Azərbaycan-Avrasiya Araşdırmaları Mərkəzinin Türk Dünyası Filologiyası sırasından Prof. Dr. Mustafa isen təZKİRƏDƏN



Yüklə 2.76 Kb.
PDF просмотр
səhifə8/26
tarix01.12.2016
ölçüsü2.76 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   26

«KÜNHÜL - ƏXBAR»IN  ŞAİRLƏRƏ  HƏSR  OLUNAN 
HİSSƏSİNİN QAYNAQLARI*
G
elibolulu Mustafa Əlinin (1541-1599/1600) məşhur  əsəri 
olan “Künhül-əxbar”ın  ədəbiyyat tarixində daşıdığı önəm 
bir qədər əvvəl də ortaya qoyulmuşdur.  Əli  önəmli təzkirələrdən 
həcm, forma və məzmun cəhətdən o qədər də fərqli olmayan əsərinə 
305  şair daxil etməklə yanaşı, onu tarixin içinə yerləşdirməyi də 
bacarmışdır.  Şairləri bir yerə toplayan bu əsərin”Künhül-əxbar”  
adlandırılması öncə  nəzərinizə çatdırılmışdı.
97
 
Bu yazıda isə  ədəbiyyat tarixinin araşdırılıb öyrənilməsində 
qiymətli mənbə olan bu əsərdə hansı qaynaqlardan istifadə 
olunduğundan,  əsərin necə meydana gəldiyindən bəhs edəcəyik. 
Beləcə həm Əlinin faydalandığı, mənbələr ortaya çıxarılmış olacaq, 
həm də təzkirə növünün hansı dəyərli orijinal fakt və məlumatlara 
malik olmasının isbatına çalışacağıq. 
Əli “Künhül-əxbar”  əsərinin ilk rüknündə vermiş olduğu 
uzun dibacəsində yüz otuza qədər  əsərdən istifadə etdiyini
98
  və 
bu  əsərlərin də  hərəsində   dörd- beş kitaba müraciət olunduğunu 
göstərir. Bununla da o, təxminən 600 kitabın xülasəsindən istifadə 
olunduğunu məlum edir. Sonu ərəb və farsca bitən bu qaynağın 
kitablar səhifəsində Osmanlı tarixiylə bağlı  tək bir kitabın adı 
çəkilir ki, bu da Daşkörpüzadənin “Şəqayıqün nü maniyyə”sidir
99
.  
Mövzumuzla bağlı olmadığından dibacədə verilən həmin  əsərləri 
burada bir-bir saymağı artıq hesab edirik.
  Əvvəlki  müəllifl ərin  əsas xüsusiyyətlərindən biri də  qələmə 
aldıqları  əsərlərində istifadə olunan  qaynaqları oxucuya  təqdim 
etməkdir. Bu qaynaqları tanıdanlar isə onları bu günki  təqdim 
üsuluna uyğun bir şəkildə  təsnif etməmiş, qaynaqlardan əldə 
etdikləri məlumatları çox zaman öz şəxsi bilikləri və baxışları kimi 
97
 “Edebiyat Tarihi Açısından Künhü′l-ahbâr′ın Önemi”, Egə Üniv. Ədəbiyyat Fakültəsi 
Türk Dili və Ədəbiyyatı Araşdırmaları Yurnalı II, İzmir 1983.
98
 “Künhül-əxbâr”, İstanbul, 1277, c.I, s.17.
99
 “Künhül-əxbar”ın  başqa bir yerində, həyatları verilən alimlərin seçimində və verilən 
məlumatlarda “Şəqayiq”in əsas götürüldüyü  açıqca yazılır. Bk. Ü. Ty.5959, 54a.

101
təqdim etməyə adət etmişlər. Bu sahədə öz məsləkdaşlarından bir 
qədər fərqli şəkildə nəzərə çarpan Əli də, yuxarıda göstərildiyi kimi, 
faydalandığı qaynaqların uzun bir siyahısını verməsinə baxmayaraq, 
özünü bu köhnə ənənədən tamamilə xilas edə bilməmişdir.  Dibaçədə 
verdiyi  qaynaq səhifəsində bir çox müəllifi n adını çəkmədiyi halda, 
onların əsərlərindən gen-bol istifadə etmişdir
100
.
“Künhül-əxbar”ın ön sözündə bioqrafi yalarla  bağlı  yalnız  
“Şəqayiq”in adının  qeyd olunmasına baxmayaraq, Əli fürsət 
düşdükcə Anadoluda özündən  əvvəl yazılmış  kitabların adlarını 
dəfələrlə  qaynaq kimi göstərmişdir. “Şəqayiq”ə əlavə olaraq  İdrisi 
Bitlisinin “Həşt-behişt”indən başqa, Anadoluda  “Künhül-əxbar”dan 
əvvəl yazılmış  Səhi, Lətifi ,  Aşıq Çələbi, Həsən Çələbi və  Əhdi 
təzkirələrinin də adları nəzərə çatdırılır. 
“Künhül-əxbar”da bu əsərlər iki şəkildə təqdim olunurlar.
1. Qaynaq kimi adı  çəkilənlər: Bu başlıq altında verilən 
nümunələrdə  Əli istifadə etdiyi bilgilərin kimə aid olduğunu 
göstərərək qaynağı verir. Bunlar açıq  şəkildə istifadə olunan 
mənbələrdir. 
Məsələn, bu mənada “Şəqayiq”  “Künhül-əxbar”da cəmi bir 
dəfə: Şeyxinin Əhmədiylə birlikdə başqalarından dərs alması və 
Hacı Bayramla əlaqəsini göstərmək üçün istifadə edilmişdir
101
.
Səhi bəy təzkirəsi üç şəxs ilə bağlı olaraq “Künhül-əxbar”a 
bələdçilik etmişdir.  Əhmədinin “Cəmşidü Xürşid” adlı  əsəri üçün 
Əli bəy  belə yazmışdır: “Sehi bey kavlince, Cemşid ü Hurşid adlu 
bir manzum kitabı dahi vardur  Süleyman Şaha sunup cevaiz-i 
seniyyesin almışdur”
102
.
Əhmədi Daidə “Amma Sehi Beg merhum qayrı mükerrer bir 
muhteri-i garib gazelini irad eylemişdür. Tarzi haylice makbül-
terdür”
103
 şəklində bilgilər verilir.
100
 Məsələn, Aşıq Çələbinin həyatı  verildiyi hissənin sonuna “Tezyil” adlı bir hissə əlavə 
edilərək  H.1000 ilinə  qədər yazılmış olan təzkirələr sıralanır.
101
 “Künhü′l-aəxbâr”ın Tezkire Kısmı”, A.Ü.Ədəbiyyat Fakültəsi, dərc olunmamış doktor-
luq işi. Ərzurum,  1979, s.12, Üniversitet Ktb. Ty. 5959 54a. 
102
 Həmin mənbə s.5, Ü. Ty. 5959 36b.
103
 Həmin mənbə s.7, Ty.5959 37a. 

102
Əli, Nəcatinin  əsərləri haqqında səhv məlumatlar verən Aşıq 
Çələbini günahlandırdıqdan və adları çəkilən bu əsərlərin mövcud 
olmadığını bildirdikdən sonra Səhini şahid göstərərək bunları əlavə 
etmişdir: “Alel-husüs  Sehi beg merhum ki, ömri varı gibi Necati 
Begün hizmetinden ayrılmazdı. Bir nefes meclisinden cüda olmağı 
eyyam-ı ömründen saymazdı. Yine ol iki kitabını vechen minel 
vücuh yad itmemisdür. Ancak Münazara-i Gül-i Husrevi yazmışdur. 
Ani dahi Leyla vü Mecnun idi diyu tetebbula galat semtine 
gitmemişdür”
104
.
Lətifi   təzkirəsi on bir ayrı-ayrı adlarla bağı “Künhül-əxbar”a 
qaynaqlıq etmişdir. Süleyman Çələbinin mövludu yazmasına səbəb 
olan “Əcəm tüccarı” hekayəsi  Əli tərəfi ndən “Lətifi  yazmış” kimi 
anladılaraq sözü gedən təzkirədə açıq şəkildə göstərilir
105
. Əhmədinin 
nümunə olaraq verilən bu beytindən sonra  bu bilgilərlə qarşılaşırıq: 
“Bu matla dahi divanındandur diyu Mevlana Latifi   tezkiresinde 
yazmışdur. Ve ilmi-tibdan “Mesail-i Kanun-ı Şifayı Türki” nazm ile 
kitab eyledügün dahi   beyan eylemişdür.”
106
  Əhmədi Daınin nümunə 
olaraq verilən  beytinin əvvəlində də bu cümlə yer alır: “Ve Latifi  bu 
kitayı irad itmişdür”
107
. Molla Həmdinin,  Lətifi nin atası
108
 Zeynəbin 
həm Kastamonulu, həm də bir “meryem-i-ismet-nümün”
109
 olması 
yenə  Lətifi   təzkirəsinə  əsaslandırılaraq meydana qoyulmuşdur. 
Təmənnayinin “sapık bir mezhebe mensubiyeti”
110
  və Firdovsinin 
“Süleyman-namə”sinin mövcud nüsxəsinin  əldə olunmaması
111
 da  
eyni şəkildə Lətifi dən alınmış məlumatlar olduğunu sübut edir.
Nəcatinin əsl adı və kimin qulu  olması mövzusundakı
112
 Lətifi   
ilə  Aşıq Çələbi arasında olan fərqli mülahizələrə  Əlinin heç bir 
müdaxiləsi yoxdur.  Bu üzdən də   həmin mövzu həm Lətifi , həm də 
Aşıq Çələbi bəhsində  qaynaq kimi  göstərilmişdir. 
104
 Həmin mənbə, s. 64, 5959 171b
105
 Həmin mənbə., s.1, 5959 33a
106
 Həmin mənbə s.5, 5959 36b
107
 Həmin mənbə s.6, 5959 37a
108
 Həmin mənbə, s.29, 5959 132a
109
 Həmin mənbə, s.32, 5959 133a
110
 Həmin mənbə, s. 50, 5959 169b
111
 Həmin mənbə, s.58, 5959 170b
112
 Həmin mənbə, s.62, 5959 171b

103
Əli, Lətifi dən aldığı bilgini belə nəql edir: “Şehri Edirneden Saili 
nam bir şairin kulıdur.Ve namı  İsadur, Latifi  kavlince”. 
Qanuni dövündəki şairlərdən Qaratovah Zaifi  verildikdən  sonra 
bu bilgilər də  əlavə olunur: “Monla Latifi   kavlince bir Zaifi  dahi 
Kastamonudan  kopmuş, hatta ilm ü fazl u sulukla hayli iştihar 
bulmuş ve bu matla anlardan sudur kılınmışdur”
113
.  Yenə eyni 
padşah dövründəki şairlərdən Vahidinin doğum yeri və sənəti qeyd 
edildikdən sonra Lətifi yə  əsaslanaraq bunlar söylənilir: “Latifi  
kavlince mükemmel divanı ve rana gazeliyyatı  ve isğaya kabil 
muhayyel müellefatı vardur”
114

Aşıq Çələbi təzkirəsində adı  çəkilən on dörd şairlə bağlı 
məlumatlar”Künhül-əxbar”da yer alır.  Bunlardan on biri Aşıq 
Çələbinin yazı üslubuna uyğun olaraq şairlərin  şeirlərindən çox 
onların sosial durumları haqqında olan məlumatlardır. Üçünün də 
nümunə kimi  verilən şeirləri  “Məşairüs-şüəra”dan alınmışdır. 
Sultan I Məhəmmədin xəstəliyi və Şeyxinin onun müalicə etməsi 
ilə davam edən hadisələr Gelibolulu tərəfi ndən “Aşık Çelebi tezkire-
i-şüarasında yazmışdur ki”
115
 
şəklində bir təqdimatla verilir.
Səhi bəyin həyatı,  şeirləri və  sənəti verildikdən sonra “Amma 
Mevlana Aşık Meşairuş-şüarasında
116
 Edirnelidür evahir-i  ömründe 
bölükden tarik-i tevliyyete girüp Ergəneye bazı amayire mütevelli 
oldu diyu yazmış, vefatı sene  hamse ve tisamiede vuku bulup, 
muammer olup çok yaşaduğını bildirmiş”
117
  şəklində verilən ifadə 
Aşıq Çələbinin verdiyi məlumatın xülasəsi əsasındadır. Buna bənzər 
bir xülasəyə Adnıda da rast gəlirik.  Əli “Monla Aşık kavlince
118
” 
təqdimatından sonra Adnının Alacahisarlı olmasına etirazını 
bildirmiş və Çələbinin verdiyi məlumatı  da xülasə kimi vermişdir.
Mümkünsüz görünən bir çox məsələni özünə xas əzmkarlıqla həll 
etməyə çalışan və bu işdə çox mahir olan Aşıq Çələbi “küləkdən 
113
 Həmin mənbə., s.136, Ü. Ty. 5959 402b
114
 Həmin mənbə, s.184, Ü. Ty. 5959 421b
115
 Həmin mənbə, s.11, Ü. Ty. 5959 54a
116
 “Aşıq Çələbi Təzkirəsi” “Künhül-əxbâr”da həmişə “Meş′aru′ş-şu′arâ” şəklində 
yazılmışdır.
117
 Həmin mənbə, s. 78, Ü. Ty. 5959 210a
118
 Həmin mənbə, s.37, Ü. Ty. 5959, 133b

104
inciyib” heç kəslə danışmayan Cəlilini də danışdırmağı bacarmışdır. 
Bu barədə  Əli belə yazır: “Monla Aşık Tezkiresinde yazmışdur, ben 
kenduyi bazi tedarikle söyletdüm.Bazı ebyatını na-mevzun okıyup 
halt-ı kelam  şeklin göstermekle mezburı söze getürdüm. Ta ki 
okıdığın eşar benümdür amma edası bu yüzdendür didi. Şehname 
tercemesin itmenüz vakı mıdur diyu sordum.Vakıdur diyu cevabını 
alıp sıhhatini tahkike irgürdüm, diyu bildirmişdür”
119
.
Əsl ad mövzusunda Lətifi   ilə  Aşıq Çələbi arasındakı ixtilaf, 
Nəcati
120
 və Zatıda da
121
 davam edir. Əli bu mövzuda da adı çəkilən 
təzkirəçilərin baxışlarını ayrılıqda qəbul etmir və  hər ikisinin 
düşüncələrini qələmə alır.
Gübarının həyatı və yetişməsiylə bağlı məlumatlar
122
 və Kandinin 
Şəhdı  təxəllüsünün dəyişdirilməsinin səbəbini göstərən hekayə ilə  
“Məşairüş-şüəra”, “Künhül-əxbar”a qaynaqlıq etmişdir
123
.
Şairlərin şəxsi həyatlarıyla bağlı məsələləri öz təzkirəsində daha 
çox hallandıran Aşıq Çələbi təzkirəsi,  şübhəsiz elə bu cəhəti  ilə 
“Künhül-əxbar”a qaynaqlıq etməliydi. Belə ki Əli,  Məalının bir qula 
aşiq olmasını
124
, Hatəminin gah heydəri, gah da qələndəri olmasını
125
  
“Məşairüş-şüəradan” götürərək nəql edir. Riyazinin yetişməsi ilə 
bağlı məlumatlar
126
 və Fövrinin 960/1553-də Qanuni ilə İran səfərinə 
çıxması da
127
 adı çəkilən əsərin vasitəsi ilə əldə edilən məlumatlar 
sırasındadır. Əmanilər arasındakı öncəlik  məsələsi də
128
 yenə Aşıq 
Çələbi qaynağına  istinadən  göstərilmişdir.
“Künhül-əxbar”da iki şairin nümunə  şeirlərinin  Aşıq Çələbi 
təzkirəsindən alındığı qeyd edilmişdir.  Əhmədi-Dai maddəsində: 
“Bu beyt ferah-namesindendür diyu Mevlana Aşık yazmışdur”
129
 
119
 Həmn mənbə, s.102, Ü. Ty. 5959 391b
120
 Həmin mənbə, s.63, Ü. Ty. 5959 171b
121
 Həmin mənbə, s.113, Ü. Ty. 5959 394a
122
 Həmin mənbə, s.145, Ü. Ty. 5959 406b
123
 Həmin mənbə, s.159, Ü. Ty. 5959 412a
124
 Həmin mənbə, s.170, Ü. Ty. 5959 416a
125
 Həmin mənbə, s.202, Ü. Ty. 5959 484b
126
 Həmin mənbə, s.120, Ü. Ty. 5959 397a
127
 Həmin mənbə, s.223, Ü. Ty. 5959 493b
128
 Həmin mənbə, s.94, Ü. Ty. 5959 386b
129
 Həmin mənbə, s.6, Ü. Ty. 5959 37a

105
və Şükridə “Amma mezbur Şükri Sultan Süleyman Hana culüsiyye 
dahi virmiş birkaç beytini Mevlana Aşık bu vechile irad itmiş”
130
 
şəklində açıqlama vermişdir.
  Əli təzkirəçi kimi   Həsən Çələbi və  Əhdini  əsərində qaynaq 
olaraq  cəmi bir dəfə göstərmişdir. Bəyaninin isə nə bu bölmələrdə, 
nə də Aşıq Çələbinin  bioqrafi yasının sonunda yer alan təzkirələr və 
təzkirəçilərlə bağlı xüsusi hissədə
131
 adı belə çəkilmir.
II Səlim dövrü şairlərindən  İlminin həyatı, sənəti və yetişməsi 
göstərildikdən  sonra bu cümləyə yer verilir: “Ve bu ebyatı tezkire-i 
ibn Mühennada mestur bulunmuşdur”
132
.
Əhdinin “Gülşəni-şüəra”sı isə yalnız Sultan Mustafa bəhsində 
“Künhül-əxbar”a qaynaqlıq edir. Şahzadənin adından təxəllüs kimi 
istifadə etdiyi bildirildikdən sonra “Amma müellif-i tezkire-i-Monla 
Ahdi-i  Acemi kavlince tahallusı Muhlisi idügi  tahkike  yetmişdür ve 
bu ebiyat ol şehzadenün tab-ı-latifi  idügin bildirmişdür”
133
 ifadələri 
Əhdidən alınan məlumatlardır. 
2. Tənqiq üçün adı çəkilən qaynaqlar:
Bu başlıq altında verilən məlumat və nümunələr  Əlinin doğru 
hesab etmədiyi qaynaqların “Künhül-əxbar”da üzə çıxarılmasından 
ibarətdir. Bu hissədən məlum olur ki,  Əli  əvvəlki  nümunələri də  
tənqid süzgəcindən keçirərək vermişdir.  Başqa məqsədlə istifadə 
etməsinə baxmayaraq,”Künhul-əxbar”ın bu hissəsində də ayrı-ayrı  
qaynaqlara  toxunulduğunun  şahidi oluruq. 
  Şairlərin həyatına aid məlumatları özündə ehtiva edən  İdrisi-
Bitlisinin “Həşt-behişt” adlı tarixi, “Künhül-əxbar”  ın təzkirə 
hissəsində bu şəkildə ortaya qoyulur. Əli adı  çəkilən müəllifi n  
Nəcatini Xosrovi Rum olaraq göstərməsinə qarşı çıxaraq belə deyir: 
“Ol  asra dek gelen Rum şairlerine kıyasla vasf itdi isə hak budur 
ki, muhassenatı mektum itmişdür. Zira ki,  buleğa-yı Aceme şumuli 
130
 Həmin mənbə, s.133, Ü. Ty. 5959 401b
131
 Həmin mənbə, s.213-215, Ü. Ty. 488b 489ab
132
 Həmin mənbə, s.219, Ü. Ty. 5959 491a
133
 Həmin mənbə, s.84, Ü. Ty. 5959 382b

106
maksud olması mühaldür...”
134
Lətifi   təzkirəsi altı müxtəlif  şəxs haqqında verdiyi məlumatlara 
görə  tənqid edilir. Bunlardan yalnız biri ədəbi baxışlardakı 
fərqlilikdən, digərləri isə şairin həyatı, məsləki və təriqəti ilə bağlı 
tənqidi fi kirlərdən ibarətdir. Ədəbi baxış fərqliliyinə Məlihi bəhsində 
rast gəlirik: “Egerçi ki, Monla Latifi ,  Mevlanayı layık  diyu vasf 
eylediler, hatta Monla Cami ilə hem-sebak olup sanayi-i-bediyyede 
nadire-i afak idügini söylediler. Hala ki, bu hakir tahkikinde ilm-i 
bedi u beyandakı kudreti irad olman ahsen eşarında olan selasetinden 
malumdur. Şairlikdeki fezaili dahi bu kıyasla mred-i hıredmendana 
meşruh u beyandur.”
135
Əli ədəbiyyatımızdakı Cəlili
136
 və Niyazi
137
 mövzusunda da  Lətifi  
və Aşıq Çələbi ilə zidd  fi kirdədir. Müəllif bu sahədə  Lətifi ni açıq 
şəkildə tənqid etməsə də, onun səhv məlumat verdiyini hiss etdirir.
Əlinin Lətifi   təzkirəsində  səhv hesab etdiyi detallardan biri də 
Atayınin Süleyman Çələbinin qardaşı sayılmasıdır. “Mevlana Latifi  
kavlince bunlar, nazım-ı mevlid-i Nebi olan Süleyman Çelebinün 
küçük biraderidür. Hala ki, büyük hata itmişdür. Zira ki, anlar  Sultan 
Murad-ı kadim devrindedür. Mabeymindeki sinin-i müteaddideye 
tevfi ki mümkün degildür”.
138
Buna bənzər bir səhv məlumatın verilməsi  Nəsimi bəhsində də 
ortaya çıxır. Lətifi nin bu bəhsdə verdiyi bilgiləri araşdıran Əli belə 
davam edir. “Lakin Monla Latifi nin bu kavli ve  Sultan Muradı sani 
asrında Ruma geldi dimesi caizdür. Lakin Şeyh Şibli müridlerinden 
iken terk idüp Fazlullah-ı Hurufl iye varup iradet getürdi didüginün 
sıhhati gayr-ı barizdür. Zira ki Şeyh  Şibli ile Nesiminün zuhurı 
mabeyni nice yüz sale karibdür. Murad Şibli tarıkında iken rü -gerdan 
oldu dimekse  min vech tevile karibdür”
139
. Qaynaq bəhsində olduğu 
kimi bu mövzuda da Aşıq Çələbi tərəfi ndən verilən məlumatların 
tənqidi “Künhül-əxbar”da ən böyük hissəni əhatə edir.  
Aşıq Çələbinin 17 şair haqqında verdiyi məlumatlar da tənqidə 
134
 Həmin mənbə, s.65, Ü. Ty. 5959 172a
135
 Həmin mənbə, s.43, Ü. Ty. 5959 135a
136
 Həmin mənbə, s. 51, Ü. Ty. 5959 169b
137
 Həmin mənbə, s. 3, Ü. Ty. 5959 33a
138
 Həmin mənbə, s.16, Ü. Ty. 5959 67a
139
 Həmin mənbə, s.18, Ü. Ty. 5959 67b

107
məruz qalmışdır. Əliyə görə bu şairlərdən altısı layiq olduqları yerdən 
yüksəkdə  dəyərləndirilmiş, ustalıqla  şişirdilmişlər. Bunlar Məlihi, 
Əmri, Fəgani Günahi, Lamii və Ədayidir. Fəgani ilə bağlı fi kirlərə 
nəzər salaq:  “ Egerçe ki Mevlana Aşık mezburi ustadı fayık add 
idüp mekadir-i nasa adem-i şuurundan vasfında mübalağa itmişdür. 
Bir nev- heves edası na hemvar nihayet bazı sözleri bikr-i mazmünla 
nümudar iken medhinde ifrat tarıkına gitmişdür”
140
Günahidə isə “Mövlana Aşık semti kasidede dahi faikdur diyu 
yazdı. Lakin sahife-i-rüzgarda ol makule asarı görünmedi”
141
 
şəklindəki ifadələr bu qəbildən olan örnəklərdəndir. Lamii üçün Aşıq 
Çələbi tərəfi ndən Cam-i Rum vəsfi nin işlədilməsi də Əli tərəfi ndən 
sərt şəkildə tənqid edilmişdir.
142
 Lətifi  bəhsində qeyd edilən Xəlili 
ilə bağlı məlumatlara isə burada ayrıca yer verməyi lazım bilmirik.
Əli, Aşıq Çələbinin verdiyi məlumatların bir hissəsini də  səhv 
hesab edir. Çələbinin “ Tacıya lələlik verildi
143
, Nəcati “Leyli və 
Məcnun”, “Kimyayi-Səadət” və “”Camiul-hekayət” adlı  əsərləri 
yazdı və yaxud çevirdi”
144
 kimi məlumatları bu qəbildən olan səhv 
nümunələrdəndir.
Xəyali bəyin dünya malına dəyər vermədiyini söyləyən Aşıq 
Çələbiyə qarşı  çıxaraq  Əli bu məlumatı araşdırdıqdan sonra belə 
qənaətə  gəlir: “Emr ber-aks olup merhumun hisset-ü imsaki şöhre-i 
cihandur.”
Daha sonra bu iddianın üstündə dayanaraq çoxlu dəlillər gətirir
145

“Künhül-əxbar”ın müəllifi nin  müəllimi olan Sururinin əsərlərinin 
sayını Aşıq Çələbi otuz altı  göstərmişdir. Əli bu məlumatı da  bir 
az aşağılayaraq rədd edir
146
. Molla Arifi n İmam Rzaya yazılmış olan 
qəsidəsi Çələbi tərəfi ndən Xəqaniyə yazılmış nəzirə hesab edilmiş 
və bu xəta da Əlinin gözündən yayınmamışdır
147
. Gelibolulu olan 
140
 Həmin mənbə , s.156, Ü. Ty. 5959 410b
141
 Həmin mənbə, s. 165, Ü. Ty. 5959 414a
142
 Həmin mənbə , s.166, Ü. Ty. 5959 414b
143
 Həmin mənbə , s.49, Ü. Ty. 5959 169b
144
 Həmin mənbə , s.64, Ü. Ty. 5959  171b
145
 Həmin mənbə, s.111, Ü. Ty. 393b 
146
 Həmin  mənbə, s.127, Ü. Ty. 5959 400a
147
 Həmin mənbə , s.138, Ü. Ty. 5959 403b

108
Müdaminin Mühəmmədiyə sahibi Yazıçı-zadəyə qohum olmağının 
da”hala ki haneleri anun merkadine hem civar olmağın galat itmek 
tarıkına gitmişdür”
148
    şəklində  tənqid edir. Müəllifə görə  Çələbi, 
Cəlal bəy haqqında da doğru olmayan məlumatlar vermişdir.
149
Aşıq Çələbi ilə Əli arasında məsələlərə yanaşma tərzində də fərqlər 
vardır.  Əli, Çələbinin Nəsimini kafi r  adlandırmasını    kəskinliklə 
rədd edir və “Mənaqibül vasili”ndən  dəlillər gətirərək dediklərini 
isbat edir.
150
“Məşairüş-şüəra”nın müəllifi  də ədəbi zövqünə görə tənqidə məruz 
qalmışdır. Əli Nizamidən nümunə  olaraq seçdiyi qəzəli “mamur ve 
hemvar” kimi nəzərə çarpdırdıqdan sonra belə davam edir. “Amma 
Mevlana Aşık irad itdügi ebyatı rekaketle bedidardur.
151

Həsən Çələbi də üç şair haqqında verdiyi məlumatlara görə 
“Künhül-əxbar”da tənqidə məruz qalmışdır. Lakin bu tənqid Lətifi  
və Aşıq Çələbi tənqidi qədər çox dərinliklərə getmir.
Həsən Çələbinin Cəlal bəy haqqında verdiyi məlumat tənqid 
hədəfi nə məruz qalır.
152
 Dəruninin vəzifəsindən ayrılaraq təsəvvüfə 
meyl etməsi barəsində  Həsən Çələbinin “Niçin dövlete haris 
olmadı, küfranun-ni melik itdi, ehl-i dünya hevesini qoyup,  tarik-ı 
Hakka gitdi” ifadəsinin qarşılığında Əli: “Hala ki, tatmayan bilmez 
mazmunına ma-sadak olmağın nesayim-i tevfl ikinden  bir  şemme 
ile  saltanat-ı tac u tahtun terk idenler zevkin fehm itmemişdür”
153
 
deyərək onu tənqid etmişdir.Həsən Çələbinin,  şair olmadığı halda 
bu məsləkdən hesab edilən Məqalı-i Saniyə   dəyər verməsi də Əli 
tərəfi ndən tənqid atəşinə tutulmuşdur.
154
“Gülşəni-şüəra” isə “Künhül-əxbar”ın  tənqid siyahısına cəmi 
bir dəfə düşmüşdür.  Ədayı haqqındakı  məlumata verdiyi “Ahdi-i 
Acem kavlince ve  Mevlana Aşık zumunca kendüye şair-i yakin ve 
sade kelimatına nazm-ı mübin itlak olınmış. Hakka sümme hakka 
148
 Həmin mənbə, s.173, Ü. Ty. 5959 417b
149
 Həmin mənbə , s.173, Ü. Ty. 5959 417b
150
 Həmin mənbə, s.19, Ü. Ty. 67b
151
 Həmin mənbə, s. 45, Ü. Ty. 135b
152
 Həmin mənbə, s. 199, Ü. Ty. 483ab
153
 Həmin mənbə, s.204, Ü. Ty. 485b
154
 Həmin mənbə, s.229, Ü. Ty. 495a

109
tahkik-i tabakat-i ehl-i irfanda racil idüği geregi gibi zahir olmış”
155
 
şəklində bəyanatı Əhdi ilə bağlı tək tənqidi örnəkdir. 
Adı çəkilmədən istifadə olunan qaynaqlar:
Bu bölmədə  Əlinin qaynaq kimi istifadə etdiyi halda, heç bir 
şəkildə adlarını çəkmədiyi şairlər təzkirələrinin onun əsəri ilə bağlılığı 
haqqında söz açacağıq. Aşağıda müqayisəli  şəkildə verəcəyimiz 
nümunələrdə “Künhül-əxbar”dakı müəllifl ərin, ondan əvvəlki 
təzkirələrdə olan müəlifl ərlə qarşılaşdırılması onun bu qaynaqlardan 
faydalanmasını açıq-aydın sübut edəcəkdir. Bu müqayisədə meydana 
çıxan oxşarlıqlar  Əliyə nöqsan  tutulmamalıdır. “Künhül-əxbar”ın 
bu tərzi onun müasirlərində  də özünü göstərir. Həmçinin  Əlinin 
Osmanlı dövrü ilə bağlı qaynaqları bəlli etməməsi, bunların hər kəsə 
məlum olan tarixlər olması qənaətindən də yarana bilər. Ayrıca bu 
məlumatların  yaşadığı dövrdə öz-özünə yaranan, ehtimal edilən  
məlumatlar olduğuna görə, Əli bunları adətən nəzərə almamışdır. O 
biri təzkirələrin bir-birilə müqayisəsi də aşağıdakılardan fərqli  bir  
nəticə verməyəcək.
Lətifi  təzkirəsi Əlinin əsərinin  birinci dərəcəli qaynağı, quruluş 
və  məzmun baxımından nümunə götürdüyü örnəklərdən  ən 
dəyərlisidir. Bu təzkirə,  əsərə xüsusilə Qanuni dövründən  əvvəlki 
şairlər haqqında geniş məlumatlar vermişdir.   Aşağıdakı nümunələr 
Lətifi  təzkirəsinin Əli tərəfi ndən bir mənbə olaraq nə şəkildə istifadə 
olunduğuna bir misaldır:
Lətifi  58.a
Cəmili 
156
Türki ibarat nazımlarından ve Türkistan şairlerindendür. Ekser-i 
eşarı Nevai tarzındadur.
155
 Həmin mənbə, s.87, Ü. Ty.  383b
156
 Burada “Lətîfî Təzkirəsi”nin Qaysəri Rəşid Əfəndi Ktb. 1160 nömrəlı nüsxəsi, 
“Künhül-əxbar” üçün adı keçən təz. və İstanbul Üniversiteti 5959 nömrəli  nüsxəsindən 
istifadə olunub.  

110
Matla
Bolmasın ol encümen ki anda sahba bolmaya
Bolmasın sahba dahi ger bir dil- ara bolmaya
Künhü'l-əxbar, s, 8 (53b) 
Cəmili
Türkistan şâirlerinden Nevâî ve rüstâyî edâ meyânında söz nazm 
iden evsât-ı nâsun mahirlerinden...
Nazmuhu:
Olmasun ol encümen kim anda sahbâ bolmaya
Bolmasun sahbâ dahi ger bir dil-ârâ bolmaya
Lətifi  67 a 
Haki
Ehl-i cihetten ve erbâb-ı ma’rifetden idi. Candarîlerden İsmâ’il 
Beg devrinde gelmişdür.
Ey murâd-ı mü’min ü tersâ mu’în-i merd ü zen
Kudretündür taşı geh mercân u geh mermer düzen
Mutâyebe: Mezbûr ol zamânun vüzerâsınun birine câ’ize ümidi-
yle kaside sunup memdûhı câ’iz olmayıcak ol kadar bülend rütbe-i 
ercümend ile makâm-ı kerimde olanlara kerem lâzım ve sadr-nişın-i 
sıga-i ri’âyet olanlara bî-mürüvvet ve bi-kerem olmak nâ-münâsib ü 
nâ-mülâyim idüğün bu kıt’a ile iş’âr u işrâb itmişdür:

111
Kita
Kerem ehli makâmdur bu sadr
Bu ululuk ya bî-sehâ nıc’olur
Gel begüm sen vezâreti bana vir
Beni medh eyle gör atâ nic’olur
Künhül-əxbar, s. 15, (66b) 
Haki
Âl-i  İsfendiyârdan Emir İsmâ’il zamanında gelüp ehl-i cihet 
makülesi iken..,
Matla:
Ey murâd- mü’min ü tersâ mu’în-i merd ü zen
Kudretündür taşı geh mercân ü geh mermer düzen
Ol asrun vüzerâsından birine kaside sunup câ’izeye vâsıl olmad-
ukda bu kıt’ayı dimişdür. Ya’ni ki sehâ vü kerem lâzime-i merziyyü’ş-
şiyem idügini bildürmişdür:
Kıta:
Kerem ehli makâmdur bu sadr
Bu ululuk ya bı-seha nic’olur
Gel begüm sen vezâretün bana vir
Beni medh eyle gör sehâ nic’olur
Lətifi  54/a 
Türabi
Kastomonı’dan meczüb-süret veli-siret ta’rîf u âşık kimesne idi. 
Sultan Mehmed devrinün evâ’ilinde gitmişdür. Eş’ârını hânkâhlar 

112
dârına ve imaretler divârına yazardı. Ve mekâbirde yatur beyâbân-
da gezerdi. Her süya ki güzer eylerdi yirdeki mürçalara basmadan 
hazer eylerdi. Bu matla’ anundur.
Matla:
İrdügün sokma dilünle yüri zenbür gibi
Hâk-i râh ol ki yüzün yirde ola mûr gibi
Künhül-əxbar, s. 28, (132a)
 Türabi
Kastomonı diyârından bir fakîr ü meczüb ve mekâbir meyânında 
yatmak kendüye bir vaz’-ı mergüb idi. Eş’arını tekye ve ‘imâretler 
dîvârına yazar yürürdi... Ve seyr ü sülükunda gâyet te’ennî ile gezüp 
karıncalara te’addî ve ezâdan tecennüb iderdi.
Beyt:
İrdügün sokma dilünle yüri zenbür gibi
Hâk- râh ol ki yüzin yirde ola mûr gibi
Lətifi  55/a 
Sənayı
Kastamonu’dan ehl-i cihet kısmındandur. Sultân Mehmed devr-
inde gelmiş ve câmi’de mu’arrif ü sâhib-i ta’rîf imiş. Bu münâsebetle 
Senâyî tahallus itmişdür. Gâyetde lugavî ve fârisidân ve sâhib-i irtan 
kimesne idi. Ammâ fenn-i şi’rde çendân kudret ü îcâd u tasarruf’da 
cevdet-i tabî’atı yog idi. Bu matla’ anundur.
Matla:
Haddüne benzemeseydi güle kem dirler idi,
Zülfi ne benzemeseydi sünbüle kem dirler idi

113
Künhül-əxbar, s. 28, (132a) 
Sənayı
Bu dahi Kastamonı’dandur. Mu’arrif ü na’t-hân olmagın Senâyî 
mahlasını ihtiyâr itmişdür. Gâlib-i takvâ ve ehl-i irfan imiş. Ammâ 
şâ’iriyyeti kıllet-i bızâ’asına göre zâhir ü ayân imiş.
Haddüne benzemeseydi güle kem dirler idi
Zülfi ne benzemeseydi sünbüle kem dirler idi
Lətifi  55/b 
Cami
Kastamonı’dandur. Diyâr-ı Acemde çok seyahat ve meşâyıh-i 
kibârı ziyaret idüp Hazret-i Şeyh Câmî’ye hizmet itmiş ve irâdet 
getürtip el almış idi. Mesâcidden gayri yirde ikâmet eylemezdi ve 
fevâyid-i hâmüş ile ‘amel idüp binde bir söylemezdi. Cânib-i Hakka 
kemâl-i muhabbetden nefsi ile adâvet itmiş idi. Ve müşâhade içün 
mücâhede tarıkına gitmiş idi. 
Bu matla anundur:
Nice bir nefse uyup bir sege sekbânlık idem
Yeridür fakr u fenâ mülkine sultânlık idem
Künhül-əxbar, s. 28, (132a) 
Cami
Kastamonı’dandur. Seyyâh-ı rüzgâr sâlik-i bı-i’tibâr olup Acem 
diyârını geşt eylemiş. Hattâ Monla Câmı hazretlerini görüp intisâp 
idüp şeref-i hizmetleri ile müşerref olmış. Ekser-i evkâtı hâmüşluk ile 
geçüp fevâ’id hamüşlukdadur diyu az söyler bir derviş imiş,

114
Beyt:
Nice bir nefse uyup bir sege sekbânlık idem
Yeridür fakr u fenâ mülkine sultânlık idem
Lətifi  70/b 
Dai
Şehr-i Kastamonı’dan mu’arrif ü mü’ezzin ve âvâz u elhânı şirîn 
kimesnedür. Selâtin-i Âl-i Osman’dan Mehmed Han zamanında 
gelmiş ta’rifâtdan mu’arrifl er arasında çok eseri kalmışdur. Sanâyi-
i şi’riyyesi kudemâ üslübun ohşar.
Matla:
Darb- âhum o kadar silleledi ey mâh gögi
Haşre dek döner ise gitmeye bir zerre gögi
Mutâyebe:  Şehr-i mezbüra ol zamanda da’vet-i cin ve ihrâc-ı 
defâ’in dâ’vâsın ider bir şahs-ı da’veti gelür. Ve Zühre nâm bir zen-i 
zühre-cebıni nikâh idüp alur. Meğer ol zen-i zîbâdan mezbür Dâ’i’ye 
bir dâ’iyye düşmiş. Reşk ü gıbtadan bu beyti dimiş:
Beyt:
Magribî imiş inanduk erüne Zühre-cebin
Ele bir genc getürdi yine bir kân aldı.
Künhül-əxbar, s. 31, (132b) 
Dai
Şehr-i Kastamonı’dan kopmış mu’arrif mü’ezzin nâmında olan 
ehl-i cihât içinde nazm ile şöhret bulmış bir du’â-güymış. Eslâf-ı 

115
şu’arâ-yı Rüm tarzına bazı gazeller diyüp şehrinde meşhür olmış.
Nazm:
Darb- âhumla o kadar silleler ey mâh gögi
Haşre dek dönse eger gitmeye bir zerre gögi
Mezbürün zamanında da’vet-i cinnî iden defi ne tâliblerinden bir 
Magribî Kastamonı’ya gelmiş. Kendinün namzedi olan Zühre nâm 
bir zen-i bî-hemtâyı nikâh idüp almış. Derdmend Dâ’î hased ü gayz 
yüzinden bu beyti diyüp Magribînün ehl-i beytine göndermiş.
Magribî imiş inandık erine Zühre kadın
Ele bîr genc getürdi yine bir kân deldi
 
Lətifi  48/b 
Əmiri
Kıdvetü’l-eşrâf Mevlânâ Emirı. Sâdât-ı siyâ 
det-me’âbdan ve 
eşrâf-ı  sahihü’l-  ensâb dan   dur.  İsm-i  şerifl eri Seyyid Mahmûd ve 
kendüleri erbâb-ı fazl u kemâlden mahsûb u ma’düddur. Sultân 
Bâyezid ve Sultân Selım Han zamanlarında Nakıbül’l-eşrâf olup 
pâdişâhımuz Sultân Süleyman sa’adet u bahtla tahta cülüs itdügi 
eyyâm dâr-ı fenâdan dâr-ı bekâya nakl itdi. ‘Âlim ü zâhid ve mümtâz 
u mücâhid ‘aziz idi. Sâ’ir ma’ârifden zâ’id t’enn-i şiirde Hassân-ı 
Sâni ve tarz-ı kasidede mânend-i Zâhir ü Hâkâni idi. Bu birkaç 
ebyât-ı belagat-sıfat Sultan Bâyezid hulkına didügi kasidedendür.
İki cihânı iki Bâyezid’e kıldı tufeyl 
Hüdâ kılup nazar- lutfa her birin manzür
Birisi 'âlem-i ma'mde şöhre-i âfâk 
Birisi süret ü ma'nîde gün gibi meşhûr
Birisi mehbit-i envâr-ı feyz-i Rahmanı 

116
Birisi rehber-i cumhür-ı gâziyân-ı gâyür
Anun fezâyili hak fazl gibi nâ-ma'dûd 
Bunun hasâ'ili hak lutf gibi nâ-mahsür
Bu virdi şer’ esâsına sıdk ile ahkâm 
O kıldı zühd diyârını aşk ile ma’mür
Şemâ’ili mütenâhı degül çü her birinün 
Gerek birisine sart’ola mâ-hüve’l-makdür
Künhül-əxbar, s, 48 (163a)
Əmiri
İsm-i  şerıfi  Seyyid Mahmüd ashâb-ı nazm u nesr olan sâdât-ı 
refi ’u’d- derecâtdan ma’düd bir vücûddur. Bâyezid Han ve Selîm 
Han zamanlarında Nakıbu’l-eşrâf olmış zât-ı  şerif-i pür-cuddur. 
Hayli leziz güftârı ve nazm-ı selis âb-dârı vardur. Ve bu ebyâtı evsâf-ı 
şeh riyârîde nazm itmişdur ki tahsîn-i beliga sezâvârdur.
Nazm:
İki cihânı iki Bâyezid'e kıldı tufeyl
Hudâ kılup nazar-ı lutfa her birin manzür
Birisi âlem-i ma'nâda şöhre-i âfâk 
Birisi süret-i ma'nıde gün gibi meşhür
Birisi mehbit-i feyz-i cenâb-ı Rahmanı 
Birisi rehber-i cumhür-ı gâziyân-ı gayür
Anun fezâ'ili çok t'azlı gibi nâ-ma'dûd 
Bunun hasâ'ili çok lutf gibi nâ-mahsür
Bu virdi şer'un esâsına sıdk ile ahkâm 

117
O kıldı zühd diyârını aşk ile ma'mür
Şemâ'ili mütenâhî degül çü-cevherinün 
Gerek birisine sarf ola mâ-hüve'l-makdür
Lətifi  51(aq)
Bəsiri
Acem ser-haddine karîb yirdendür. Sultân Bâyezid zamanında 
Hazret-i Şeyh Câmî ve Mevlânâ Nevâî terbiyet-nâmesiyle gelmiş... 
Ekser-i evkâtın bu diyârda geçürmegin tarz-ı  şi’rde Türkî ‘ibârât 
nâzımları şîvesin ve Rûm şâ’irleri işvesin ri’âyet itmişdi.
Matla:
Âşıklarını âh o Mesıhâ-dem öldürür
Bu âdem öldürür ki Mesih âdem oldurur
Matla:
Gerçi kim dirler cihanda ârife bir gül yeter 
Ârife bir gül yeterse bana yarim gül yeter
Künhül-əxbar, s, 49; (169a) 
Bəsiri
Vilâyet-i Acemdendür. Sultân Bâyezid zamanında Mevlânâ Câmî 
ve Nevâî’nün terbiyet-nâmesiyle diyâr-ı Rûm’a gelmişdür. Elhak 
Türkî ibârâtı zebân-ı vuku’ didükleri ıstılâhatı Acemligine göre eyu 
zabt itmişdür.
Matla:
Âşıklarını âh o mesihâ-dem öldürür 

118
Bu âdem öldürür ki Mesih âdem oldurur
Velehu
Gerçi kim dirler cihanda ârife bir gül yeter 
Ârife bir gül yeterse bana yârim gül yeter
Lətîfî 81/a 
Zari
Zârî-i Üskübî. Koca Hasan oğlı dimekle meşhurdur. Sultân Bâye-
zid devrinde fevt olmışdur. Ve merhum Necâtî’nün döne döne gaze-
line bi- nazîr nazîre diyüp hüb ma’nâlar bulmışdur.
Matla:
Kemeri koçmaga ol sîm-beri döne döne 
Der-miyân itdi nice sîm ü zeri döne döne
Künhül-əxbar, s. 53, (170a)
Zari
Üskübîdür. Koca Hasan-zâde dimekle mezkür ve ba’zı nâzükçe 
sözler ve matla’lar düşürmekle meşhurdur.
Nazm:
Kemeri koçmaga ol sîm-beri döne döne 
Der-miyân itdi nice sîm ü zeri döne döne
Lətifi  125/a 
Kandi-i Sirozi
Sultân Cem şâ’irlerindendür. Nahl-bend ü kannâd oldugı münâse-

119
betle Kandî tahallus itmişdür. Egerçi ki şi’r ile ol kadar meşhür de-
güldür. Ammâ üslüb-ı şi’ri dahi halâvetden dürdegüldür.
Matla:
Çün dolaşdun zülfi ne ey dil perişân ol yüri 
Kara bahtum var imiş ney gibi nâlân ol yüri
Bu matla’ dahi anundur.
Nazm:
Kande kandum ey sanem cüllâb-i la’lün kandına 
Kim bana Kandî diyu bühtân idersin her nefes
Künhül-əxbar, s, 60 (17la) 
Kandi
Sirozîdür. Cem Sultân şâ’irlerindendür. Kannâd olmagla bu 
mahlası ihtiyâr itmişdür. Nazma kâdirlerden idi.
An - nazmihi: 
Çün dolaşdun zülfi ne ey dil perişân ol yüri 
Kara bahtum var imiş ney gibi nâlân ol yüri
Bu matla dahi anundur:
Kande kandum ey sanem cüllâb-ı la’lün kandına 
Kim bana Kandî diyu bühtân idersin her nefes
Lətifi  5 9/b 
Həbibi

120
Acem ser-haddine karıb yirdendür. Sultân Selim devrinde nakl 
itdi. Türkî nazm nâzımlarından bir tarz-ı hâsı ve üslüb-ı mahsüsı 
vardur.
Matla:
Ger senünçün itmeyem çak ey büt-i nâzük-beden
Gürum olsun bu kabâ egnümde pîrâhen kefen
Gitmeye başdan ham-ı zülf-i hayâli sen mehün
Ustühân-ı kellem üzre tutsa akrebler vatan
Künhül-əxbar, s. 72 (208b) 
Həbibi
Acem ser-haddine karîb bir nâhiyedendür. Pâdişâh-ı magfürun 
zamanında Rüm’a gelüp vefat itmişdür. İstimâ’a kâbil ba’zı sözleri 
vardur.
Nazmuhu:
Ger senünçün itmeyem çak ey büt-i nâzük-beden
Gürum olsun bu kabâ egnümde pîrâhen kefen
Gitmeye başdan heman zülf-i hayâli sen mehün
Üstühân-ı kellem üzre tutsa akrebler vatan
Bunlardan  başqa, Yavuz Sultan Səlim dövrü  şairlərindən Huzuri 
(s.72 208 b) və Həlimi (s.74 209 a) də nümunə olaraq göstərilə bilər. 
Bu şairlərin təqdimatında da  Lətifi  təzkirəsindən mühüm  qaynaq 
kimi istifadə edilmişdir. Qanuni dövrünün şairlərindən başlayaraq  
“Künhül-əxbar” üzərində adı keçən təzkirənin təsirləri son dərəcə 
azalır. Çünki təzkirənin yazıldığı illərdə bu dövr şairləri hələ çox 
gənc idilər və ortaya qoyduqları  əsərlər hələ onlar haqqında bir 

121
hökm verdirəcək qədər yetərli deyildi. Buna görədir ki, Lətifi nin bu 
şairlər haqqında söylədiyi məlumatlar Əlinin söylədiklərinə nisbətən 
çox azdır. Bununla bərabər bəzi başlıqlarda və bir sıra nümunələrdə 
Lətifi  təzkirəsi “Künhül-əxbar”a qaynaqlıq etməyə davam etmişdir. 
Məsələn,  İshak haqqında Lətifi nin  işlətdiyi öyücü başlıq kiçik 
dəyişikliklərlə  Əli tərəfi ndən də istifadə edilmişdir. Lətifi də 
“Kıdvetül- ulemai fi  l-afak merhum u mağfur Mevlana İshak” (46 
a) Əlidə “Zikr-i şehiri-afak nihrir-i bahirül-istihkak Mevlana İshak” 
(388 s. 87) şəklində verilmişdir.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   26


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə