxbirinin belə bir məlumatını oxuduqda ki,

İsveç Akademiyası mənim namizədliyimi

müdafiə etməyə meyillidir, amma hələ son

qərar qəbul olunmayıb, mən Akademiyaya

məktub yazdım və səhəri gün onu göndərdim

və hesab etdim ki, beləliklə, mən vəziyyəti

düzəldə bilərəm, bir də məsələyə heç vaxt

qayıdılmasın.

Mən o vaxt hələ bilmirdim ki, Nobel müka ‐

fatı gələcək laureatın fikirindən asılı olma‐

yaraq verilir və düşünürdüm ki, hələ ona mane

olmaq mümkündür. Amma əla bilirdim ki,

İsveç Akademiyası seçim etdikdən sonra bu

seçim dən imtina edə bilməz. Akademiyaya

gön dər diyim  məktubda  izah  etdiyim  kimi

müka fat dan imtina etməmin səbəbləri nə İsveç

Akademi yasına, nə də Nobel mükafatının özünə

aid deyil. Bu məktubda mən iki növ səbəb

göstərdim: şəxsi və ictimai.

Şəxsi səbəblər: 

Mənim imtinam heç də düşünülməmiş

hərə 

kət deyildi, çünki mən həmişə rəsmi



fərqlənmə nişanlarından imtina etmişəm.

1945‐ci ildə İkinci Dünya müharibəsindən

sonra mənə Fəxri legion ordeni təklif edil ‐

dikdə mən ondan imtina etdim, baxmayaraq

ki, hökumətdə dostlarım da var idi. Mən heç

vaxt, bəzi dostların təklif etdiyi kimi, Kollec de

Fransa daxil olmaq istəməmişdim.

Bu mövqeyin əsasında mənim yazıçı

mövqeyim durur. Siyasi, sosial və ya mədəni

sahədə müəyyən mövqedə olan yazıçı yalnız

o vasitələrin köməyi ilə hərəkət etməlidir ki,

bu yalnız onun özünə məxsusdur. 

Bütün mümkün olan fərqləndirici nişanlar

onun oxucularını təzyiq altına salır ki, mən

bunu arzuolunmaz hesab edirəm. «Jan Pol

Sartr» və ya «Nobel mükafatı laureatı Jan Pol

Sartr» imzaları arasında fərq var. 

Belə fərqlə razılaşan yazıçı bununla onu

qeyd edən assosiasiyanı və ya institutu əlaqə ‐

ləndirir. Mənim Venesuela partizanlarına rəğbə ‐

tim yalnız mənə aiddir. Lakin əgər «Nobel

mükafatı laureatı Jan Pol Sartr» Venesuela

müqavimətinin müdafiəsinə qalxırsa, onda o

bununla da Nobel institutunun özünü də bu

işə cəlb edir.

Yazıçı özünün instituta çevrilməsinə imkan

verməməlidir, hə a bu halda olduğu kimi ən

mötəbər forma olsa belə.

Aydındır ki, bu mənim olduqca şəxsi

mövqeyimdir və bu mövqedə artıq bu müka ‐

fata layiq görülənlərin tənqidi yoxdur. Mən

tanımaq şərəfinə layiq olduğum bir çox laure‐

atlara dərin hörmət edirəm və onlara heyranam.

Obyektiv səbəblər:

Hazırda mədəni cəbhədə bir mümkün

mübarizə forması iki mədəniyyətin – Şərq və

Qərb mədəniyyətlərinin sülh şəraitində mövcud ‐

luğu uğrunda mübarizədir. Bununla mən demək

istəmirəm ki, qardaşlaşmış mədəniyyətlər



35

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



lazımdır. Mən gözəl başa düşürəm ki, bu iki

mədəniyyətin müqayisəsinin özü qaçılmaz

olaraq münaqişə formasını almalıdır. Amma

bu müqayisə fərqli insanlar və mədəniyyətlər

ara sında, institutlar müdaxilə etmədən baş

ver məlidir.

Mən şəxsən bu iki mədəniyyət arasında

əks likləri dərindən hiss edirəm: mən özüm bu

əksliklərin məhsuluyam. Mənim rəğbətim qaçıl ‐

maz olaraq sosializmə və «şərq bloku» adlanan

tərəfə meyillidir, amma mən burjua ailəsində

doğulmuşam və tərbiyə almışam. Bu mənə

icazə verir ki, iki mədəniyyətin yaxınlaşmasını

istəyən hər kəslə əməkdaşlıq edim. Lakin mən

inanıram ki, təbiidir ki, «yaxşı qalib gələcək»,

başqa sözlə, sosializm.

Odur ki, mən nə Şərq, nə də Qərb ali mədə ‐

niyyət instansiyalarından heç bir təltifi qəbul

etmək istəmirəm, baxmayaraq ki, əla başa

düşürəm ki, onlar mövcuddur. Mənim bütün

rəğbətim sosializm tərəf dədir, mən eyni dərə ‐

cədə Lenin mükafatını da qəbul edə bilməz ‐

dim, əgər birdən mənə onu təklif etsəydilər.

Mən yaxşı anlayıram ki, özü‐özlüyündə Nobel

mükafatı Qərb blokunun ədəbiyyat mükafatı

deyil, amma onu belə etdilər və bu səbəbdən

də İsveç Akademiyasının nəzarətindən çıxan

hadisələr mümkün oldu.

Bu səbəbdən indiki vəziyyətdə Nobel müka ‐

fatı Qərb yazıçıları və ya Şərqdən olan «qi ‐

yamçılar» üçün verilən mükafatdır. Məsələn,

Cənubi Amerikanın ən dahi şairlərindən biri

Neruda təltif olunmamışdır. Heç vaxt Araqo‐

nun namizədliyi ciddi müzakirə olunma mış ‐

dı, baxmayaraq ki, o, tamamilə bu mükafata

layiqdir. Belə bir fakt təəssüf doğurur ki,

Nobel mükafatı Pasternaka verilib, Şoloxova

yox. Həm də nəyə görəsə xaricdə çap olunan

və SSRİ‐də yasaqlanan yeganə Sovet kitabını

Nobelə layiq görüblər. Anoloji jest ilə tarazlığı

bərpa etmək olardı, amma əks mənada. Әlcə ‐

zair müharibəsində mən və başqaları «121‐ci nin

Manifesti»ni imzalayanda mən bu mükafatı

böyük məmnuniyyətlə alardım, çünki bununla

təkcə mən qeyd olunmazdım, bizim mübarizə

apardığımız azadlıq işi dəyər ləndirilmiş olardı.

Amma bu baş ver mədi və mükafat müharibə

qurtardıqdan sonra mənə verildi.



Azadlıq və pul:

İsveç Akademiyasının əsaslandırmasında

azadlıq haqqında deyilir: bu sözün çox izahları

mövcuddur. Mənə gəldikdə mən azadlığı

daha konkret planda başa düşürəm: mənə

görə bu, bir cütdən artıq çəkmə sahibi olmaq

və sırf iştahı çəkən şeyləri yeməkdir. Mənə elə

gəlir ki, mükafatdan imtina onu almaqdan

daha az təhlükəlidir. Әgər mən onu qəbul

etsəydim, bu o demək olardı ki, mən ona «itki ‐

lərin obyektiv əvəzi» deyərdim. Mən «Fiqaro

li erer»də  oxudum ki, «mənim müba hisəli siyasi

keçmişim mənə günah sayıl maya caq». Mən

bilirəm ki, bu məqalə Akade mi yanın fikri deyil,

amma o aydın göstərir ki, mənim razılığım

bəzi sağ dairələrdə hansı məqsəd lərlə yozula‐

caq. Mən hesab edirəm ki, bu «mübahisəli siyasi

keçmiş» hələ də qüvvə sində qalır, baxmaya ‐

raq ki, mən öz yoldaşları mın arasında keç mişdə

etdiyim bəzi səhvləri etiraf etməyə hazı ram.

Mən bununla demək istəmirəm ki, Nobel

mükafatı «burjuaziya mükafatıdır». Amma

mənə yaxşı məlum olan burjuaziya dairələri

mütləq belə burjuaziya şərhi verə bilərdilər. 

Nəhayət, mən gəlirəm pul məsələsinə:

İsveç Akademiyası ümumi şərəfə külli miq‐

darda pulu birləşdirməklə laureatın çiyinlərinə

ağır yük qoyur. Bu problem mənə əziyyət

verirdi. Və ya mükafatı qəbul etmək və alınan

məbləği fəaliyyətləri əhəmiyyətli sayılan hərə ‐

katların və təşkilatların müdafiəsinə isti fadə

etmək. 


Şəxsən mən aparteidə qarşı London müba ‐

rizə komitəsi haqqında düşündüm. Və ya

ümumi prinsiplərlə əlaqədar olaraq ondan

imtina etmək və bu hərəkatı ehtiyacı olan müda ‐

fiədən məhrum etmək. 

36

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Amma mən düşünürəm ki, bu, yalançı

alter nativlərdir. Mənə aydındır ki, 250 min

krondan imtina edirəm, çünki istəmirəm ki, nə

Şərq, nə də Qərb blokuna rəsmi bağlanmış

olum. Bununla belə məndən tələb etmək olmaz

ki, təkcə mənim, şəxsi yox, həm də yoldaşla ‐

rımın hamısının razılaşdığı prinsipimdən 250

min krona görə imtina edim.

Bütün bunlar həm mükafatın verilməsini,

həm də onu imtina ilə qarşılamaq məcburiy ‐

yətimi mənim üçün əzablı etdi.

Mən bu bəyanatımı İsveç cəmiyyətinə öz

rəğbətimi ifadə etməklə bitirirəm».

Jan Pol Sartrın bütün həyatı şəxsi zəifliyini,

başqasının sarsaqlığını, dünyanın təsirini aradan

qaldırmaqda keçmişdir. O vəfat etdikdə 50

min adam onun cənazəsinin arxasınca getmişdi,

amma hələ də onun kitablarının arxasınca mil ‐

yonlarla adam gedir. «Le‐Monde» qəzetinin

nekroloqunda yazılmışdı: «XX əsrin heç bir

fransız intellektualı, heç bir Nobel mükafatçısı

Sartr qədər ictimai fikrə bu qədər dərin,

uzunmüddətli və hərtərəfli təsir etməmişdir».

Belə deyilir ki, kiməsə anadangəlmə dün ‐

yanı idarə etmək qismət olur, kimsə bu haqqı

özü qazanır.

O, 1905‐ci il iyunun 21‐də Parisdə doğul ‐

muş, təminatlı və yaxşı ailədə – dəniz zabiti

Jan‐Batist Sartr və onun həyat yoldaşı Ann‐

Mari Şveyserin ailəsində birinci və tək övlad

olmuşdu. Ann‐Mari Elzasda anadan olmuşdu:

o, məşhur alim ailəsindən idi, bu ailənin zəngin

intellektual ənənəsi var idi. Məşhur filosof,

həkim, musiqiçi, gələcəkdə Nobel mükafatı

laureatı olan Albert Şveyser onun əmisi oğlu

idi.


Uşaq cəmi 15 aylıq olduqda atası tropik

qızdırmadan ölür.

Pol ümumi pərəstişə keçən ümumi sevgi

atmosferində böyümüşdü. Gənc ana üçün o,

həqiqi uşaqdan çox, güman ki, oyuncaq idi,

hə a oğlunun çarpayısını öz otağında qoy ‐

muşdu (praktiki olaraq o, yeniyetmə olanda

da belə idi). Oğlan da ona eynilə həqiqi sevgi

ilə cavab verirdi.

Sonralar Sartr ailəni günahlandırırdı ki,

onlar onun həyatını şikəst ediblər: onlar onu

təkcə ailədə bir uşaq kimi qoymayıblar, həm

də onu ərköyün böyütməklə Sartr üçün iltifatlı

olmayan həyata həyat immunitetindən məhrum

ediblər. Lakin əksər tədqiqatçılar hesab edirlər

ki, gənc Jan Pola ən böyük zədəni ailəsi yox,

təbiət vurub. Jan Pol Sartr kiçik, cılız, gözəl ol‐

mayan sifətə və seyrək saçlara malik idi, bu ‐

nunla yanaşı bir gözü, demək olar ki, kor və

ikinci gözü də çəp idi. Onun bütün sonrakı

həyatı bütün dünyaya intellektinin cismindən

çox yüksəkdə olduğunu sübut etməyə cəhd

idi.

Qeyd edək ki, Fransanın keçmiş prezidenti



Şarl de Qoll Sartra çox böyük dəyər vermişdi.

Belə ki, Fransanın Әlcəzairi işğal etdiyi vaxt‐

larda Sartr küçələrdə Fransanın bu hüquqsuz

addımını qınayan yazılar paylayırdı. Buna

görə Fransanın dövlət başçısı Şarl de Qolla

Sartrın «qulağının çəkilməsi» üçün təzyiqlər

edilirdi. Şarl de Qoll isə haqqında tən qid lər

yağdırılan və düşüncələrini qəbul etmə diyi Sartrın

arxasında duraraq çox mənalı və lakonik bir

ifadə işlətmişdi: «Sartra toxunma la rına icazə

vermərəm! Çünki Sartr Fransa deməkdir!!!» 

Doğrudan da, Sartr XX əsrin ən böyük

şəxsiyyətlərindəndir. Onun şəxsiyyətinin mahiy ‐

yətini açan ən gözəl sənəd 1974‐cü ildə həyat

yoldaşı ilə sual‐cavabın mətnidir. Onu da

qeyd edək ki, Sartrın həyat yoldaşı Simona de

Bovuar da yüksək intellekt sahibi, nüfuzlu

şəxsiyyət idi.

Jurnalın növbəti nömrəsində Sartrın həyat

yoldaşı ilə dialoqunun mətni veriləcəkdir. 



V.M.ABBASOV,

AMEA‐nın müxbir üzvü,

k.e.d., professor          

37

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Son illər elmdə  fənlərarası  tədqiqatlar

aktual lıq kəsb etməyə başlamışdır. «Kəşflər

elmlərin  kəsişməsində  baş verir» ifadəsi artıq

adiləşib. ( 1,2,3) Hə a demək olar ki, bu cür

tədqiqatlar trendə (təmayülə) çevrilərək vacib

yanaşma statusu qazanır. Lakin bu hələ o

demək deyildir ki,  onlar ciddi  fəlsəfi tədqi ‐

qat ların mövzusu olub. Təbii ki, fənlərarası

araşdırmaların  aktuallığı  daha çox  funda‐

mental  elmlərdə dərk olunur. Bununla əlaqə ‐

dar  qeyd  edək ki, fənlərarası qarşılıqlı əlaqə  lə rin

elmi tədqiqi bu məqalənin mövzusunda olan

fəlsəfi dərkdən fərqlənir.

Fikrimizcə, filosoflar ictimai elmlərin əvvəlki

bölgüsü çərçivəsində təhlil oluna bilməyən və

müxtəlif sahələrə aid informasiyadan getdikcə

daha çox istifadə etməli olurlar (10). Bundan

əlavə, fəlsəfə, sosiologiya, biologiya və yəqin ki,

bütün fundamental elmlər arasında əlaqələrin

dərk edilməsinə  zərurət duyulur. Beləliklə,

bir tərəfdən, fənlərarası problemləri anlama

fəlsə fəsi, onların keyfiy yəti və dərinliyi müəyyən

anlayış, məzmun, məna, obraz, məntiq və kom ‐

munikasiyaların olmasını tələb edir. Digər

tərəfdən  isə  elmin  özünün   onlara   tələbatı

var.


Fəlsəfə fənlərarası tədqiqat dili ola bilər.

Lakin bunun üçün  onun özü  keçmişini,

özünü yeni bir tərzdə  dərk etməlidir ki, özü ‐

nün indiki və gələcək təmayüllərini qabaqca ‐

dan sezə bilsin. Әlbə ə, müasir şəraitdə fən lər arası

tədqiqatlar  probleminin fəlsəfi dərki, ilk növ ‐

bədə, bu problemin təşəkkülü tarixini onun

başqa elmlərin inkişafı  ilə qarşı lıqlı əlaqələri

kontekstində təhlil  etməyi nəzərdə tutur.

Fəndən fənlərarası qarşılıqlı 

əlaqələrə doğru

İndi  aydın olur ki, fənlərarası tədqiqatların

aparılması vacibdir, fəqət fənlərarası tədqi ‐

qatlar fəlsəfəsinin əhəmiyyətini dərk etmək,

fəlsəfənin müstəqil elmlərin inkişafını inkar

etmədiyini, əksinə müxtəlif elmlərin inkişafını

dəstəklədiyini anlamaq deməkdir. Bir tərəfdən

fənlərarası tədqiqatlarla əlaqədar qeyri‐klassik

yanaşmalar, digər tərəfdən isə müxtəlif fənlərə

ayrılan klassik elm bir‐biri ilə sıx bağlıdır.

Lakin bu zaman müəyyən etmək lazımdır ki,

fənlərarası  tədqiqatlar fundamental və ictimai

elmlərdə,  bu və ya digər konkret tədqiqatın

müxtəlif mərhələlərində necə olmalıdır. Nəzərə

alınmalıdır ki, hər bir konkret biofizik və ya

biokimyaçı özlərinin fənlərarası sahəsi ilə

məşğul ola bilər, fəqət müxtəlif səbəblərdən öz

obyekti ilə klassik fizika və ya kimya arasındakı

əlaqələri heç görməyə də  bilər və  s. 

Lakin filosof bu əlaqələri görməlidir,  çünki

fəlsəfənin  xüsusiyyəti, onun fəlsəfənin inkişaf

tarixi  ilə bağlılığı,  metodologiya və episte‐

mologiyaya diqqəti ona həmin əlaqələri dərk

etməyə imkan verir. Xatırladaq ki, Orta əsrlər

fəlsəfəsində  bir  çox  şeylər ilahiyyat və fəlsə ‐

fə nin qarşılıqlı  əlaqələrindən  asılı idi, Foma

Akvinat  isə israr edirdi  ki, «fəlsəfə –  ilahiy ‐

yatın qulluqçusudur». Orta əsrlər deizmini də,

fəlsəfə və  dinin  ayrılmasını  (müsəlman ənə ‐

nəsində  əl‐Qəzzali  və  İbn Rüşd arasında müba ‐

hisə) yada salaq. Bu misallar bizə  hələ  Orta

əsrlər və İntibah dövründə iki ənənənin –

ilahiyyat və fəlsəfə, ilahiyyat, astronomiya və

fizika ( C.Bruno, Qaliley) arasında fənlərarası

əlaqələrin təşəkkülünü, həmçinin fəlsəfə və

elmlərin aşkar  tabeliliyi  və ikinci dərəcə lili ‐

yini, yəni elmlərin bölgüsündə  iyerarxi yanın

mövcudluğunu təsəvvür etməyə imkan verir. 

Fənni  bölgü və elm bir‐birinin eyni olan

anla yışlar deyil. Elm fənn bölgüsündən əvvəl

yaranıb. Hər şeyi – fizikanı da,  metafizikanı

da  ehtiva edən  Platon və Aristotel  dövrü fəlsə ‐

fəsini xatırlayaq. Bununla belə, etiraf da etmək

olar ki, klassik elmdə həyata keçmiş nəzəri

bilik,  buna baxmayaraq, xüsusi fənni bilik

formasında  təşəkkül tapıb. Ona görə də elm

və fənn anlayışları çox vaxt  fərqləndi rilmirdi

38

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 2 (06) 2014



Fənlərarası tədqiqatlar: problemi

dərketmə  fəlsəfəsinə  dair

və indiyə qədər fərqləndirilmir. Təbii ki,  hər

bir fənnin bəzi mühüm komponentləri əmələ

gəlmişdir,  yəni  müəyyən bir konkret sahə ilə

məşğul olan  alimlərin korporativ  birliyi yara‐

naraq, onların  keçmişdə  bu sahə ilə məşğul

olanların fəaliyyətləri nəticəsində meydana

gələn biliklərə xüsusi diqqətləri yönəlmişdir.

Bu həmçinin onların tədqiqatla rının  əhəmiy ‐

yət meyarları və dəyərini,  eyni zamanda həmin

sahəni qoruyub saxlamaq və inkişaf etdirmək

məqsədilə gələcək üçün kadr hazır lığı mexa ‐

nizm lərini ehtiva edir. Bu proseslərə hakimiy ‐

yət orqanları, digər fənlə rin nümayən dələri ilə

münasibətlər, əlaqələr, onların arasında iyer‐

arxiya da müəyyən  təsir göstərir. Belə ki, filo ‐

sof lar hələ indiyə qədər xatırla yırlar ki, bir

za manlar fəlsəfə elmlərin kraliçası idi,  son‐

radan  bu adı ilahiyyat, yeni dövrdə isə  fizika,

sosiologiya, iqtisadiyyat və s. ələ keçirib.

Elmi fənlərin diferensiasiyası (fərqləndiril ‐

məsi) prosesi ayrılmaz surətdə XIX əsr ilə

bağlıdır, hərçənd fizikada onun bəzi tərəfləri

hələ XVII  əsrdə,  kimyada isə  XVIII  əsrdə yara ‐

nıb. Məhz o zaman  müxtəlif elmlərin obyekt ‐

lərinin arasında fərqləri, fərqli reallıq növləri

haq qında anlayışlar meydana çıxmışdır. Müx ‐

təlif anlayışlar barəsində İ.Kantın yazıları var,

diferensiasiya ideyasını isə şəxsən O.Kont təd ‐

qiq etmişdir. Fənni bölgü, müxtəlif təsnifatl ar o

dövrdə  elmin sürətli inkişafını təmin etmiş ‐

dir. Hazırda isə hər kəs fənlərarası tədqi qatla ‐

rın zəruriliyində israr edir. Bu zaman sual

yaranır ki, əvvəllər olduğu kimi, fənn yeni

bilik meydana gətirirmi? Bu, əlbə ə ki, insti‐

tutdur, onun çərçivəsində kadrlar hazır lanır.

O, büdcənin maliyyələşdirmə və bölüş 

dürülməsi şərtidir, onun hüdudlarında alim lər



və bürokratiyanın arasında əlaqələr təşəkkül

tapıb. Amma etiraf etməliyik ki, həqiqət, yeni

biliklərin kəşfi bu gün fənni fərqlər olmadan

baş verə bilməz, lakin özlüyündə onlar yeni

biliyin yaranmasını təmin etməyə qadir deyil.

Vaxtilə fənni bilik  əvvəlki qeyri‐elmi biliyə

xor  baxdığı  kimi,   indi də onun özü  qeyri‐

kafi,  yeni biliyin özü  yox,  yalnız onun şərti,

resursu  olur.

Fənlərarası qarşılıqlı əlaqələrin növləri 

Hazırda biz fənlərarası qarşılıqlı əlaqələrin

üç növünü göstərə bilərik. Birincisi, biologiya

və fizika, fəlsəfə və sosial kommunikasiya

nəzəriyyəsi, sosial linqvistika  və s. fənlərarası

qarşılıqlı əlaqələr.  Bu cür qarşılıqlı əlaqələr

çərçivəsində bir‐biri ilə təsirdə olan  fənlərin

predmet (obyekt), metod və nəticələrinin fərqini

nəzərdə tutan sərhədlərinin dəqiqliyi qorunub

saxlanılır. İkincisi, fənlər arasında dəqiq sər ‐

hədlərin olmadığı fənlərarası sistemlərin yara ‐

dılması. Coğrafiya, iqtisadiyyat, beynəlxalq

əlaqələr, kulturologiya, siyasi elmlər, misal

üçün, vahid ölkəşünaslıq sistemində birləşir,

yaxud bir çox fənlərin  kəsişməsində yaranmış

proqnozlaşdırma nəzəriyyəsi. Bu fənlər qarşı ‐

lıqlı təsirdə olaraq, bir‐birini tamamlayaraq

bu və ya digər  ölkənin, regionun real lığını və

ya dünyanın yaxın gələcəyinin bütöv, tam

mən zərəsini yaradır. Burada ayrı‐ayrı elmlər

fənlərarası tədqiqat üçün resurs bazası yara ‐

dır. Üçüncüsü, elmin fənlərarası sistem lərində

ayrı‐ayrı elmlərdə istifadə edilə bilən univer‐

sal metodologiya (məsələn, marksizm  və

A.Toynbinin nəzəriyyəsi kimi) təklif edilən,

əsaslandırılan zaman mövcud fənlərarası qarşı ‐

lıqlı əlaqələr, elmdə heç bir sərhəddi nəzərə al‐

mayan sistemlər nəzəriyyəsi və  informasiya

nəzəriyyəsi, məhz bu cürdür.

Bizə görə, fənlərarası tədqiqatların mütə ‐

şəkkil şəkildə həyata keçirilməsi çətindir. Bun ‐

ların tətbiqi üçün üç şərtin yerinə yetirilməsi

vacibdir. Birincisi, metodoloji, yəni fənlərarası

tədqiqatlarda obyekti görmək və təsvir etmək.

Burada bir sual ortaya çıxır; hansı fənnin alimi

bunu görüb təsvir edəcəkdir? İkincisi, təşki ‐

lati, buraya, eyni zamanda maliyyə də daxil ‐

dir. Üçüncüsü, informasiya, yəni nəticələrin

qarşılıqlı olaraq fənlər arasında bölüşdürül ‐

məsini təmin etmək. 



Kataloq: elm -> pdf
pdf -> Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир
elm -> Ateroskleroz xolesterinin damar divarına çökməsi nəticəsində yaranır. Zamanla bu proses sürətlənərək damar mənfəzinin ciddi daralmalarına və tam tutulmasına aparıb çıxarır
elm -> Qabırğa sınıqları
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев

Yüklə 0,85 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə